Кіріспе

Англияның геральдикалық эмблемасы – геральдикалық элемент.

Тюдор гүлі (кейде Одақ гүлі деп те аталады) – Англияның дәстүрлі гүлдік геральдикалық эмблемасы. Оның аты және тамыры Тюдор әулетінен шыққан, ол Ланкастер және Йорк үйлерін біріктірген. Тюдор гүлі Йорк үйін көрсететін бес ақ ішкі жапырақшадан және Ланкастер үйін көрсететін бес қызыл сыртқы жапырақшадан тұрады.

Шығу тегі

Босворт алаңы шайқасында (1485 ж.) Ланкастер әулетінен Генри VII Йорк әулетінен Ричард III-тен Англия патшалық тәжін тартып алды. Осылайша ол кейіннен "Қызыл және Ақ гүлдер соғысы" деп аталған соғысқа нүкте қойды. Ланкастер әулеті патшалары кейде қызыл немесе алтын гүлді белгі ретінде қолданған, ал Йорк әулеті – ақ гүлді белгі ретінде. Генрихтің әкесі Эдмунд Тюдор, анасы Ланкастер әулетінен Маргарет Бофорт болды. 1486 жылдың қаңтар айында ол екі тарапты біріктіру үшін Йорк әулетінен Елизаветаға үйленді. (Шайқаста Ричард III қабанның туын, ал Генрих туған Уэльсінің айдаһар туын көтерді.) Ақ және қызыл гүлдердің қатар қоюы Генрихтің "бейбітшіл патша" ретіндегі беделін арттыру үшін жасалған өнертабысы болды. Тарихшы Томас Пенн былай деп жазады:

"Ланкастер" қызыл гүлі Генри VII-ге дейін дерлік болмаған белгі болды. Ланкастер патшалары гүлді сирек қолданған, ал қолданғанда көбінесе қызыл емес, алтын түсті болған. Елдің азаматтық соғысқа ұшырауына себепкер болған Генрих VI антилопа белгісін артық көрген. Замандастары XV ғасырдың қасіретті азаматтық қақтығысын "Қызыл және Ақ гүлдер соғысы" деп атамаған. 1461 жылдан 1485 жылға дейін, шамамен жиырма бес жыл бойы, тек бір ғана патшалық гүл болды, ол ақ түсті: Эдуард IV-нің белгісі. Гүлдерді Генрих VII соғыстан кейін жасады. Тюдор гүлі көбінесе қызыл түстің үстінде ақ гүл ретінде бейнеленеді және геральдикалық тұрғыдан әрқашан "табиғи" (яғни, табиғатта жоқ болғанына қарамастан, табиғи түстес) деп сипатталады.

Тарихи қолданысы

Генрих VII Тюдор гүлін пайдалануда сақтық танытты. Ол Ланкастер гүлін жиі қолданды, себебі осы әулеттен тараған еді. Оның мұрагері Генрих VIII, анасы арқылы Йорк әулетінен де шыққан болатын, гүлді жиірек пайдаланды. 1502 жылы Уэльс принці Артур қайтыс болғанда, оның Вустер соборындағы мазартасы екі гүлді де бейнеледі; осылайша ол Ланкастер және Йорк үйлерінен патшалық тегін растады. Жаңа бояу схемасының ортасында Тюдор гүлі болды. Бұған дейін оның әкесі Генрих VII Вестминстер аббаттығында Генрих VII капелласын салған (кейін ол оның мазартасы орналасқан жер ретінде пайдаланылды) және ол негізінен Тюдор гүлімен және Бофорттың қорғағыш есігімен (порткуллис) безендірілген – бұл оның таққа талап етуін дәлелдеу үшін жасалған пропаганда болды. Тюдор гүлінің белгісі сабағы мен жапырақтары бар кесілген гүл түрінде және тәжбен безендірілген болуы мүмкін; бұл белгі Николас Хиллиардтың Елизавета I-нің «Пеликан портретінде» көрсетілген, ал 1800 жылғы 5 қарашадағы Кеңес жарлығымен Англияның патшалық гүлдік символы ретінде бекітілді. Тюдор гүлі жартылай кесіліп (екіге бөлініп, жартысы басқа белгімен біріктіріліп) күрделі белгіні құрауы да мүмкін. Вестминстер турнирінің тізімі Генрих пен оның бірінші әйелі Арагондық Екатеринаның белгісін қамтиды, онда сабағы бар Тюдор гүлі Екатеринаның жеке белгісі – испандық аққуымен (гранат) біріктірілген; олардың қызы Мария I сол белгіні тағып жүрді. Англия тағына отырғаннан кейін Шотландияның Джеймс VI және Англияның Джеймс I Тюдор гүлінен және шотландтық қызыл гүлден (чертополох) тұратын, ал үстіне корольдік тәж кигізілген белгіні пайдаланды.

Қазіргі қолданысы

Тағаланған және сырғанаған Тюдор розасы Англияның өсімдік белгісі ретінде қолданылады, Шотландия – қызылқияқ, Уэльс – пияз, ал Ирландия – үш жапырақты қонжыр (Солтүстік Ирландия кейде оның орнына зығыр пайдаланады). Осылайша, ол Лондон мұнарасындағы Yeomen Warders және Yeomen of the Guard киімдерінде көрінеді. Ол 1982-2008 жылдар аралығында айналымға шығарылған 20 пенс монетаның дизайнында және Ұлыбританияның корольдік гербінде бейнеленген. Ол Канаданың елтаңбасында да қолданылады. Ұлыбритания Жоғарғы сотының белгісінің бір бөлігі ретінде Тюдор розасы Англияны, сондай-ақ Ұлыбритания мен Солтүстік Ирландияның басқа құрамдас бөліктерінің гүлдік белгілерін көрсетеді. Корольдік теңіз күштерінің қазіргі флагмандық әуе кемесі HMS Queen Elizabeth гербінде Тюдор розасы тік бөлінген түстермен (per pale) бейнеленген, ол ХХ ғасырдың басындағы супер-дредноут HMS Queen Elizabeth кемесінің гербін мұра еткен. Тюдор розасы британдық армияның барлау корпусының бас киім белгісінің бір бөлігі болып табылады. Тюдор розасын 1944 жылы Брайттонда құрылған Nautical Training Corps, Оңтүстік-Шығыс Англияда 20 бөлімшесі бар жасөспірімдер ұйымы өз эмблемасы ретінде пайдаланады. Корпус белгісінде зәкірдің тірегінде Тюдор розасы бейнеленген және «Құдай, патшайым және ел үшін» деген ұран жазылған. Ол сондай-ақ корпустың бас киім белгісінің бір бөлігі ретінде қолданылады. Тюдор розасы көптеген қалалар мен аудандарда кеңінен таралған. Саттон Колдфилд Корольдік қаласы Генри VIII қалаға Корольдік қала мәртебесін бергендіктен, осы белгіні жиі пайдаланады. Тюдор розасы Оксфорд қаласының гербінде де бейнеленген. Ол сондай-ақ (монохроматикалық түрінде болса да) Англияның туристік кеңесі VisitEngland символы ретінде қолданылады. Жартылай дизайн Тодморденнің кейбір бөліктерінде «Шекаралық роза» ретінде қолданылды, бұл аудан тарихи түрде Йоркшир және Ланкашир шекарасымен екіге бөлінген. Нью-Йорк қаласындағы Куинс ауданы мен округі өз туы мен мөрінде Тюдор розасын пайдаланады. Мэриленд штатының Аннаполис қаласының туы мен мөрінде Тюдор розасы мен тақ киген қызылқияқ бейнеленген. Оңтүстік Каролина штатының Йорк қаласы «Ақ роза қаласы» деп аталады, ал жақын орналасқан Ланкастер қаласы «Қызыл роза қаласы» деп аталса, Пенсильвания штатының Йорк және Ланкастер қалалары да осылай аталды және олардың эмблемаларында тиісінше стильденген ақ және қызыл розалар бейнеленген.