Кіріспе

"Жылан ордасы" – 1948 жылы Анатоль Литвак түсірген американдық психологиялық драмалық фильм. Басты рөлдерді Оливия де Гавиленд, Марк Стивенс, Лео Генн, Селесте Холм, Беула Бонди және Ли Патрик сомдаған. Мэри Джейн Уордтың 1946 жылы жарық көрген, өмірбаяндық романының негізінде түсірілген бұл фильмде, өзін психиатриялық ауруханада тауып, қалай сонда келгенін есіне алмаған әйелдің тағдыры баяндалады. Романды экранға бейімдеуді Франк Партос пен Миллен Брэнд (экрандағы тізім бойынша) және Артур Лоуренц (авторлық құқығы көрсетілмеген) жасаған.

Сюжет

Вирджиния Каннингем – Джунипер Хилл мемлекеттік психиатриялық ауруханасында шизофрениямен ауыратын науқас. Ол дауыстар естиді және күйеуі Робертті танымай, шындықтан алысқандай көрінеді. Доктор Кик онымен жұмыс істейді, ал флэшбэктер Вирджиния мен Робертті бірнеше жыл бұрын Чикагода қалай танысқандарын көрсетеді. Ол оның жазғандарын қабылдамаған баспагерде жұмыс істеді, кейін кафетерийде кездейсоқ кездесті. Ол кейде кафетерийге соғып тұратын, осылайша олар жақындасып кетті. Олардың махаббаты гүлденгенімен, Вирджиния түсіндірместен қаладан кенеттен кетіп қалады. Роберт Нью-Йоркке көшіп, филармонияда қайтадан кездеседі. Ол кеткеніне және болмауына сылтау келтірген соң, олар бұрынғысынан жалғастырады, бірақ Вирджиния жасырын болып қалады және Роберттің үйлену туралы ұсынысынан қашады. Соңында Вирджиния үйлену мүмкіндігін көтеріп, олар 7 мамырда үйленеді. Бірақ Вирджиния қайтадан қылықты әрекет ете бастайды. Ол ұйықтай алмайды, шындықпен байланысын жоғалтады, қараша айы болғанын сезінеді және Роберт түзеткенде ашуға буынады. Фильмнің қалған бөлігі оның ем-терапиясымен айналысады. Доктор Кик оған электрошок және наркосинтез жасап, "оның санадағы қабылдамау себептерін" анықтауға тырысады. Фильмде көптеген флэшбэктер бар, оның ішінде Гордонмен бұрынғы сәтсіз құдалық және балалық шақтағы қиындықтар да көрсетіледі. Фильмде оның жетістіктері мен басынан өткен оқиғалар бейнеленген. Психиатриялық аурухана палаталар жүйесі бойынша ұйымдастырылған, ең жақсы жағдайдағы науқастар жақсы жабдықталған және науқастардың мінез-құлқына қатысты ережелері жеңілдетілген төменгі нөмірлі палаталарға орналастырылады. Вирджиния ең төменгі деңгейге (Бірінші) көшеді, онда оған жас медбике жақсы күтім көрсетеді, бірақ ауруханадағы жалғыз қатыгез медбике – медбике Дэвис оны мазалайды. Дэвис доктор Киктің Вирджинияға деген қызығушылығына қызғанады, оны артық деп санайды. Медбике Дэвис Вирджинияны ашуға итермелейді, нәтижесінде оны тізгіндейді және Бірінші деңгейден "жылан ұясына" (snake pit) – көмексіз деп есептелетін науқастарды үлкен төсенішпен жабылған бір бөлмеге тығып, тастап кетеді. Доктор Кик бұл туралы білген соң Вирджинияны Бірінші деңгейге қайтаруға бұйырады, бірақ медбике Дэвистен алшақтатқан күйде. Осы кері соққыға қарамастан, доктор Киктің күтімі Вирджинияның психикалық жағдайын жақсартады. Уақыт өте Вирджиния өзіне түсінік алып, өзін-өзі таниды және ауруханадан шыға алады. Фильмде мекеменің бюрократиялық тәртібі, қызметкерлер (кейбіреулері бейшара және суық, ал кейбіреулері мейірімді және көңілді) және науқастар арасындағы қарым-қатынастар көрсетілген, олардан Вирджиния ем-терапияда алғаннан гөрі көп нәрсе үйренеді.

Актерлік құрам

Актер/актриса РөліОливия де Гавиланд Вирджиния Стюарт КуннингхамМарк Стивенс Роберт КуннингхамЛео Генн Доктор Марк Х. Ван Кенсделерик / "Др. Кик"Келесте Холм ГрейсГленн Ланган Доктор ТерриХелен Крейг Медбике ДэвисЛеф Эриксон ГордонБюла Бонди Миссис ГрейрЛи Патрик Паналық науқасХовард Фриман Доктор КертисНатали Шафер Миссис СтюартРут Доннелли РутКэтрин Локк МаргаретСелия Ловски ГертрудеФранк Конрой Доктор Джонатан ГиффордМина Гомбелл Мисс ХартБетси Блэр ХестерЛора Ли Мишель 6 жастағы ВирджинияЕула Морган Қызметкер

Өндіріс

Вирджиния рөлін ойнауға алғашқыда Джин Тиерни таңдалған, бірақ Тиерни жүкті болған соң де Гавиланд оны алмастырды. «Жылан ұясы» кітабы басылымға дайын күйде болғанда, Random House баспасының президенті Беннетт Серф оны достасы Анатоль Литвакқа көрсетті, ол кітап құқығын сатып алды. Литвак Киевте литвалық еврей отбасында дүниеге келді және Ленинградта кино өнерін меңгерді. Ол Берлин, Париж және Лондон қалаларында режиссерлік карьерасын бастады. Америка Құрама Штаттарына көшкеннен кейін Литвак антифашистік көзқарасты фильмдердің көрнекті режиссері ретінде танылды. 1939 жылы ол «Нацистік шпионның мойындауы» фильмін түсірді, осы арқылы американдық көрермендерді Гитлердің өркендеуі туралы ескертті. АҚШ соғысқа қатысқанда Литвак АҚШ армиясына қосылып, Франк Капрамен бірлесіп «Не үшін соғысамыз» фильмдерін түсірді, оларды Капра өндірді. Ол соғыстан аман қалған адамдармен араласқанда, Литвак ардагерлерге психиатриялық көмек көрсету және психикалық аурулардың жағдайына қызығушылық танытты. «Жылан ұясы» кітабының құқығын сатып алғаннан кейін Литвак оны Twentieth Century Fox компаниясының Даррил Ф. Занукке сатты. Занук әлеуметтік мәселелерді көтеретін фильмдер өндірді, олардың ішінде «Қаһарлы жүзімдер» және «Джентльмендер келісімі» ерекше көзге түсті. «Жылан ұясы» арқылы Занук американдық арманнан шетте қалған еврейлер мен кедейлерге қоса, психикалық аурулармен азаматтарды қосты. Режиссер Литвак үш айлық қатаң зерттеу жүргізуді талап етті. Ол актерлер мен түсірілім тобының барлығын түрлі психиатриялық емдеу орындарына және жетекші психиатрлардың лекцияларына ертіп баруды талап етті. Де Гавиландты көндірудің қажеті болмады, өйткені ол зерттеуге оның жақын достарының тіпті таңғалуын тудыратын құлшыныспен кірісті. Оның қызығушылығының бір себебі – бала кезіндегі досының шизофрениямен ауруханаға түсуі болды. Де Гавиланд сол кездегі кең таралған процедураларды, оның ішінде гидротерапия мен электрошок терапиясын мұқият бақылады. Рұқсат болғанда ол ұзақ жеке терапия сеанстарына қатысты. Ол науқастармен бірге кешкі ас және би кештері сияқты әлеуметтік шараларға қатысты. Шындығында, фильм шыққаннан кейін, бағанашы Флорабель Мьюр баспасөз беттерінде «ешқандай психиатриялық емдеу орындасы зорлық-зомбылыққа бейім науқастар арасында биге рұқсат бере ме» деген сұрақ қойғанда, Мьюр де Гавиландтан телефон қоңырауы алып таң қалды, ол өзі бірнеше рет мұндай билерге қатысқанын мәлімдеді. Фильмнің көп бөлігі Калифорниядағы Камарилло мемлекеттік психиатриялық ауруханасында түсірілді. Литвак ерте кезеңде жылдам камера бұрылысын (whip pan) қолданып, оған шеберлік танытты және осы фильмде кемінде сегіз рет пайдаланды.

Сыни қабылдау

Тәнтілер жалпы алғанда оң пікір білдірді, Луэлла Парсонс: "Бұл экранда бұрын-соңды көтерілген ең батыл тақырып", - деп мәлімдеді. Уолтер Винчелл: "Оның құйылысы сіздің бойыңызға терең сіңіп кетеді", - деп жазды. Rotten Tomatoes сайтында фильмге қатысты он шолудың негізінде 100% мақұлдау көрсетілген, ал орташа салмақты бағасы 8,1/10 құрайды. Автор және киносыншы Леонард Мальтин фильмге төрт жұлдыздың арасында үш жарым жұлдыз берді, оны "керемет" деп сипаттап, "психикалық күйзеліс пен одан жайлап жазылу процесін ақылмен талдаған алғашқы фильмдердің бірі" деп атады. Либералдық және солшыл көзқарастар иелері фильмді саяси прогрессивті деп қабылдады. Сондықтан, АҚШ Коммунистік партиясының "People's Daily World" газеті оны "Фильмдік жетістік" деп бағалап, "Біздің мәселелердің шешімі жаңа психоанализшілер тобында емес" екенін түсіндірді. Сценарийдің авторларының бірі Миллен Брэндтің сол кездегі есебіне сәйкес, жетекші психиатрлар фильмді "сенсациялық" деп таныды. Нью-Йорктегі 60 психиатр үшін ұйымдастырылған арнайы көрсетілім туралы Брэнд әріптес сценарийшісіне: "Психиатрлар тек ғана ынталы болған жоқ, сонымен қатар аналитикалық емдеудің нақты күрделілігі мен ауқымын көрсету үшін біз қаншалықты шалқарып кеткенімізді көріп, әлгідей құмарлыққа бөленді", - деді. Фильмнің негізі болған кітабының авторы Мэри Джейн Уорд, сондай-ақ журналист Альберт Дойч та сценарий мен фильмді қолдады. Басқа киносарапшылар фильмді Уордтың Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі өмір мен әйелдер рөлінің беймәлімдігі туралы көзқарасын жеткізуде табысты деп санайды.

Цензура

Қоғамның фильмдегі массовкадағылардың шын мәнінде психикалық науқастар болып, пайдаланылып жатқандары туралы алаңдаушылығына байланысты, британдық цензор фильм басында барлық актерлердің жалақылы екенін, ал британдық ауруханалардағы жағдай фильмде көрсетілгеннен мүлдем өзгеше екенін түсіндіретін алғы сөз қосты. Цензор сондай-ақ фильмнен 1000 фут материалды қысқартып, пациенттерді тізгішпен байлаған барлық сахналарды және күлкі оятар жеңіл көріністерді жойды. Ұлыбританиядағы психиатрлық медбикелер тобы фильмге тыйым салуға тырысты, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Ұлыбританиядағы ауруханалардың АҚШ-тағыдай нашар екен деген пікірге қарсы тұру мақсатында, Корольдік кино бөлімі Ұлыбританиядағы жағымды атмосфера мен әдістерді көрсететін "Out of True" атты фильмді түсірді.

Марапаттар

"Жылан ордасы" киносы "Оскар" сыйлығын ең үздік дыбыс жазу (Томас Т. Моултон) номинациясында жеңіп алды, сондай-ақ "Ең үздік әйел ойыншысы" (де Хавилланд), "Ең үздік режиссер", "Ең үздік музыка", "Драмалық немесе комедиялық фильмге арналған музыкалық қорасы", "Ең үздік фильм" және "Ең үздік сценарий" номинацияларына ие болды. 1949 жылы фильм Венеция кинофестивалінде Халықаралық жүлдеге ие болды, онда "клиникалық жағдайды драмалық тұрғыдан зерттеудің батыл қадамы" деп бағаланды. Twentieth Century Fox компаниясының баспасөз хабарламасында сол кездегі 48 штаттың жиырма алтысы фильмнің нәтижесінде реформалық заңнаманы қабылдады деп мәлімделді. Фильмнің әлеуметтік саясатты өзгерткені туралы мәлімдемелерге сақ болу қажет, бірақ соңғы зерттеулер мұндай пікірдің негізді болуы мүмкін екенін көрсетеді. "Жылан ордасымен" байланысты реформаторлардың бірі, психиатрия тарихында көрсетілмеген Чарльз Шлайфлер, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін психикалық денсаулыққа мемлекеттік қолдау көрсетуде маңызды рөл атқарды. 1942 жылы Шлайфлер Fox студиясында жарнама вице-президенті болып тағайындалды және "Жылан ордасының" жариялануына жауапты болды. Осы қызметте оның психикалық аурулар туралы түсінігі артып, көп ұзамай Шлайфлер Конгресс алдында Ұлттық психикалық денсаулық институтына қосымша қаржы қажеттігі туралы куәлік берді. 1951 жылы ол Мэри Ласкер құрған Ұлттық психикалық денсаулық комитетінің өкілі атанды. 1950 жылдардағы Конгресс тыңдалымдарының стенограммаларында Шлайфлердің конгрессмендермен және психикалық денсаулық мәселелерін зерттеудің бизнеске пайдалы екенін куәландырған бизнес басшыларымен тиімді жұмыс істегенін көруге болады. Шлайфлер әлеуметтік қозғалыс құруға мүдделі болмаса да, психикалық ауруды жеке штаттардың ғана емес, жалпыұлттық мәселеге айналдыруда маңызды рөл атқарды. Ол Конгресс мүшелерін психикалық аурулармен күресу үшін қаржыны күрт арттыруға көндірді және "Жылан ордасы" жұмысы үшін сарапшы ретінде қарастырылды. Осылайша, бұл фильм халықтың көзқарасына тікелей әсер етті және психикалық ауруларға байланысты бюджетті бақылайтын элиталарға да ықпал етті.

Басқа бейімделулер

Жылан орлығы 1950 жылдың 10 сәуірінде Lux Radio Theatre радиосында бір сағаттық радиоспектакль ретінде қойылды, онда де Гавиланд өзінің кинодағы рөлін қайта ойнады.