Кіріспе

Христиандық құлшылық – діни құлшылық. Ангелус (лат. angelus – періште) – Мәсіхтің кіруін еске алатын католиктік құлшылық. Көптеген католиктік дұғалар сияқты, Ангелус атауы мәтіннің бастапқы сөздерінен – incipit-тен алынған: Angelus Domini nuntiavit Mariæ ("Раббының періштесі Мәриямға хабарлады"). Бұл құлшылық үш Киелі кітап аяттарын оқып, оларға жауап беру арқылы орындалады, аяттар құпияны баяндайды және "Асыл Мария" дұғасымен кезектеседі. Ангелус "адептінің дұғасы" деп аталатын дұғалардың бір түрінің мысалы болып табылады. Дәстүрлі түрде бұл құлшылық католик шіркеулерінде, монастырларда және сенімділермен күніне үш рет оқылады: таңертең, түстен кейін және кешке (көбінесе кеш намазынан бұрын немесе кейін). Бұл құлшылықты кейбір Батыс обряды православ, лютеран және англикан шіркеулері де сақтайды. Ангелус әдетте Ангелус шіркеу қоңырауларының соғылуымен бірге орындалады, бұл дұғаға шақыру және барлық адамдарға ізгі ниет тарату болып табылады. Дұғадағы періште – Құдайдың елшісі Жәбірейіл, ол Құдайдың ұлы болып дүниеге келетін баланы Мәриямның құрсағына бітіретінін хабарлады (Лұқа 1:26–38). Пасха уақытында Ангелус Regina Coeli-мен ауыстырылады.

Тарих

Герберт Турстонның айтуынша, «Ангелус» дұғасы 11 ғасырдағы монахтардың кешкі уақытта үш рет «Аве Мария» деп дұға ету салтынан бастау алған. Алғашқы жазба дерек итальяндық францискан монахы Синигарди ди Ареццодан (1282 жылы қайтыс болған). Италиядағы францискан монастырлары 1263 және 1295 жылдары оның қолданылғанын растайды. «Ангелус» дұғасының қазіргі формасы 1560 жылғы Венеция катехизисіне енгізілген. Ескі дәстүрлер бойынша, Мәсіхтің қайта тірілуін таңертең, азап шегуін түскі уақытта, ал Баяндалуды кешке еске алатын. 1269 жылы Әулие Бонавентура адалдарды францискандықтардың салтын қабылдауға шақырды – кешкі қоңырау соғылғанда үш рет «Аве Мария» дұғасын оқуға. «Ангелус» 1456 жылы Рим папасы Калист III (1455–58) бұйырған «түскі қоңыраумен» бірдей емес, ол түрік шапқыншылығынан қорғану үшін ұзақ түскі қоңырау соғу және дұға етуді сұраған. 1956 жылы Рим папасы Пий XII өзінің «Dum Maerenti Animo» атты Апостолдық хатында Шығыс Еуропа мен Қытайдағы католик шіркеуінің қуғын-сүргіні туралы айта келе, «түскі қоңыраудың» 500 жылдығын еске алады – оның ізашарлары Шығыстан келетін қауіптерге қарсы бұйырған дұға науқаны. Ол бүкіл әлемдегі адалдарды күндізгі «Ангелус» дұғасы кезінде Шығыстағы қуғын-сүргінге ұшыраған шіркеу үшін дұға етуге шақырады. Таңертең оқу салтының пайда болуы, әрине, монахтардың «Прим» сағатында қоңырау соғылғанда үш рет «Аве Мария» дұғасын оқуынан бастау алған. Түскі уақыттағы дәстүр, әрине, жұма күндері түскі уақыттағы Тәухидті еске алудан пайда болған. Кейбіреулер «Ангелус» институтын Папа Урбан II-ге, ал кейбіреулер Иоанн XXII-ге 1317 жылы жатқызады. Францияның Людовик XI-і 1472 жылы күніне үш рет оқуды бұйырған. 17 ғасырда дұғаның формасы қалыптастырылды. «Ангелус» қоңырауын соғу тәсілі – үш рет қайталанған үш рет соққы, әр үш рет соққы арасында үзіліс (барлығы тоғыз соққы), кейде коменданттық сағаттағыдай ұзақ соққымен аяқталады. Сион монастырының 15 ғасырдағы жарғысында: «Аве қоңырауы үш рет тоғыз рет соғылуы керек, әр үш рет соққы арасында бір «Аве» және бір «Мария» аралығы болуы тиіс» делінген. Ирландияның RTÉ Radio One және RTÉ One телеарналарындағы қоңырау шалу үлгісі үш топтан тұрады, әр топ үш қоңыраудан тұрады, әр топ үзіліспен бөлінеді, содан кейін тоғыз қоңыраудан тұратын топ, барлығы он сегіз қоңырау. Рим папасы Пауыл VI өзінің Marialis Cultus (1974) Апостолдық хатында «Ангелус» дұғасын маңызды деп санайды және адал католиктерге Пасхалық құпияны еске түсіреді, онда олар Құдайдың Ұлының тәндік болғанын еске алып, «оның азап шегуі мен айқыш ағашы арқылы қайта тірілуінің даңқына» жетеленуге дұға етеді.

Қазіргі қолданысы

Angelus дұғасы оқылған кезде, "Және Сөз ет болып, арамызда тұрды" деген жолдар айтылғанда, дұға оқығандар еңкейді немесе тізе бүгеді. Бұл әрекеттердің екеуі де Мәсіхтің адам баласына айналу сәтіне назар аударады. Пасха уақытында Angelus дұғасының орнына Regina Cœli әні мен тілектері оқылады. Сонымен қатар, TV Lux телеарнасы Angelus дұғасын үнемі эфирге шығарады.

Кепілдіктер

"Ангель Иесінің" жалғыз дұғасы ішінара кешірім сыйлайды. "Ракольта" (1968 жылы "Enchiridion Indulgentiarum"мен алмастырылған) ай сайын "Ангель" дұғасын оқуға арналған кешірімді қамтиды. Бұл кешірім алғаш рет 1724 жылы Папа Бенедикт XIII тарапынан толық кешірім ретінде берілген.

Паптық әдет

Ватикан қаласында Иоанн XXIII пападан бастап Папа әр жексенбіде түскі уақытта итальян тілінде үн қосады (бірақ Пасха жексенбісінде емес, оның орнына Пасха дүйсенбісінде үн қосады). Иоанн папа "Ангел дұғасы" туралы: «Ол – үш кітаптағы 'христиандық тарихтың' қысқаша мазмұны: Құдайдың шақыруы және бастамасы; адамның мойынсұну жауабы, яғни «фиат»; және осы мойынсұнудың нәтижесі – етке айналған Сөз» деп айтқан. Бұл қысқа рәсім, бейресми түрде «Angelus үн қосуы» (Пасха уақытында «Regina Cœli үн қосуы») деп аталады, сағат 12:00-де (Орталық Еуропа уақыты бойынша) онлайн платформаларда (Vatican News бір уақытта аудармамен), мемлекеттік телеарнада (Rai 1) және Eurovision желісі арқылы тікелей эфирде көрсетіледі. Үн қосудың соңында Папа Ангел дұғасын немесе Regina Cœli дұғасын оқып, Санкт-Петер алаңындағы жұртшылыққа және теледидар көрермендеріне батасын береді.

Англикандық практика

"Ангельус" әні ХХ ғасырдағы екі танымал ағылшын-католик бағышталу кітабында кездеседі. Арчибальд Кэмпбелл Ноулздың "Діни іс-әрекет: Нұсқаулар мен құлшылықтардың қысқаша нұсқаулығы" (алғаш рет 1908 жылы жарық көрген) кітабында Ангельус "Инкарнация ескерткіші" деп аталады және былай делінеді: "Инкарнацияның құпиясында біз Иемізге Құдай ретінде ғибадат етеміз және құлшылық етеміз, қасиетті Мариямды 'әйелдердің арасындағы ең бақыттысы' деп құрметтейміз және оған тағзым етеміз. Марияға көрсетілген құрмет – Инкарнация құралы болғандықтан, шын мәнінде Мәсіхке көрсетілген құрмет болып табылады, Ол денеге енді." Ангельус сондай-ақ, Сент-Августин дұға кітабында да кездеседі: "Епископальдық шіркеу мүшелері үшін бағышталу кітабы" (алғаш рет 1947 жылы басылған, 1967 жылы қайта жаңартылған). Англикандық қауымдастықтың көптеген ағылшын-католик қауымдарында, әсіресе жексенбілік шіркеу қызметтерінен бұрын немесе кейін Ангельус әнін орындау дәстүрі бар. Бұл практика бұрынғы англикандықтар үшін Ординариат юрисдикциялары арқылы Рим-католик дініне кеңінен тарады.

Латын тілі

℣. Періште Құдайдың Марияға хабарлады,
℟. Және ол Қасиетті Рухтан жүкті болды. Аве Мария, толық инабат, Құдай сенбен бірге. Сен әйелдердің арасында бақыттысың, және құрсағыңның жемісі, Иесус – бақытты. * Әйелдердің анасы, Құдай ана Мария, біз, күнәкарлар үшін, қазір және өліміміздің сағатында дұға ет. Әмин. ℣. Міне, Құдайдың қызы. ℟. Маған сөзіңдей болсын. Аве Мария, толық инабат, Құдай сенбен бірге. Сен әйелдердің арасында бақыттысың, және құрсағыңның жемісі, Иесус – бақытты. * Әйелдердің анасы, Құдай ана Мария, біз, күнәкарлар үшін, қазір және өліміміздің сағатында дұға ет. Әмин. ℣. Және Сөз ет болып келді. ℟. Және ол біздің арамызда тұрды. Аве Мария, толық инабат, Құдай сенбен бірге. Сен әйелдердің арасында бақыттысың, және құрсағыңның жемісі, Иесус – бақытты. * Әйелдердің анасы, Құдай ана Мария, біз, күнәкарлар үшін, қазір және өліміміздің сағатында дұға ет. Әмин. ℣. Әйелдердің анасы, Құдай ана, біз үшін дұға ет. ℟. Бізді Мәсіхтің уәделеріне лайық ету үшін. Дұға етейік. Рахматыңды, Раббым, санамызға құй; Періште хабарлағанда, Сенің Ұлың Иесустің денеге енгенін білгендей, оның құмарлығы мен Тәуірге арқылы қайта тірілудің мәртебесіне жеткіз. Осы Иесус Мәсіх арқылы, Раббымыз. ℟: Әмин.

Ангельс қоңырауы

"Ангелдің шақыруы" дамуының барлық кезеңдерінде шіркеу қоңырауының соғылуымен тығыз байланысты болды. Қоңырау әлі де кейбір ағылшыл елді мекендеріндегі шіркеулерде соғылады және көбінесе кешкі дабылдың қалдығы деп жаңылысады. Осы екі ғасырға жататын, бүгінге дейін сақталған қоңыраулардың саны салыстырмалы түрде аз, бірақ олардың көпшілігі бастапқыда Аве қоңыраулары ретінде қызмет етуге арналғанын көрсететін жазуларды ұстайды. Мұндай қоңырауларда «Missi de coelis nomen habeo Gabrielis» («Мен аспаннан жіберілген Габриэльдің есімін алып жүрмін») немесе «Missus vero pie Gabriel fert laeta Mariae» («Шын ниетімен, ізгі Габриэль қасиетті Марияға қуанышты жаңалық әкеледі») сияқты сөздер кездеседі. Англияда «Аве Мария» жазуы бар қоңыраулар да көп, бірақ Ангелдің шақыруы қоңырауларының көп жағдайда дұғада есімдері аталған Габриэль періштеге (Лұқа 1:26–27) арналғаны көрінеді. Линкольн епархиясында ғана Габриэль есімімен он тоғыз ортағасырлық қоңырау сақталған, ал Михаилдың есімімен, басқа жағынан, әлдеқайда танымал болса да, тек алтысы ғана сақталған. Францияда «Аве Мария» Ангелдің шақыруы қоңырауларының әдеттегі атауы болған сияқты; бірақ Германияда ең көп кездесетін жазу, тіпті 13 ғасырға жататын көптеген қоңырауларда да, «O Rex Gloriæ Veni Cum Pace» («О, Даңқтың Патшасы, Бейбітшілікпен кел») деген сөздер. Германияда, Нидерландыда және Францияның кейбір аймақтарында Ангелдің шақыруы қоңырауы тұрақты түрде «Бейбітшілік қоңырауы» деп аталды, ал «pro pace schlagen» (бейбітшілік үшін соғу) фразасы Ангелдің шақыруын соғу үшін жиі қолданылды. Италияда Ангелдің шақыруының үш рет айтылуы «avemmaria» деп аталады, сондықтан «L'avemmaria del giorno», «L'avemmaria del mezzo giorno» және «L'avemmaria della sera» деп аталады. Бір кезде күнді кешкі Ангелдің шақыруынан немесе қысқаша айтқанда авеммариядан санау қалыпты болды. Сондықтан Леонакаваллоның «Пальяччи» операсындағы «venti tre ore» («жиырма үшінші сағат») фразасының шығу тегі кешкі Ангелдің шақыруынан бір сағат бұрынғы уақытты білдіреді. Словакияда, көбінесе түскі Ангелдің шақыруы «na Anjel Pána» (Ангелде) деп аталатын, бұл чех тіліндегі «na Anděl Páně» дегенге ұқсас. Бұл терминдер сонымен қатар олардың заманауи көркем туындыларының бір бөлігі болды.

Поэзия

Сэр Джон Бетджеманның "Ирландиялық одақтаспен қоштасу" поэмасында "және Ангельус шақырып тұр" деген жол бар. Франсис Бретт Харт Калифорниядағы миссиядағы Ангельус қоңырауының кешкі сағаттағы соққысына сілтеме жасай отырып, "Ангелус" деген шығарма жазды. Денис Флоренс Маккартидің "Қоңырау құюшы" өлеңі Ангельус қоңырауларының жасалуын сипаттайды. Адам Мицкевичтің "Пан Тадеуш" кітабының 11-ші бөлімінде Ангельус туралы айтылады. Франсис Жемстің ең танымал өлеңдер жинағы – 1897 жылғы "De l'angélus de l'aube à l'angélus du soir" ("Таңғы Ангельустан кешкі Ангельусқа дейін"). "Ангельус" поэмасында Донегалдық ақын Элизабет Шейн Миллеттің суретіндегі сахнаны еске салатын, ескі күйеу жұбайының торф кесетінін бейнелейді. 1919 жыл шамасында музыкаға қойылған "Тұманды жауын" өлеңінде канон Чарльз О'Нилл (1887–1963) 1916 жылғы Пасха көтерілісін, сондай-ақ Пасха бүлігін еске алды. Бір жолы: "Бірақ Лиффидің толқыны үстіндегі Ангельус қоңырауы тұманды жауында жаңырады". Эдгар Аллан Поның "Католик әні" атты өлеңі, сондай-ақ 1835 жылы жазылған әңгімелер жинағының бір бөлігі ретінде және 1945 жылы қайта жарияланды. Ол, әдетте, шіркеудің жанынан өтіп бара жатқанда Ангельус қоңырауын естігеннен кейін жазылған. "Құрғақ құтқарулар" өлеңінде Т. С. Элиот мұхит үстінде қалқып жүзетін тұман қоңырауын "мәңгілік Ангельусқа" теңейді.

Музыка

Франц Библ екі еркек хорына арналған «Ave Maria» (Angelus Domini) деп аталатын дұға жазды, ол аралас хорлар үшін де жарияланды.