Кіріспе

Алкогольді тұтынудан туындайтын мінез-құлық және физиологиялық өзгерістер.

Төмен дозалардағы мас болу симптомдары жеңіл седация және нашар координацияны қамтуы мүмкін. Асқынуларға ұстамалар, аспирациялық пневмония, қандағы қант деңгейінің төмендеуі, жарақаттану немесе өзіне зиян келтіру, мысалы, суицид қатарындағы жағдайлар жатуы мүмкін. Алкогольдік улану әдетте екі немесе одан көп алкогольді ішімдік ішкеннен кейін басталады. Бұл қан немесе демік тексеру арқылы анықталады. Адам организмінде алкоголь шамамен сағатына 3,3 ммоль/л (15 мг/дл) жылдамдықпен ыдырайды. DSM 5 алкогольдік улануды алкоголь ішу кезінде немесе одан кейін пайда болған келесі симптомдардың кем дегенде біреуі ретінде анықтайды: сөйлеудің дұрыс шыға алмауы, координацияның бұзылуы, тұрақсыз қозғалыс немесе жүріс, нистагмус (көздің бақыланбай қозғалуы), назар немесе есте сақтау қабілетінің нашарлауы, сананың жоғалуы немесе комаға жақын жағдай. Алкогольдік улануды басқару көмекші күтімді қамтиды. Асқазанды шаю және белсендірілген көмірдің тиімділігі дәлелденбеген. Кейбір діндер алкогольдік мас болуды күнә деп есептейді.

Симптомдары

Алкогольдік интоксикация көп мөлшерде этанол (алкоголь) ішкеннен кейін денсаулыққа зиян келтіреді. Ауыр жағдайда бұл медициналық шұғыл жағдайға ұласуы мүмкін. Алкогольдің тартымдылығына себеп болатын интоксикацияның кейбір әсерлері, мысалы, эйфория және әлеуметтік ұяттың жоғалуы.

Патофизиология

Алкогольді қалыпты бауыр сағатына шамамен 8 грамм таза этанол мөлшерінде метаболизмдейді. 8 грамм – бір британдық стандартты бірлікке тең. Гепатит, цирроз, өт қабы аурулары және қатерлі ісіктер сияқты "аномалиялық" бауырда метаболизм баяулауы мүмкін. Этанол алкоголь дегидрогеназасы (АДГ) арқылы ацетальдегидке айналады, ол көптеген тіндерде, соның ішінде асқазанның шырышты қабығында кездеседі. Ацетальдегид негізінен бауыр митохондриясында табылған ацетальдегид дегидрогеназасы (ALDH) арқылы ацетатқа айналады. Ацетат бұлшықет жасушаларында ацетил-CoA синтетаза ферментін пайдаланып ацетил-CoA өндірісі үшін қолданылады, ал ацетил-CoA кейін лимон қышқылы циклінде қолданылады. Ішімдік ішу мөлшері артқан сайын адамдар ұйқылы болады немесе есінен таяды. Өте көп мөлшерде ішіп алғаннан кейін тыныс алу жүйесі нашарлап, адам тыныс алуын тоқтатады. Комадағы науқастар құсуы мүмкін (соның салдарынан өкпеге құс түсіп, "суға бату" және аман қалған жағдайда пневмонияға әкелуі мүмкін). Орталық нерв жүйесінің әсерін күйрету, моторлық координацияның бұзылуы және дұрыс шешім қабылдамау кездейсоқ жарақаттардың ықтималдығын арттырады. Алкогольге байланысты өлімнің шамамен үштен бірі жазатайым оқиғаларға, ал тағы 14 пайызы – қасақана жасалған жарақаттарға байланысты деп есептеледі. Тыныс алу жеткіліксіздігінен және орталық нерв жүйесіне тигізетін әсерінен туындаған жазатайым оқиғалардан басқа, алкоголь маңызды метаболизмдік өзгерістерге де әкеледі. Гипогликемия, әсіресе балаларда, этанолдың глюконеогенезді тежеуінен туындайды және сүт қышқылы ацидозы, кетоацидоз және бүйректің жедел зақымдануын тудыруы мүмкін. Метаболизмдік ацидоз тыныс алу жеткіліксіздігімен күшейеді. Пациенттерде гипотермия да пайда болуы мүмкін.

Механизм

Бұрын алкоголь мидағы көптеген нейротрансмиттер жүйелеріне әсер ететін спецификалық емес фармакологиялық агент деп саналған. Алайда, молекулалық фармакологиялық зерттеулер алкогольдің негізгі бірнеше ғана нысанасы бар екенін көрсетті. Кейбір жүйелерде бұл әсерлер күшейтуші, ал басқаларында тежеуші болып табылады. Функционалдық белсенділігі күшейтілген нейротрансмиттер жүйелерінің қатарында: GABAA, 5-HT3 рецепторларының агонизмі (GABAergic (GABAA рецептор PAM), глицинергиялық және холинергиялық әсерлерге жауапты), никотиндік ацетилхолин рецепторлары бар. Ал тежелінетін жүйелердің қатарында: NMDA және G белоктарымен белсендірілетін ішкі түзетуші K+ каналдары жатады. Алкоголь фосфолипаза D2 арқылы фосфатидилэтанолға (липид метаболиті) айналады, және бұл метаболит иондық каналдарға тікелей байланысып, оларды реттейтіні дәлелденді. Осы тікелей әсерлердің нәтижесінде, басқа нейротрансмиттерлер мен нейропептидтер жүйелерін қамтитын бірнеше жанама әсерлер туындайды, соңында алкогольдік мас күйдің мінез-құлқылық немесе симптомдық әсерлеріне алып келеді.

ГАБАА рецепторлары

ГАБАА рецепторларын белсендірудің көптеген әсерлері этанол тұтынудың салдарымен ұқсас. Осы әсерлердің кейбіреулеріне: алаңдауды басу, құрысуға қарсы, ұйқы тарту және гипнотикалық әсерлер, когнитивтік қабілеттердің төмендеуі және қимыл-қозғалыстың үйлесімсіздігі жатады. ГАБАА рецепторларын белсендіру мен этанол тұтынудың әсері арасындағы осы байланыс этанол мен оның ГАБАА рецепторларына тигізетін әсерін зерттеуге әкелді. Этанолдың ГАБАА рецепторларына оң аллостерикалық байланыс қасиеттері бар екені көрсетілді. Дегенмен, оның әсері γ емес, δ суббірлігін қамтитын пентамерлермен ғана шектеледі. δ суббірлігін қамтитын ГАБАА рецепторлары синапстан тыс жерде орналасқаны және фазалық тежеуге қатысатын γ суббірлігінен емес, тоникалық тежеуге қатысты екені анықталды. Сантакумар және авторлар көрсеткендей, δ суббірлігі бар ГАБАА рецепторлары этанолдың модуляциясына сезімтал, ал рецепторлардың этанолға сезімталдығы суббірліктердің комбинациясына байланысты өзгеруі мүмкін. δ және β3 суббірліктерін қамтитын ГАБАА рецепторлары этанолға жоғары сезімталдылықты көрсетеді. Нақты диагноз қою үшін алкогольдің қандағы деңгейін анықтау қажет, бұл әдетте токсикологиялық скринингтің бөлігі болып табылады. АҚШ және басқа елдерде құқық қорғау органдары көбінесе қанды тексеруге қарағанда ыңғайлырақ және жылдам балама ретінде алкоголь сынағыштарын (breathalyzer) және далалық есіктік сынақтарды қолданады. Тұтынушыларға арналған түрлі алкоголь сынағыштары да бар. Олардың сенімділігі әртүрлі болуы мүмкін және құқық қорғау мақсатында қолданылатын сынақтардан өзгеше нәтижелер беруі мүмкін, сондықтан мұндай құрылғылардың нәтижелерін сақтықпен бағалау керек. Шамадан тыс мас болудың алдын алуға немесе автокөлікті жүргізу, ауыр техниканы пайдалану, станоктарды қолдану сияқты іс-әрекеттердің қауіпсіздігін бағауға пайдаланбауға кеңес берілетін көптеген бейресми мас болу сынақтары бар. Алкогольдің әсерінен мас екенін анықтау үшін қандағы алкогольді тексеруден басқа әдіс қолданғанда, гипогликемия, инсульт, басқа психоактивтік заттарды қолдану, психикалық денсаулық мәселелері және т.б. сияқты басқа жағдайларды жоққа шығару қажет. Пациенттің есі кіргендегі мінез-құлқына бақылау жасау базалық деңгейді анықтауға көмектеседі. Ғылыми тұрғыдан негізделген бірнеше критерийлерді пайдаланып шамалы диагноз қоюға болады. Жедел емдеу жағдайындағы дәрігер үшін жедел алкогольдік мас болу басқа жедел неврологиялық ауруларды имитациялауы мүмкін немесе диагноз қою мен емдеуді қиындататын басқа рекреациялық препараттармен бірге жүруі мүмкін.

Ауруханаға жатқызу

Алкогольдік интоксикация АҚШ-та клиникалық популяцияларда, яғни жарақат алғандарды емдеудегі адамдар арасында және 18-24 жас аралығындағы жас топтарында кең таралған (1999-2004 жылдар аралығында жүргізілген зерттеуде). 2010-2012 жылдар аралығында АҚШ-та 15 жас және одан үлкен жастағы адамдардың арасында жедел интоксикация орташа есеппен 2221 өлімнің тікелей себебі болды. Осы өлім-жітімнің соқтығуы жылына 30 000-нан астам өлімге косша себеп болуы мүмкін деп саналады. Бірнеше күн немесе апталар бойы көп мөлшерде ішімдік ішкен адамдарда, жедел интоксикация басылғаннан кейін абстиненциялық синдром дамуы мүмкін. Үнемі қауіпті мөлшерде алкоголь ішетін адам есте сақтау қабілетінің жоғалуына, ерекше интоксикацияға немесе патологиялық мастыққа ұшырауы мүмкін. Ұзақ мерзімді және шамадан тыс алкоголь тұтыну бауыр зақымдануына және денсаулыққа зиян келтіретін басқа да салдарларға әкелуі мүмкін.

Қоғам және мәдениет

Алкогольдік интоксикация кейбір апатты жарақаттану жағдайларында, әсіресе қадағаланбаған демалыс кезінде қауіп факторы болып табылады. Онтарио провинциясында 1986, 1989, 1992 және 1995 жылдардағы эпидемиологиялық деректерге негізделген зерттеуде, зерттеуде тіркелген 2154 апатты жарақаттың 79,2%-ының алдын алуға болатындығы, ал олардың 346-сы (17%) алкоголь тұтынумен байланысты екендігі көрсетілген. Алкогольге байланысты апатты жарақаттарға ең көп себеп болатындар: қар мотоциклі (124), балық аулау (41), суға шому (40), қайықпен жүзу (31), каноэмен жүзу (7), жүзу (31), жол талғамайтын көлікпен жүру (24) және велосипедпен жүру (23). Ұшақ басқару немесе (кейбір АҚШ штаттарында) мас күйде ойын-сауық паркіндегі аттракционды жинау немесе пайдалану – қылмыстық құқық бұзушылық болып табылады. Ұқсас заңдар Ұлыбританияда және көптеген басқа елдерде де бар. Кейбір елдерде мас адамға алкоголь беру де заңсыз, ал алкогольді тек алкогольді қызметкерлерге арналған оқытудан өткен білікті тұлғалар ғана сата алады. Көлікті заңды түрде басқару үшін қандағы алкогольдің мөлшері (ҚАМ) әдетте қанның бірлік көлемінің проценттік көрсеткіші ретінде өлшенеді. Бұл көрсеткіш Румыния мен Біріккен Араб Эмираттарында 0,00%-дан; Австралияда, Оңтүстік Африкада, Германияда, Шотландияда және Жаңа Зеландияда (кәмелетке толмағандар үшін 0,00%-дан); Англия мен Уэльсте, АҚШ және Канадада 0,08%-ға дейін жетеді. АҚШ Федералдық Әуе Қоры экипаж мүшелеріне алкогольді ішкеннен кейін сегіз сағат ішінде, алкогольдің әсерімен немесе ҚАМ 0,04%-дан жоғары болғанда қызметтік міндеттерін орындауға тыйым салады. АҚШ, Ұлыбритания және Австралияда қоғамдық мас күйде болу қылмыс болып саналады (сондай-ақ «маскүнемдік және тәртіпсіздік» немесе «маскүнемдік және әрекетке қабілетсіздік» деп те аталады). Кейбір елдерде мас адамдарды уақытша ұстауға арналған арнайы орындар, кейде «маскүнемдер үйі» деп те аталады, бар.

Ислам діні

Құранда жүзімнен жасалған масқақұйрық ішімдіктерді ішуге тыйым салынған, ал Мұхаммедтің хадистерінде маскүнемдік арамдық деп есептеледі. Ислам діни заңгерлік мектептері мұны барлық түрдегі алкогольді ішуге қатаң тыйым салу деп түсіндіріп, оны харам деп жариялады, бірақ басқа мақсаттарда қолдануға рұқсат етуі мүмкін.

Буддизм

Буддизмде, әдетте, рухани жандар мен қарапайым жақтастарға есірткі заттарды қолдануға кеңес берілмейді. Көптеген буддистер бес талаптан тұратын негізгі этика кодексін сақтайды, оның бесінші талабы – есірткі заттарды пайдаланудан бас тартуға (медициналық қажеттілік болмаса) берілген уәде. Махаяна буддистік қауымдастықтары сақтайтын Брахмаджала сутрасының бодхисаттва анттарында есірткі заттарды тарату да, оларды қолдану да ұсынылмайды.

Индуизм

Гиндуизмнің Гаудия Вайшнавизм тармағындағы төрт реттеуші қағиданың бірі, ішімдіктерді, оның ішінде алкогольді ішуге тыйым салады.

Иудаизм

Яһуди дінінде, Киелі кітаптағы ішімдікке қарсы тұруға сәйкес, Киелі кітаптағы сенбі күнін және басқа да мерекелерді қасиеттеу туралы бұйрық Киддуш деп аталатын шарап немесе жүзім шырынымен жасалатын үш рәсімдік тамақ түрінде түсіндіріледі. Көптеген яһуди неке тойлары күйеу жігіт пен қалыңдық жеті бата айтқаннан кейін бір тостақан шарапты бірге ішумен аяқталады; бұл кейбір ашкенази дәстүрлерінде ораза күнінен кейін болады. Көптеген жағдайларда, әдет бойынша, тіпті міндетті түрде де, намаз аяқталғаннан кейін ғана, шамамен ішіп, сақтандырып ішу қабылданған. Пасхадағы Седер кезінде Хаггада оқылып жатқанда төрт тостақан шарап ішу міндетті. Бұл кейбір христиандық топтарда діни ғұрып ретінде шарап ішу дәстүрінің бастауы деп есептеледі. Пуримде мас болу міндетті; алайда, көптеген басқа қағидалар сияқты, бұл көптеген қауымдастарда күндіз ұйықтауға рұқсат беру арқылы сақталып келді. 1920 жылдардағы АҚШ-тағы тыйым салу кезеңінде реформалық яһуди қозғалысының раввині рәсім үшін шараптың орнына жүзім шырынын қолдануды ұсынды. Бастапқыда бұл ұсыныс жоқ деп есептелгенімен, кейіннен ортодоксалды яһудилер де бұл тәжірибені кеңінен қабылдады.

Басқа жануарлар

"Жануарлар – әдемі жандар" фильмінде маймылдар, пілдер, шошқалар, жирафтар және страустар сияқты көптеген жануарлардың піскен марула ағашының жемісін жеп, адамның мас күйіне ұқсас қалпына келмей, тепе-теңдігін жоғалтқан жағдайлары көрсетілді. Құстар ашыған жидектерден мас болып, кейбіреулері ұшып бара жатқанда қатты заттарға соқтығысып қаза табады. Гректердің маккабейлер көтерілісі мен Ханнибалдың пуникалық соғыстарында қолданған пілдер соғысында, пілдерге шабуылға шығар алдында шарап беріліп, содан кейін ғана оларды жүргізуші ашуландырғаннан кейін шабуылдайтын. Ирландияда жарысқа қатысатын жылқыларға аз мөлшерде сыра беру қалыпты жағдай. Түйлікті жануарлардың асқазанында табиғи ашыту процесі жүреді, ал алкогольді ішімдіктерді аз мөлшерде қосу оларға зиян келтірмейді және мас қылмайды. Алкогольді ішімдіктер иттерге өте зиянды, көбінесе араласқан заттардағы ксилитол сияқты жасанды тәтті заттардың себебінен. Иттер этил спиртін тері арқылы да, ішімдік ішу арқылы да, немесе тағаммен бірге қабылдау арқылы да қауіпті мөлшерде сіңіре алады. Тіпті ашыған нан қамыры да иттерге қауіпті болуы мүмкін. 1999 жылы Ұлыбритания королевасы Елизавета II-нің сарай күзетшілерінің бірі королеваның корги тұқымды итттерінің тағамы мен суына алкоголь қосып, оларды мас күйінде жүгіргені үшін Букингем сарайынан төмендетілді.