Кіріспе

Геологияда, шал – тұнбалы жыныстардың ескі қабаттарының, жанартаулық лава немесе туф қабаттарының арасына немесе метаморфты жыныстардағы жапырақтың бағыты бойынша енген кестелік пішіндес интрузия. Шал – конкордантты интрузивті пішіндес, яғни ол бұрыннан бар тау жыныстарын кесіп өтпейді. Шалдардың жиналуы шал кешенін және жоғары магма ағыны бар үлкен магма камерасын құрайды. Керісінше, бөгет – дискордантты интрузивті пішіндес, ол ескі жыныстарды кесіп өтеді.

Құрылу

Шалғалар көбінесе бөгеттерден қоректендіріледі, бірақ ерекше жағдайларда тікелей магма көзіне тікелей жалғасқан дерлік тік жазықтықта қалыптасады. Тау жыныстарының қатып, жарылуы керек, соның арқасында магманың ата-аналық тау жыныстарына енуіне жазықтықтар пайда болады, бұл шөгінді немесе жанартаулық қабаттар арасындағы бұрыннан бар жазықтықтар немесе метаморфтық тау жыныстарындағы жапырақтануға байланысты әлсіреген жазықтықтар арқылы жүреді. Осы жазықтықтар немесе әлсіреген аймақтар магманың жұқа қабат сияқты енуіне мүмкіндік береді, бұл қабаттардың, конкордантты жарықтардың немесе жапырақтардың бағытына параллель болады. Шалғалар қоршаған тау жыныстарындағы қабаттарға (қабаттарға) және жапырақтарға параллель бағытта жүреді. Олар бастапқыда көлденең бағытта орналасуы мүмкін, бірақ тектоникалық процестер көлденең шалғалардың кейіннен тік бағытқа дейін бұрылуына әкелуі мүмкін. Шалғаларды қатып қалған лава ағындарымен шатастыру оңай, бірақ олардың арасында бірнеше айырмашылық бар. Енген шалғалар жартылай балқыған және қоршаған тау жыныстарындағы материалдың қосылғандығын көрсетеді. Шалғаның енген қоршаған тау жыныстарының екі бетінде де жылыну белгілері байқалады (контактты метаморфизм). Лава ағындары бұл белгіні тек ағынның төменгі жағында ғана көрсетеді. Сонымен қатар, лава ағындары әдетте атмосфераға шыққан газдардың көпіршіктерінің (везикулалардың) белгілерін көрсетеді. Шалғалар жер бетінің астында қалыптасқандықтан, тіпті әдетте жақын тереңдікте (бірнеше километрге дейін) болса да, үстіндегі тау жыныстарының қысымы шалғада көпіршіктердің пайда болуын шектейді. Лава ағындары әдетте олардың үстіңгі бетінде ауа райының әсерін көрсетеді, ал шалғалар, егер әлі де қоршаған тау жыныстарымен жабылған болса, әдетте көрсетпейді.

Қатысқан кен кен орындары

Кейбір қабатты интрузиялар – маңызды кен орындарын жиі қамтитын сілдің бір түрі. Кембрийге дейінгі мысалдарға Оңтүстік Африканың Бушвельд, Инсизва және Ұлы Дайк кешендері; Супериор көлі жанындағы Дулут интрузивтік кешені және АҚШ-тың Стиллвотер магмалық кешені жатады. Фанерозой дәуірінің мысалдары көбінесе кішкентайрақ болады және Шотландияның Рум перидотит кешені мен Шығыс Гренландияның Скаергаард магмалық кешенін қамтиды. Бұл интрузияларда алтын, платина, хром және басқа да сирек элементтердің шоғырланған кездесуі жиі байқалады.

Қатаң шектелген есік

Олардың үйлесімді табиғатына қарамастан, көптеген ірі қабырғалар енгізілген шынжырдағы стратиграфиялық деңгейін өзгертеді, енгізілістің әрбір үйлесімді бөлігі салыстырмалы түрде қысқа, бөгет тәрізді сегменттермен байланысты. Мұндай қабырғалар трансгрессивті деп аталады. Седименттік бассейндердегі ірі қабырға кешендерінің геометриясы 3D сейсмикалық толқынды бейнелеу деректерінің қолжетімділігі арқасында анықталды. Бұл деректер көптеген қабырғалардың жалпы пішіні ойыс тәрізді екенін, ал көптеген басқаларының кем дегенде жартылай трансгрессивті екенін көрсетті. Мысалдарға Уин-Силл және Кару бассейніндегі қабырғалар жатады.