Кіріспе

Солтүстік Англиядағы төбелер тізбегі

Солтүстік Пенниндер – Англияның солтүстігінен солтүстікке қарай созылатын Пеннин төбелерінің ең солтүстік бөлігі. Ол батыстан Карлайл және шығыстан Дарлингтон қалалары арасында жатыр. Солтүстік шекарасы Тайн аңғарымен, ал оңтүстік шекарасы Стенмор шатқалымен белгіленген.

Шолу

Солтүстік Пенниндер 1988 жылы ғасырлар бойы жүргізілген шаруашылық және қорғасын өндірісінің нәтижесінде пайда болған, ерекше табиғи сұлулыққа ие аймақ (AONB) ретінде белгіленді. Бұл ЮНЕСКО-ның жаһандық геологиялық паркі де болып табылады. Шамамен, ол Ұлыбританиядағы 49 AONB-нің арасында екінші орында тұр. Солтүстік Пенниндер AONB-ның ландшафты – терең шатқалдар, жоталар арасындағы тау өзендері, шөп шабылатын алаңдар және тастан салынған ауылдардан құралған, олардың кейбіреулері кен өндіру және өнеркәсіптік өсудің іздерін сақтайды. Бұл аймақта бұрын барит, көмір, флюорит, темір, қорғасын, витерит және мырыш сияқты минералдар қазылып алынған.

Геология

Солтүстік Пенниндер негізінен палеозой дәуірінде қалыптасқан шөгінді тау жыныстарынан тұрады, кейіннен Уин Силл бұзып, төртінші кезеңдегі мұзданудың әсеріне ұшыраған. Ордовик және силур кезеңдерінде шөгіндірген саз және жанартау күлі көміліп, кейіннен Каледон орталық тау жасалуы кезінде жарылып, бүктеліп, саз тастардың ламинарлы болуына әкелді. Бұл 500 мен 420 миллион жыл бұрын пайда болған тау жыныстары қазір аймақтың батыс жиегін анықтайтын үлкен тік жар және Жоғарғы Тиздейлдегі ішкі бөлікте көрінеді. Жер бетінде көрінбейтін, бірақ бұрғылау нәтижесінде анықталған Уердейл граниті – 400 миллион жыл бұрын балқыған тау жынысы ретінде тақташалар мен басқа да жыныстарға енген батолит. Оның аймақтың астында орналасуы Солтүстік Пенниндердің биікке көтерілуіне себеп болады, себебі гранит салыстырмалы түрде жеңіл, сондықтан «көтеріп» тұрады. Бұл көтерілген аймақ Алстон блогы деп аталады және ірі жарылымдармен – солтүстіктегі Стаблик және Тоқсан фатом жарылымдарымен, батыстағы Пеннин жарылымымен шектеледі. Оңтүстікте Стенмор ойысы орналасқан. Ерте палеозой тау жыныстары мен граниттің үстінде карбон кезеңіне жататын әктас, саз және саз тастар қатары орналасқан. Осы кезде Англия болашақтағы Жер қыртысының бөлігі экваторлық аймақта орналасқан және уақыт-уақытпен жағалауы терең емес тропикалық теңіздермен жабылған. Су басу циклдарының қайталануы циклотемдердің пайда болуына әкелді – әктас, саз және құмтас қабаттарының, кейде көмір қабаттарымен бірге шөгіндіруі. Одан кейін (шамамен 295 миллион жыл бұрын) балқыған тау жынысы тағы да шөгінділік қатарға енді, осы жолы карбон кезегінде долериттік Уин Силлдің орналасуына әкелді. Жергілікті тұрғындар оны винстон деп атайды, ол жанасқан тау жыныстарын пісіріп, Жоғарғы Тиздейлде табылған қант әктасын құрады. Силлдің салқындауы бағаналы қосылыстардың пайда болуына әкелді, олар Хай Кап сияқты жерлерде оның шығыңқы бөлігінің ерекшелігі болып табылады. Силлдің жасы 301 мен 294 миллион жыл аралығында деп есептелген, осылайша карбон/перм шекарасын қамтиды. Перм кезеңінің басында, шамамен 290 миллион жыл бұрын, әлі де жылы гранитке байланысты минералға бай сулар карбон қатарында айналып, кем дегенде римдік дәуірден бері қорғасын өндіру өнеркәсібінің негізін құраған минералға бай тамырларды құрады. Осы кезеңнің қалған бөлігінде және мезозой дәуірінің басындағы триас кезеңінде аймақты шөл құмдары сипаттады; олар қазір Эдем аңғарының жаңа қызыл құмтасы ретінде көрінеді, оның шығыс бөліктері Пеннин тік жарларының төменгі беткейлерін құрайды және AONB-де орналасқан. Солтүстік Пенниндерде жас тау жыныстары жоқ; триас құмтастары шөгіндірілгеннен бері көп уақыт бойы аймақ теңіз деңгейінен жоғары болған және эрозияға ұшыраған. Қазіргі төртінші кезеңдегі ірі жаһандық климаттық циклдар сериясы мұз дәуірлерінің сериясына әкелді, соңғы мұз дәуірінің дәлелі Солтүстік Пенниндерде эрозиялық және жинақтаушылық белгілері бойынша кездеседі. Мұздық тақта кең таралған және барабан тәрізді таулар кездеседі, бұл екеуі де ландшафтта жылжымалы мұздың бар екендігін көрсетеді. Мүмкін, кейбір биік жерлер мұзбен жабылған жоқ, бірақ қатаң климаттық жағдайларға ұшырады. Мұздық еріген су арналарын жасады және өзендер мұздықтан кейінгі дәуірде ландшафтты қалыптастыруды жалғастыруда.

Экономика

Ауыл шаруашылығымен қатар, кен өндіру және карьер жұмыстары ғасырлар бойы жергілікті экономиканың тірегі болды. 2013 жылы канадалық тау-кен компаниясына Алленхедс және Нентхед маңында мырышқа сынамалы бұрғылау жүргізуге рұқсат берілді. Олар бұл аймақта "әлемдік деңгейдегі" мырыш кен қоры барын айтты және аймақта ашылатын жаңа кен жылына мырыш кенінің белгілі бір көлемін өндіруге мүмкіндік беретінін болжады.

Табиғат тарихы

Солтүстік Пенниндерде: Ұлыбританияның жоғарғы жазықтарындағы шабындықтардың 40%; Англияның жоғарғы жазықтарындағы бұталы жерлердің 30% және құрғақ топырақты батпақтардың 27%; Англияның қара қасқырдың 80% (сондай-ақ, қысқа құлақты сұңқар, сақиналы озель, қара шөптесін және жалпы суырқын көшіп-қонып жүреді); AONB-нің 36% -ы ерекше ғылыми маңызы бар жерлер ретінде белгіленген; қызыл қоян, сусар және сирек арктика-альпілік өсімдіктер; 22 000 жұп көктемгі құстар және Англияның ең үлкен сарсуаты – Хай Форс. Бұл аймақ оңтүстікте Йоркшир Дейлс Ұлттық паркімен шектеседі және солтүстікте Адриан қабырғасынан оңтүстікке қарай Тайн аңғарына дейін созылады. AONB сирек флора мен фаунаға, соның ішінде Ұлыбританияның басқа жерлерінде кездеспейтін жабайы альпілік өсімдіктерге толы. Бұл жерде қызыл қоян мен әртүрлі жыртқыш құстар да мекендейді. Солтүстік Пенниннің таңғажайып ландшафты – Тиз өзеніндегі Хай Форстан бастап Дафтонның үстіндегі кең Жоғары Куп Гилл аңғарына дейін – миллиондаған жылдар бойы жүрген геологиялық процестердің нәтижесі. Аудандағы геологияның әлемдік маңызы 2003 жылы AONB Ұлыбританияның алғашқы Еуропалық Геопаркі атанғанда мойындалды. Бір жылдан кейін аймақ ЮНЕСКО қолдауымен құрылған Глобалды Геопарктер отбасының негізгі мүшелерінің бірі болды және 2015 жылы ЮНЕСКО Глобалды Геопаркі мәртебесіне ие болды. Геопарктер – бұл ерекше геологиялық мұраға ие және тұрақты дамуды қолдау үшін оны пайдаланатын аймақтар. Солтүстік Пенниннің тағы бір ерекшелігі – Англияда аты аталған жалғыз жел, Хелм желі. Ол Кросс-Фелл төңірегіндегі жазықтарда, Эден аңғарының беткейлерінде және Алстон мен Дафтон арасындағы аңғарларда саяхаттайтын көптеген жаяу жүргіншілерді жағалайды.

Демалыс

Солтүстік Пенниндердегі көптеген жаяу жолдарының бірі – Исаактың шай жолы, бұл аймақты айналатын 60 шақырымдық (37 миль) шеңберлі маршрут. Ол Нинбанкс, Аллендейл, Нентхед және Алстон арқылы өтеді. Бұдан өзге, Пэннин жолының үлкен бөлігі Табиғат ерекше қорғалатын аймағына (АОНБ) кіреді, соның ішінде Тисдейл арқылы өтетін ең танымал учаскесі бар. Тисдейл – көркем өзендік пейзажға және High Force және Cauldron Snout сияқты екі танымал нысанға ие, жасыл шабынды аңғары.

Мәдениет

Ұлы ағылшын ақыны В. Х. Оден осы аймақта көп уақыт өткізді, және оның шамамен қырық өлеңі мен екі пьесасы осы жерде өрнектелген. Оден 1919 жылы бұл аймаққа сапар шекті, ал "бес жыл өткен соң Олстон Мур және Аллендейл туралы өлеңдер жаза бастады". Ол бұл өңірді өзінің "ана мекені" деп атады, оны "үлкен жақсы орын" деп сипаттады және оны Еден бағымен байланыстырды. Оның туындыларында Пениннің көптеген жер-су аттары кездеседі, оның ішінде Cauldron Snout және Rookhope.

Қонақтар орталығы

Боулисте шағын келушілер орталығы орналасқан, ол Үстіңгі Тисдейлге және Солтүстік Пенниннің кеңірек АӨҚ-на жол ашуға бағытталған.