Кіріспе
өзендер жіктелімі. Баяу ағатын, қара түсті өзендер орманды батпақтар немесе ылғалды жерлер арқылы ағады.
Slow moving, dark colored river flowing through forested swamps or wetlands
Қара сулы өзен – орманды батпақтар немесе ылғалды жерлер арқылы ағатын, баяу қозғалатын арнасы бар өзен түрі. Қара сулы өзендердің көпшілігі Амазонка бассейнінде және АҚШ-тың оңтүстігінде кездеседі. Бұл термин өзендерді зерттеу, геология, география, экология және биология салаларында қолданылады. Барлық қара түсті өзендер де техникалық мағынада қара сулы өзендер емес. Кейбір өзендер қара топырақ аймақтарынан ағып өтетін болғандықтан, топырақтың қара түсіне байланысты қара болып көрінеді; мұндай өзендер қара балшық өзендері деп аталады. Сондай-ақ қара балшық сағалары да бар. Қара сулы өзендердегі қоректік заттардың мөлшері ақ сулы өзендерге қарағанда аз, ал иондық концентрациясы жаңбыр суынан жоғары болады. Осындай ерекше жағдайлар өсімдік және жануарлар дүниесінің ақ сулы және таза сулы өзендерден өзгеше болуына әкеледі. Амазонка өзендерін қара, таза және ақ суларға жіктеуді алғаш рет 1853 жылы Альфред Рассел Уоллес судың түсіне сүйене отырып ұсынған, бірақ 1950 жылдардан 1980 жылдарға дейін химия және физикалық қасиеттері арқылы осы типтер нақтырақ анықталды. Амазонканың көптеген өзендері осы санаттардың біріне анық жатса да, кейбіреулері аралас сипаттамаларды көрсетеді және маусым мен су тасқыны деңгейіне байланысты өзгеріп отыруы мүмкін.
Ақ және қара суларды салыстыру
+ 1-кесте: Амазонка суларындағы орташа иондық құрамы, нақты өткізгіштігі (μS/см) және pH. Солимонс немесе Амазонка өзені – ақ су, Рио Негро – қара су. Na (мг/л) 2.3 ± 0.8 0.380 ± 0.124 K (мг/л) 0.9 ± 0.2 0.327 ± 0.107 Mg (мг/л) 1.1 ± 0.2 0.114 ± 0.035 Ca (мг/л) 7.2 ± 1.6 0.212 ± 0.066 Cl (мг/л) 3.1 ± 2.1 1.7 ± 0.7 Si (мг/л) 4.0 ± 0.9 2.0 ± 0.5 Sr (мкг/л) 37.8 ± 8.8 3.6 ± 1.0 Ba (мкг/л) 22.7 ± 5.9 8.1 ± 2.1 Al (мкг/л) 44 ± 37 112 ± 29 Fe (мкг/л) 109 ± 76 178 ± 58 Mn (мкг/л) 5.9 ± 5.1 9.0 ± 2.4 Cu (мкг/л) 2.4 ± 0.6 1.8 ± 0.5 Zn (мкг/л) 3.2 ± 1.5 4.1 ± 1.8 Өткізгіштік 57 ± 8 9 ± 2 pH 6.9 ± 0.4 5.1 ± 0.6 Жалпы P (мкг/л) 105 ± 58 25 ± 17 Жалпы C (мг/л) 13.5 ± 3.1 10.5 ± 1.3 HCO3 C (мг/л) 6.7 ± 0.8 1.7 ± 0.5
Қара және ақ сулар иондық құрамы бойынша айқын ерекшеленеді, бұл 1-кестеде көрсетілген. Қара сулар көбірек қышқылды, нәтижесінде алюминийдің концентрациясы бейтарап ақ суларға қарағанда жоғары. Басты айырмашылық – натрий, магний, кальций және калий концентрациясы; олар қара суда өте төмен. Бұл экологиялық салдарлары бар. Кейбір жануарларға қара суда жеткіліксіз кальций қажет, сондықтан, мысалы, қабық салу үшін көп кальций қажет болатын ұлулар қара суда көптеп табылмайды. Қара судағы еріген иондардың аздығы жаңбыр суына ұқсас төмен өткізгіштікке әкеледі. Қара және ақ сулар планктондық фауна және флора жағынан ерекшеленеді. 2- және 3-кестелерде бірнеше метр ғана қашықтықтағы қара және ақ суда ұсталған планктондық жануарлардың саны салыстырылады. Қара су Рио-Негро жүйесі сияқты екстремалды мысал емес. Дегенмен, қара суда көбірек ротиферлер, бірақ азырақ қабықшалылар мен кенелер бар екені көрінеді. Бұл қабықшалылар балықтың дернәсілдері үшін маңызды тағам болып табылады. Екі судың араласатын аймақтары шомыртқалар мен жас балықтар үшін тартымды. Бұл аралас аймақтарда жануарлар көптеп кездеседі. 3-кестеде судың мөлшеріне қарай жануарлардың саны көрсетілген. 2-кесте: Қара (Жапура) және ақ (Солимонс) суларында жиналған планктондық организмдер. Негізгі Амазонканың таза сулы өзендері Бразилия жазығында бастау алады (мысалы, Тапажос, Токантинс, Сингу және Мадейраның кейбір оң жақ салалары), бірақ кейбіреулері Гвиана қалқанында (мысалы, Нхамунда, Пару және Арагуари) пайда болады.
Black and white waters differ significantly in their ionic composition, as shown in Table 1. Black waters are more acidic, resulting in an aluminum concentration greater than that of the more neutral white waters. The major difference is the concentrations of sodium, magnesium, calcium, and potassium; these are very low in black waters. This has ecological implications. Some animals need more calcium than is available in blackwaters, so for example, snails, which need much calcium to build shells, are not abundant in blackwaters. The lack of dissolved ions in black waters results in a low conductivity, similar to that of rainwater. Black and white waters differ in their planktonic fauna and flora. Tables 2 and 3 compare the number of planktonic animals caught in black and white water localities only a few meters apart. The black water was not as extreme an example as the Rio Negro system. However, it can be seen that the black water held greater numbers of rotifers but fewer crustaceans and mites. These crustaceans are important foods for larval fish. The zones where the two waters mix are attractive to ostracods and young fish. These mixing zones tend to have many animals. The abundance is shown in Table3, which compares animals in of water. {| id="table2" class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0 0 0.5em 1em;"
|+ Table 2: Planktonic organisms collected in black (Japura) and white (Solimões) waters. The main Amazonian clearwater rivers have their source in the Brazilian Plateau (such as Tapajós, Tocantins, Xingu and some right tributaries of the Madeira), but some originate in the Guiana Shield (such as Nhamundá, Paru, and Araguari).
Африка
Жаңбырлы ормандардан өтетін Конго және Төменгі Гвинея өзендерінің көп бөлігі қара сулы. Конго алқабындағы Май Ндомбе және Тумба көлдері қара сулы. Жаңа Калабар және Сомбрейро өзендері (екеуі де Нигер өзенінің дельтасынан шығады) қара сулы.
Ара-тирә қара су оқиғалары
Австралиядағы басқа өзендерде де орманды су тасқыны алаптарымен байланысты су тасқыны кезінде сирек кездесетін "қара су құбылыстары" болуы мүмкін, және бұл құбылыстар оттегісі аз сумен [гипоксия] байланысты болуы мүмкін. Мысал ретінде Мюррей, Эдвард, Вакуль және Муррумбиджи өзендерін атауға болады.