Кіріспе

Molniya (қазіргі Vympel) R 60 (НАТО-ның белгілеуі: AA 8 "Aphid") – кең ауқымды емес, жеңіл, инфрақызыл басқару жүйесі бар, әуеден әуеге атуға арналған зымыран, советтік истребительдері үшін жасалған. Ол көп елге экспортталды және ТМД және көптеген басқа да мемлекеттерде қолданылуда.

Тарих

R 60 бастапқыда МиГ-23 үшін жасалды. Қарудың жұмысы 1960 жылдардың соңында K 60 (izdeliye 62) бюролық белгілемесімен басталды. Сериялық өндіріс 1973 жылы басталды. Ол R 60 (НАТО-ның "Aphid A" атауымен) белгісімен қаруға алынды. R-60 әлемдегі ең жеңіл және ең маневрлі ауадан ауаға зымырандардың бірі болды. Оның ұшу салмағы 400 кг құрайды. Басқару үлкен артқы қанаттары бар алдыңғы рульдер арқылы жүзеге асырылады. Мұрын бөлігіндегі ерекше қанаттар "дестабилизаторлар" деп аталады, олар жоғары шабуыл бұрыштарында рульдердің тиімділігін арттырады. R 60 жарылғыш фрагменттік соққылық бөлігінің айналасындағы вольфрамнан жасалған кеңейтілген таяқты пайдаланады. Екі түрлі жақындық фиузы орнатылуы мүмкін: стандартты Стриж (Swift) оптикалық фиузы, оны Колибри белсенді радар фиузымен алмастыруға болады. Соңғысымен жабдықталған зымырандар R 60K деп аталды. Ресейлік дереккөздердің мәліметінше, тиімді атыс қашықтығы шамамен 100 км, ал "жарнамалық қашықтық" биіктеп ұшу кезінде шамамен 10 км. Бұл қару R 73 және AIM 9X сияқты векторлық итеруге ие зымырандар пайда болғанға дейін ең маневрлі ауадан ауаға зымырандардың бірі болды. R 60 ұшағы 9g дейін маневр жасайтын нысанаға қарсы 8g дейін маневр жасайтын ұшақтан қолданылуы мүмкін. Тактикалық артықшылығы – минималды қашықтығының өте қысқа болуы. Советтік тәжірибеде ауадан ауаға зымырандардың көпшілігін IR басқарушы және жартылай активті радарлық басқару (SARH) іздеушілерімен алмастырылатын етіп жасау болған. Дегенмен, R 60-тың SARH нұсқасы зымыранның кішкентай мөлшеріне байланысты қарастырылмады, бұл оның антеннасы бар радарлық басқару нұсқасын жасауды қиын етті. UZ 62 және UZR 60 деп аталатын оқуға арналған инертті нұсқасы да жасалды. Жаңартылған нұсқасы, R 60M (НАТО-ның "Aphid B" атауымен), ±20° кеңейтілген көру бұрышы бар азотпен салқындатылатын іздеушімен 1982 жыл шамасында енгізілді. Оның іздеушісі алдыңғы нұсқасына қарағанда сезімтал болғанымен, R 60M-нің толық аспектілік қабілеті шектеулі. Міндетті атыс қашықтығы одан әрі қысқартылды, тек 500 метрге дейін. Жақындық фиуздары ЭКМ-ге қарсы тұру қабілеті жақсарды, бірақ оптикалық және радарлық фиуздардың екеуі де қол жетімді болды. Kolibri M радарлық фиузы бар экспорттық нұсқасы R 60MK (НАТО-ның "Aphid C" атауымен) деп белгіленеді. R 60M ұзындығы шамамен 1 метрге артық, салмағы ауыр, үздіксіз таяқшасы бар, бұл ұшу салмағын арттырады. Кейбір нұсқаларында жарылыс кезінде фрагменттерге айналуы үшін шамамен 400 кг кемітілген уранмен толтырылған. R 60M-нің оқуға арналған инертті нұсқасы R 60MU болды. 1999 жылдан бері қарудың модификацияланған нұсқасы Югославияның М55А3Б1 сүйретілетін әуеге қарсы артиллериялық жүйесінің бөлігі ретінде жер-әуе ракетасы (САА) ретінде қолданылады. Ол сондай-ақ Чехословакиядан шыққан модификацияланған M53/59 Praga бронетранспортты SPAAG-те екі рельстік ұстағышта орнатылған. Бұл зымырандарға бірінші сатыдағы күшейткіш қозғалтқыш қосылды, ал зымыранның өзіндік қозғалтқышы ұстап тұрушы қозғалтқыш ретінде жұмыс істейді. Бұл АҚШ-тың MIM 72 Chaparral-ы сияқты зымыранның қозғалтқышын жерден ұшыру үшін өзгертудің орнына жасалды. Қазіргі Ресейдің жекпе-жекке арналған зымыраны R 73 (AA 11 "Archer"), бірақ көптеген R 60 зымырандары әлі де қарулы күштерінде қызмет етеді.

Кеңес Одағы

1978 жылғы 20 сәуірде навигациялық қате салдарынан Korean Air Lines 902 рейсі кеңестік әуе кеңістігіне кірген соң, оған екі R 60 зымыраны атылды. Бір зымыран тиіп, сол қанаттың 4 метрін жұлып алды, нәтижесінде 2 жолаушы қаза тапты. Ұшақ мұз батқан көлге шұғыл қонды. 1978 жылғы 21 маусымда капитан В. Шкиндер басқарған МиГ-23М ПВО ұшағы кеңестік әуе кеңістігіне бұзып кірген екі ирандық Boeing CH-47 Chinook тікұшағын атып түсірді. Бір тікұшақ екі R 60 зымырасымен, ал екіншісі пулеметтен атылған оқтармен жойылды.

Сирия

Ресейлік бірнеше хабарламаларда R-60 ракетасы 1982 жылғы Ливан соғысында кеңінен қолданылғандығы және сириялықтардың әуедегі ұрыста қолданатын негізгі қаруы болғаны айтылады. Кейбір ресейлік деректерде R-60 ракетасы Ливандағы Бекаа алқабында сириялықтардың ең табысты әуеден әуеге қарсы ракетасы болғаны расталады. Израильдік хабарламаларға сәйкес, әуедегі ұрыстардың көп бөлігі көру қашықтығындағы тікелей айқас түрінде болған, және бұл туралы ресейлік деректер де куәландырады. Ресейлік хабарламаларда бірнеше F-4, F-16 және IAI Kfir ұшақтары R-60 ракеталарымен, сондай-ақ басқа ұшақтармен жойылғаны айтылады. Израиль 1982 жылы бірнеше F-4 және Kfir ұшақтарының жоғалуын хабарлады, бірақ Израиль ұшақтарының барлық жоғалуына жер-әуе ракеталары кінәлі деп мәлімдейді. Дегенмен, 1982 жылдың 9 маусымында сириялық МиГ-21 R-60 ракетасын қолданып F-15 ұшағына ауыр зақым келтірді, бірақ ізраилдік ұшақ базаға оралып, кейін жөнделді. Ирактың МиГ-23 ұшақтары Перс шығанағы соғысы кезінде екі EF-111A Raven ұшағын R-60 ракетасымен зақымдады. 1991 жылдың 19 қаңтарында Перс шығанағы соғысы кезінде ирактық әуе күштерінің ұшқышы Жамиль Сайхуд Корольдік әуе күштерінің Panavia Tornado ұшағын R-60 ракетасымен атып түсіргенін мәлімдеді. Алайда, Корольдік әуе күштері ұшақтың 1991 жылдың 22 қаңтарында Ар-Рутбада бомбалау миссиясы кезінде апатқа ұшырағанын хабарлады.

Ангола/Куба

1987 жылғы 27 қыркүйекте «Moduler» операциясы барысында екі кубалық FAR MiG-23ML истребителі капитан Артур Пирсидің Mirage F1CZ ұшағын тоқтатты, ол майор Альберто Лей Ривас атып шығарған R-60 зымыратынан зақымданды. Жарылыс ұшақтың тежегіш парашютын жойды және гидравликалық жүйеге зақым келтірді. Пирси Рунду әуе базасына қайта оралуға үлкерді, бірақ ұшақ ұшу-қону жолағынан шығып кетті. Соққы салдарынан Пирсидің катапульдауыш орындығы іске қосылды, бірақ ол орындықтан бөліне алмады және омыртқасына ауыр жарақат алды.

Үндістан

1999 жылы Үндістан Әскери-әуе күштерінің МиГ-21 ұшағы Индияның әуе кеңістігіне басып кірген Пәкістан Әскери-теңіз күштерінің "Брегет Атлантик" ұшағын инфрақызыл басқару жүйесі R-60 арқылы құлатты. Ұшақ қирандыларының бір бөлігі даулы аймақта табылды, бұл оқиға "Атлантика оқиғасы" деп кеңінен танымал.