Кіріспе

Көлікті басқару – автомобильдер, мотоциклдер, жүк көліктері және автобустарды қоса алғанда, құрлықтағы көліктің басқарылуы мен қозғалысы. Көлік жүргізуге рұқсат беру шарттардың орындалуына байланысты, ал жүргізушілер белгіленген жол және жол қозғалысы ережелерін сақтауға міндетті. "Жүргізу" сөзінің этимологиясы 15 ғасырға дейін жетеді және ол 15 ғасырдағы жұмыс жануарларын басқарудан 1800 жылдардағы автомобильдерге дейінгі өзгерістерді қамтиды. 15 ғасырдан бері жүргізу дағдылары дамыды, көлік жүргізу үшін физикалық, психикалық және қауіпсіздік дағдылары қажет. Жүргізушіге қажетті дағдылардың дамуымен қатар, автомобильдің басқарылуына және жүргізушіге қатысты жүргізу заңдары енгізілді. "Драйвер" термині 15 ғасырда пайда болды, ол жүк немесе ат сияқты жұмыс жануарларын жүргізу кәсібін білдірді. Кейіннен 1889 жылы ол электр теміржол жүргізушілеріне, ал 1896 жылы автокөлік жүргізушілеріне қолданылды. Автомобильмен жасалған ең алғашқы ұзақ қашықтыққа сапар 1888 жылы Берта Бенц Маннхаймнан Германияның Пфорцхайм қаласына дейін Benz Patent Motorwagen көлігімен жүргізген кезде орын алды. Көлікті жүргізу үшін дене және ақыл-ой қабілеттері, сондай-ақ жол ережелерін білу қажет. Көптеген елдерде жүргізуші куәлігі алу үшін практикалық және теориялық емтихан тапсыру қажет. Жүргізуге қажетті физикалық дағдыларға қолды дұрыс орналастыру, жылдамдықтарды ауыстыру, педальдарды басқару, рульді бұру, тежеу және қосымша құрылғыларды пайдалану жатады. Ақыл-ой дағдыларына қауіпті жағдайды сезу, шешім қабылдау, қашқыш маневрлер жасау және көлік динамикасын түсіну кіреді. Сыртқы факторлардың ықпалы, сананың өзгеруі және кейбір аурулар жүргізушінің ақыл-ой қабілеттерін нашарлатуы мүмкін. Жүргізу қауіпсіздігіне қатысты мәселелерге нашар жол жағдайы, көрудің шектелуі, жүргізу кезінде телефонға жазысу, жылдамдықпен жүру, мас күйде жүргізу, шаршаған күйде жүргізу және бейсақтықпен жүргізу жатады. Жүргізуге, жүргізуші куәлігін алуға және көлік құралын тіркеуге қатысты заңдар мемлекеттерде әртүрлі болуы мүмкін. Көптеген елдерде алкоголь немесе басқа да есірткілік заттардың ықпалында көлік жүргізуге тыйым салынған. Кейбір елдерде жол қауіпсіздігін сақтау үшін жүргізуші куәліктерін жыл сайын жаңарту немесе ұпайлар жүйесін қолдану талап етіледі. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметтері бойынша, жыл сайын жол-көлік оқиғаларынан 1,35 миллион адам қаза табады, бұл 5-тен 29 жасқа дейінгі адамдардың өлімінің басты себебі болып табылады.

Автомобильдің пайда болуы

Әлемдегі ең алғашқы ұзақ қашықтыққа автомобильмен саяхат 1888 жылғы тамызда жасалды, ол кезде Берта Бенц, Бенц патенттік моторвагеннің ойлап табушысы Карл Бенцтің әйелі, Маннхаймнан Германияның Пфорцхайм қаласына дейін үшінші тәжірибелік Бенц машинасымен (максималды жылдамдығы шамалы болған) жүріп қайтып келді. Ол өзінің екі жасөсперім ұлы Рихард пен Эугенмен бірге күйеуінің рұқсатынсыз және білмейінше бұл саяхатты жасады. Ол анасына барып қайтуды айтқанмен, сонымен қатар күйеуінің бұрын тек қысқа сынақтарда ғана қолданылған өнертабылын жария етуді де мақсат еткен. 1899 жылы Ф.О. Стэнли және оның әйелі Флора өздерінің Стэнли бу машинасымен (кейде локомобиль деп те аталады) АҚШ-тың Нью-Гэмпшир штатындағы Вашингтон тауының шыңына дейін саяхат жасап, автомобильдерін таныстырды. 12 километрлік жол екі сағаттан астам уақыт алды (су қосып толтыру уақыты есептелмеген); түсу кезінде қозғалтқышты төменгі беріліске қосып, көп тежеу жүргізілді. Велосипедті және мінген жануарды тікелей басқаруды көбінесе саяхат деп атаса да, мұндай адамдар заң бойынша жүргізушілер саналады және жол ережелерін сақтауға міндетті. Ұзақ қашықтыққа жүргізу жол сапары деп аталады. Кейбір елдерде жол қозғалысы ережелерін теориялық және практикалық білім деңгейін бағалау үшін жүргізуші куәлігіне емтихан тапсырылады және емтиханды сәтті тапсырғандарға жүргізуші куәлігі беріледі.

Жүргізу ережелері

Жүргізушілер айналысып жатқан аумақтың заңдарына бағынады.

Халықаралық конвенциялар

Кейбір мемлекеттер 1949 жылғы Женевалық жол қозғалысы конвенциясының кейбір немесе барлық талаптарын қабылдайды. Бұған қоса, Веналық жол белгілері және сигналдары конвенциясы қауіпсіздікті жақсарту мақсатында жол белгілерін, светофорларды және жол разметулерін біркелкілендіреді.

Жергілікті көлік жүргізу заңдары

Жол қозғалысы ережелері, жүргізуші куәліктерін алу және көлік құралдарын тіркеу тәртібі әртүрлі мемлекеттерде әртүрлі болады. Сондай-ақ, салдарынан абайсыздықпен жүргізуге байланысты қылмыстық жауапкершілік, көлік құралдарының қауіпсіздігін тексеру және міндетті сақтандыру саласындағы заңдар да әртүрлі. Көптеген елдерде маскүнем немесе есірткілік жағдайда көлік жүргізуге қатысты заңнама да өзгеше. Кейбір аймақтарда агрессивті мінез-құлық пен жол ашуы жүргізушілер үшін мәселе тудырып отыр. Кейбір мемлекеттерде жүргізуші куәлігін жыл сайын жаңару талап етіледі. Мұндай жағдайда, куәлікті қайта алу үшін қосымша сынақтан өту немесе көру қабілетін тексеру қажет болуы мүмкін. Сонымен қатар, кейбір елдер жүргізуші куәлігі үшін ұпайлар жүйесін қолданады. Аталған екі тәсілдің (жыл сайын жаңару және ұпайлар жүйесі) жол қауіпсіздігін жақсартуы немесе жақсартпауы жүргізушінің үнемі немесе жыл сайын бағалануына байланысты.

Меншік және сақтандыру

Көлік иелігіне мүлдем жүргізуші куәлігі қажет емес. Сондықтан, жүргізуші куәлігі алынып қойылған жағдайда да, бұрынғы жүргізушілер заң бойынша көлікке ие болуға және оны пайдалануға құқылы. АҚШ-та 1993 және 1997 жылдар аралығында қазаға әкелген жол-көлік оқиғаларына қатысқан жүргізушілердің 13,8%-ында жүргізуші куәлігі болмаған. Кейбір елдерде (мысалы, Ұлыбританияда) көлік құралының қауіпсіз және жолға жарамды екенін растайтын сертификаты болуы керек. Сонымен қатар, кемінде үшінші тарапқа сақтандыру полисі болуы тиіс.

Жүргізушілерді оқыту

Жүргізушілерге бекітілген жүргізуші нұсқаушыдан сабақ алу қажет болуы мүмкін (немесе осыған басымдық берілуі мүмкін) және лицензия алу үшін жүргізу емтиханын тапсыру қажет болуы мүмкін. Көбінесе барлық елдерде жақсы көру қабілеті мен денсаулығы бар ересектер жүргізу емтиханын тапсыруға және сәтті тапсырған жағдайда, жалпы жолдарда көлік жүргізуге өтініш бере алады. Көптеген елдерде жүргізу емтиханын тапсырғаннан кейін де, жаңа жүргізушілерге біртіндеп лицензия беру ережелері бойынша бастапқыда арнайы шектеулер қойылады. Мысалы, Австралияда жаңа жүргізушілер "P" ("провизорлық") табельін міндетті түрде орнатуы керек, ал Жаңа Зеландияда ол "шектеулі" (R) деп аталады. АҚШ-тың көптеген штаттары қазір жасөсперімдерге біртіндеп берілетін жүргізуші куәліктерін ұсынады. Біртіндеп лицензия беру ережелері әр аймақта әртүрлі болғанымен, әдеттегі шектеулерге жаңа лицензия алған жасөсперімдерге түнде немесе отбасы мүшелерінен басқа жолаушылармен көлік жүргізуге рұқсат етілмейді, қандағы алкогольдің мөлшері нөл болуы керек, сондай-ақ көліктің қуаты мен салмағы арақатынасы шектеледі.

Жүргізуге тыйым салу

Жүргізушіге жүргізу құқығы уақытша немесе толығымен (құқығынан айыру) шектелуі мүмкін. Мұндай шара көбінесе ауыр жол қырсынынан (мысалы, мас күйде жүргізу салдарынан адам өліміне оқиға болған жағдайда), бірнеше рет жасалған ұсақ жол бұзушылықтарынан (мысалы, жылдамдық режимін бұзғаны үшін көптеген айып ұпайы жинаудан) немесе болашақтағы медициналық сараптама күтіліп тұрған, жүргізуге кедерлес болатын белгілі бір денсаулық жағдайларынан (мысалы, бас миының жарақатынан) туындайды. Кейбір елдерде нақты нөмірлік белгілері бар көліктерге белгілі күндері жүргізуге тыйым салынады. Бұрын бірнеше елде әйелдерге көлік жүргізуге тыйым салынған. Мысалы, Оманда әйелдерге 1970 жылға дейін көлік жүргізуге рұқсат берілмеген. Сауд Арабиясында әйелдерге 2018 жылға дейін жүргізуші куәлігі берілмеген. Сауд Арабиясының әйелдері бұл шектеулерге қарсы үнемі наразылық білдіріп келген, ал 2017 жылдың қыркүйегінде Сауд Арабиясы үкіметі 2018 жылдың маусымында күшіне енген тыйымды алып тастауға келісті.