Кіріспе

Виллебрук қаласындағы нацистік тұтқын лагері ретінде қызмет еткен әскери форт – Брейдонк форты (Fort van Breendonk,) – Бельгиядағы Мехелен қаласына жақын Брейдонкта орналасқан бұрынғы әскери нысаны. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бельгияның неміс оккупациясы тұсында нацистік тұтқын лагері (Auffanglager) ретінде пайдаланылған. 1906 және 1913 жылдар аралығында Антверпенді қорғау үшін салынған Ұлттық бекіністің екінші шеңберінің бір бөлігі болған Брейдонк фортын Бельгия армиясы қолданды. Форт артиллериялық оқтан қорғану үшін бес метрлік топырақ қабатымен, сумен толтырылған бекініспен және өлшенген қашықтықтармен жабдықталған. Брейдонк форты Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстарда қолданылды, содан кейін ол әскери маңызын жойды. 1940 жылдың 28 мамырында Бельгияның капитуляциясына еріскенде Schutzstaffel (SS) фортты иеленді және оны саяси тұтқындарды, қарсылық көрсетушілерді және еврейлерді ұстау үшін тұтқын лагері ретінде пайдаланды. Формальды түрде концлагерь емес, түрме болғанымен, тұтқындардың нашар өмірлік жағдайлары, сондай-ақ онда жасалған азаптаулар мен өлім жазалары үшін жаман танылды. Көптеген тұтқындар кейін Шығыс Еуропадағы ірі концлагерьлерге ауыстырылды. Соғыс кезінде Брейдонк фортында 3590 тұтқын ұсталғаны белгілі, олардың 303-і форттың ішінде қайтыс болды немесе өлім жазасына кесілді, ал 1741 тұтқын соғыс аяқталғанға дейін басқа лагерьлерде көз жұмды. Бельгия тарихында Брейдонк неміс оккупациясының қатігездігінің символы ретінде сақталды. Лагерь 1944 жылдың қыркүйек айында Батыс Одақтастары Бельгияны азат еткенге дейін эвакуацияланды. Ол қысқа мерзімге бельгиялық коллаборационистерді ұстау үшін пайдаланылды. 1947 жылы ол "ұлттық ескерткіш" деп жарияланды және содан бері мұражай ретінде жұртшылыққа ашық. Лагерь қызметкерлерінің көпшілігі Бельгия соттарында соғыс кезіндегі әрекеттері үшін сотталды.

Құрылыс және әскери пайдалану

Брендонк форты бастапқыда 1906-1913 жылдары Бельгия армиясымен Антверпеннің маңызды порты қаласын қорғайтын Ұлттық бекіністің екінші қорғаныс шеңберінің бір бөлігі ретінде салынды. Ол бомбалаудан қорғану үшін бес метрлік қалың топырақ қабатымен, сумен толтырылған ормен және өлшемдермен жабылған. Бірінші дүниежүзілік соғыста Бельгияға неміс шабуылынан кейін әскери қызметке кірді. Антверпенді қоршау 1914 жылдың қыркүйегінде басталды, ал 1 қазанда Бреендонк өзінің қаруларының жете алмайтын қашықтығынан неміс гаубицаларының атысына түсті. Алайда, немістер Лиерде бельгиялық қорғаныс шебін бұзып, Бреендонкқа шабуыл жасамай-ақ қаланы басып алды. Форт гарнизоны 1914 жылдың 9 қазанында жасырынды. Брендонк екінші дүниежүзілік соғыста қысқа ғана уақыт пайдаланылды, бірақ әскери мағынада ескірген еді. 1940 жылдың мамырында Бельгияға неміс шабуылы кезінде король Леопольд III басқаратын Бельгия Бас штабының алғашқы штабы ретінде қызмет етті, бірақ немістердің ілгері жылжуымен тасталды. Бельгия армиясы 1940 жылдың 28 мамырында жасырынды, осымен 1944 жылдың қыркүйегіне дейін жалғасқан неміс оккупациясының кезеңі басталды.

Германиядағы түрме: Бреендонк I

Брейдонк 1940 жылдың мамыр айындағы науқан кезінде жаулап алынып, көп ұзамай СС және нацистік Германияның басқа да қауіпсіздік органдары – әсіресе қауіпсіздік полициясы (SIPO) және қауіпсіздік қызметі (SD) бақылауындағы түрме лагеріне айналды. Белгияның өзі әскери (Вермахт) билігінде болғанмен және генерал Александр фон Фалькенхаузеннің басқаруында болды.

Әкімшілік және тұтқындар

1940 жылы 20 қыркүйекте алғашқы тұтқындар келді. Бастапқыда тұтқындардың көпшілігі ұсақ қылмыскерлер, қоғамға жат деп саналған немесе неміс нәсілдік заңдарына бағынбаған адамдар еді. Кейіннен қарсылық күресшілері, саяси тұтқындар және кепіл ретінде ұсталған қарапайым адамдар да қамалды. Тағы бір бөлігі Шығыс Еуропадағы Аушвиц-Биркенау сияқты өлім лагерлеріне жіберілетін яһудилер үшін транзиттік лагерь ретінде пайдаланылды. Лагерьді фламандтық коллаборационист жарымәскери күштері мен неміс СС бөлімшелері күзетті. Лагерьде қайтыс болған 300 тұтқынның 185-і атылды; ал қалғандарының көпшілігі азаптаудан, аурудан немесе суықтан қайтыс болды. Тірі қалғандардың көпшілігі концлагерлерге жіберілді. Неміс атылу тіректері мен дарға асу құралдары, сондай-ақ азаптау камерасы қазіргі мұражайда сақталған. Брейдонк лагерінің бар болған кезеңінде 3500-3600 тұтқын қамалды, олардың 1733-і босатылмас бұрын қайтыс болды. Олардың 400-500-і яһудилер еді. Яһуди емес тұтқындардың көпшілігі бельгиялық қарсылық қозғалысының солшыл мүшелері немесе немістердің кепілінде болды. 1941 жылдың қыркүйегінде Брейдонктегі бельгиялық коммунистер Нойенгамме концлагеріне депортацияланды. 1942 жылға дейін Брейдонктегі яһуди тұтқындары басқа тұтқындардан бөлек ұсталды. Содан кейін яһудилер жақын орналасқан Мехелен транзиттік лагеріне ауыстырылып, нацистік оккупациядағы Польшадағы Аушвиц-Биркенау жойқын лагеріне депортацияланды.

Лагерьдегі күнделікті өмір

Лагерьге келген соң, жаңадан келген тұтқындар аулаға әкелінеді де, оларды лагерьке кіргізгенше, қабырғаға қаратып тұруға мәжбүр етеді. Оларға қозғалуға тыйым салынды, кез келген қозғалыс қатаң жазаланды. Лагерьде жазалау – ұрып-соғу, оқ-дәріге толы ескі қорада азаптау, асылу немесе атылу. Қылмыскерлер жазалауды өз көздерімен көруге мәжбүр болды. Лагерь командирі Филипп Шмитт өзінің неміс қойшы итін ("Лумп" деп аталатын) тұтқындарға жібергендігі белгілі болды. Оның әйелі де лагерьде әзіл-қалжың жасап, түрмеде отырғандарды мазақтап, кез келген жазаны бұйырып отыратын. Күнделікті қатаң және қасақана соққыға ұшыраған. 1942–1943 жылдың қысында, Сталинградта неміс жеңілгеннен кейін, көбінесе еврейлер болған тұтқындарды фламандтық СС күзетшілері қазбаның өте суық суына кіруге мәжбүр етті және оны сонда табақпен ұстады. Жәбірленушілер бірте-бірте батып немесе сазға құлап, көбісі 15 минуттан астам уақыт бойы күрескеннен кейін ақырында суға батып қалады. Барлық тұтқындар мәжбүрлі еңбекке тартылды. Лагерь басшылары қамалдың көп бөлігін жауып тұрған жерді алып тастап, оны сырт көзден жасыру үшін лагерьдің айналасына биік бөгет салуды қалады. Брейдонк фортын нацистер пайдаланған бірнеше жылда, қалмақты жамылған топырақтарды тұтқындар қолмен шаршап-шалдыратып алып тастады. Бұл үлкен жұмысты орындау үшін тұтқындардың тек қол құралдары болды және топырақты тар тетікті теміржол жүйесі арқылы қол арбалармен сыртқы қабырғаға тасымалдау керек болды. Лагерьдің жері жиі ылғалды болғандықтан, рельстер сазға батып кетеді. Содан соң тұтқындар саз толған арбаларды 300 метрден астам қашықтықта қолмен жылжытып, алға-артқа сүйретіп жүретін. Бұл режим күніне 12 сағаттан астам уақыт, аптасына жеті күн, тіпті ауа райының нашар жағдайында да қолданылды. Бұйрықтар тек неміс тілінде ғана берілді, сондықтан тұтқындар негізгі бұйрықтарды тез үйренуге мәжбүр болды немесе бұйрықтарға бағынбаған жағдайда жазаланды. Сонымен қатар, күзетшілердің жанынан өткен сайын, тұтқындар салют айтып, тұрып қалуға мәжбүр болды. Қалдықтар ескі казармалардан тұратын. Бұл үйлер қалың таспен, терезесіз, желдету жүйесі аз болғандықтан, өте суық әрі ылғалды болды. Әр бөлмеде тек кішкентай көмірмен жылытылатын пеш бар еді, ал жеткілікті жылу беру мүмкін емес еді. Бөлмелер бастапқыда 38 адамнан аспауға арналған, бірақ көбінесе 50-ден астам тұтқын үш қабатты төсектерде сабан матрастарда ұйықтайтын. Жоғарғы қабаттар өте қымбат бағаланған. Бір бөлмеде тұтқындар түнде туалетке арналған бір ғана кішкентай бөгетке ие болды, ал көптеген ауру және әлсіз тұтқындар жай ғана қалдықтарын төменгі қабаттарға түсірді. Бұл түрмеде отырғандардың арасында көп ұрысқа әкелді, бұл күзетшілердің қалауы болса керек. Тұтқындарға күніне екі рет ғана туалетке шығуға рұқсат етілді. Қалдықтың ішінде шығыс және батыс жағынан екі жиналыс орны болды. Әрқайсысында кішкене ғимарат бар, кірпіштен жасалған және есігі жоқ, төрт тесігі мен бір себезгісі бар. Тек 1944 жылы үлкен ғимарат қосылды. Алайда, дәретханаға бару әрқашан бақылаумен, топпен және асығыспен жасалатын: күзетшілердің тұтқындарды қорқытып, қорлауына қосымша мүмкіндік. Еврей тұтқындар басқалардан бөлек, арнайы салынған ағаш баракта орналастырылды. Бұл барақтар жақсы оқшауланбаған және адамдар көп болған. Басқа тұтқындар шағын топтарда немесе жеке-жеке камераларда орналасты. Олардың мақсаты – кейінірек тергеу мен азаптау үшін белгілі бір тұтқындарды оқшаулау еді. Азық-түлік түрмеде қамауға алынғандарға жеңілдікпен беріліп, түрмеде отырған түрмеде отырғандарға әртүрлі мөлшерде таратылды. Яһудилер азық-түлік пен суды аз алды. Тұтқындарға күніне үш рет тамақ берілді. Таңертеңгі тамақта екі стакан қаққылдалған бұршақ пен наннан жасалған кофе алмастырылды. Түскі ас әдетте 1 литр шұба (негізінен тек ыстық су) болатын. Кешкі асқа тағы да 2 стакан кофе орнына нан ішу керек болды. Бұл адам өмірін сақтап қалуға жеткіліксіз, әсіресе қатты суық пен ыстық, қатал еңбек пен тұтқындарға тән жазалар болған кезде. Тұтқындарға жасалған қатал іс-әрекет Форт сыртында соншалықты тарала бастады, Бельгияның әскери губернаторы Эггерт Ридердің әкімшілік штабының басшысы Форт-тың тексеруін тапсыруға мәжбүр болды, өйткені Фон Фалькенхаузен "лагерьдің тарихқа Брейдонк пейілі ретінде танылуын қаламады". Бірақ бұл тыныштық ұзаққа созылмады, себебі СС Қызыл Крест жіберген азық-түлік посылкаларының көпшілігін Германияға тартып алып, қайтарып жіберді. Л...

Белгілі тұтқындар

Белгілі жазушы, философ және журналист Жан Амери (бұрынғы Ханс Майер) 1943 жылдың шілдесінде Бельгия Тәуелсіздік қозғалысында күресіп жатқанда нацистерге тұтқынға алынды. Одан кейін ол Брейдонк бекінісіне жіберілді, онда Аушвицке жіберілгенге дейін қатты азапталды. Амери Холокост кезінде құрбан және қылмыскер арасындағы адамдық қасиеттердің жоғалуы туралы жазған "Ақыл-ой шегінде" атты кітабында өзінің басынан өткендері туралы айтты. Комикстер суретшісі Марк Слин де ағасымен бірге Брейдонкте уақыт өткізді, себебі оның үшінші ағасы қарсылық қозғалысының мүшесі болған. Нацистер олардан ағаларының қайда екенін білуді үміттенеді, бірақ олар оны жасырып, сатқан жоқ. Соның салдарынан Слин, оның ағасы және басқа тұтқындар өлім жазасын өтеу камерасына қамалды, онда күн сайын біреуін атып өлтіретін. Слиннің кезегі келгенде, ол D күні болғанына шүкіршілік етті, себебі бұл түрме күзетшілерінің арасында үлкен дау-мажан тудырды. Олар барлық тұтқындарды басқа лагерьге алып кетті, сол жерде Слин қашып құтылды. Дегенмен, ол өмірінің соңына дейін осы оқиғалар туралы қайта-қайта жаман түс көрді. Суретші Жак Окс 1940 жылдан 1942 жылға дейін Брейдонкте тұтқында болды, бірақ қашып үлкерді. Ол сол кезде салған суреттерінің бір бөлігі сақталған. Соғыстан кейін ол оларды лагерьдегі өмірді қайта жаңғырту үшін пайдаланды және 1947 жылы "Брейдонк – Багнардс э Бурро" ("Брейдонк – Құлдар мен дарға асушылар") атты кітабында жариялады.

Достасқандардың түрмесі: Бриндонк II

1944 жылдың соңында лагерьді азат етуге тағайындалған Ұлыбритания армиясының офицері, MI6 офицері және неміс тілін білетін Чарльз Арнольд Бейкер болды. VE күнінен кейін, WAAF офицері және француз тілін еркін білетін Эйлин Янгхусбанд, лагерьге келген RAF қызметкерлеріне жетекші ретінде қызмет етті. Ол соғыс басталмас бұрын Германияда болып, қашып бара жатқан еврейлермен кездескен. Германияның Ұлыбританияны бомбалау кезінде ол әуе шабуылдары туралы ескерту беретін радарлық сүзгі офицері болды. 1944 жылы Лондон және басқа да жерлерге неміс V 2 баллистикалық зымыраларының шабуылдары басталғанда, ол математиктермен бірге V 2 зымыраларын ұшыру орындарын анықтауға көмектесу үшін Бельгияға жіберілді. Брейдонк форты қысқа мерзімге бельгиялық құпия қызметкерлерді ұстау лагері ретінде қайта қолданылды. Форттың осы кезеңі "Breendonk II" деп аталады. 1944 жылдың 10 қазанында тұтқындар Доссин казармасына көшірілді.

Соғыс қылмыстары бойынша сот

Нацистермен байланысы бар деп саналатын фламандтық СС күзетшілерінің соттары 1946 жылы Мехеленде өтті, сондай-ақ Брейдонк бекінісіндегі бірнеше күзетшілер мен шенеуніктер де сотталды. Сотталғандардың 18-і 1947 жылы ату арқылы өлім жазасына кесілді, олардың екеуі сот шешіміне шағымданып, жазалары өмір бойы түрмеге қамауға ауыстырылды. Тағы төрт адам өмір бойына түрмеге кесілді, біреуі 20 жылға, ал тағы біреуі ақталды. Өмір бойына сотталған екі күзетші табылған жоқ. Нацистер лагерінің командирі Филипп Шмитт 1949 жылы Антверпенде соғыс қылмыскері ретінде сотталды; әскери сот оны өлім жазасына кесіп, 1950 жылдың 9 тамызында ату отряды атып өлтірді. Ол ешқашан өкінгенін көрсетпеді және Брейдонкта болған барлық қатыгездіктерді жоққа шығарды, бұл бұйрық бойынша тұтқындарды қайта тәрбиелеу болғанын мәлімдеді.

Мұражай және мемориал

1947 жылы Брейдонк форты екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бельгиялық тұтқындарға жасалған қиыншылықтар мен қатыгездікті мойындау үшін ұлттық ескерткіш деп жарияланды. Бүгінде бұл қамал нацистік Германияның тұтқын лагерлерінің сақталған көрнекті үлгісі және ұлттық мұражай болып табылады. Форт жыл бойына келушілерге ашық және A12 Брюссель-Антверпен тас жолына жақын орналасқан. Соғыс жылдарындағы нацистік интернация лагерлерінің суреттері сирек кездеседі, сондай-ақ Брейдонктың соғыстағы суреттері жоқ деп ұзақ уақыт саналып келді. Бірақ 1970 жылдардың басында голландиялық фотограф Отто Спронктың мүліктерінен лагерьдің бірнеше суреті табылды. Ол Соғыс және қазіргі қоғамды зерттеу және құжаттау орталығы (Cegesoma) үшін жұмыс істеген кезінде Үшінші рейхтің мыңдаған суреттері мен фильмін жинаған. Бұл жинақта лагерьдегі күнделікті өмірді бейнелейтін 37 сурет болды. Оларды неміс нацистік фотограф Отто Кропф насихаттау мақсатымен түсірген, бірақ олар пайдаланылмаған. Суреттердің барлығы дерлік тұрақтанған кадрлар, лагерьдегі күнделікті зұлматтар мен қасіреттер көрсетілмеген. Бірақ олар қолда бар жалғыз анықтамалық материал болып табылады. Суреттердегі тұтқындардың бірнешесі соғыстан аман қалды және басқаларды суреттердегі бейнелерінен тани алды, сондай-ақ олар түсірілген жағдайды еске алды.