Кіріспе

Викинг дәуірінде өмір сүрген исланд ақыны, жауынгер және шаруа Эгиль Скаллагримссон ( ; қазіргі исланд тілінде: ; 904 – 995) – викинг дәуірінің әскери ақыны, сиқыршы, берсерк және шаруа. Ол негізінен «Эгиль сагасы» бойынша анти-батыр ретінде танымал. «Эгиль сагасы» шамамен 850–1000 жылдар аралығындағы оқиғаларды баяндайды және 1220–1240 жылдар аралығында жазылған деп саналады. Ол Бера Ингварсдоттырдың ұлы, Квельд Ульфтің немересі (аты «кешкі қасқыр» деген мағынаны білдіреді). Оның тағы бір атасы, Халльбьёрн, норвегиялық саамдық болған. Скалла Гримр Норвегияның ақ шашты патшасы Харальдтың сыйлы басшысы және қатты жауы болды. Ол Исландияға көшіп, Боргқа қоныстанды, онда оның әкесі Квельд Ульфтің табыты, Скалла Гримрдің қайығы Исландияға жақындағанда, әдетке сәйкес теңізге жіберілгеннен кейін жерге түсті. Скалла Гримр мен оның әйелі Бераның екі қызы – Сэунн мен Торунн, және екі ұлы – Торольфр мен Эгиль болды. Эгиль үш жасында өзінің алғашқы өлеңін жазды. Ол берсерк мінезін көрсетті, сонымен қатар оның үлкен және тартымсыз басы туралы сипаттамалар, Пейджет ауруынан зардап шеккен болуы мүмкін деген теорияға алып келді, себебі бұл ауру сүйектердің қалыңдауына және соқырлыққа әкелуі мүмкін. Жеті жасында Эгиль жергілікті балалармен ойнап, алданып қалды. Ашуға ішкісін тоқтатпай, үйіне қайтып, балта алып, балаларға қайта оралып, оны алдаған баланың басын тістеріне дейін жарып жіберді. Берг Онундр Эгильге әйелі Асгердтің әкесінен қалған мүліктің үлесін алуға рұқсат бермеген соң, ол Онундрді аралда (хольмганга) жекпе-жекке шақырды. Берг Онундр бұл шақырудан бас тартты, бірақ кейіннен Эгиль оның ағасы Хаддпен бірге өлтірді. Кейіннен Эгиль ағаларының соңғысы, Ұзын емес Атлиді, хольмгангрда Атлидің мойнын тістеп өлтірді. Содан кейін, қатты қорланғаннан кейін, Эгиль Атлейдің Бардрын өлтірді, ол король Эрик Қандының қызметшісі және королева Гуннхильдердің туысы болды, екеуі де қалған өмірлерін кек алуға арнады. Гуннхильдер өзінің екі ағасына, Эйвиндр Браггарт пен Альфр Аксманға, бұрын онымен жақсы қарым-қатынаста болған Эгиль мен оның інісі Торольфты өлтіруді бұйырды. Алайда, Эгиль оларға қарсы шығуға тырысқанда, королеваның ағаларын өлтірді. Көктемде Торольфр мен Эгиль үлкен соғыс кемесін дайындап, Шығыс жолымен (Austrvegr) шабуыл жасады, онда олар көп байлық жинады және көптеген шайқастарға қатысты. Курландияда олар жарты айға бейбітшілікке келді және жергілікті халықпен сауда жасады (46-тарау). Сол жазда Харальд Фейрхер қайтыс болды. Норвегияның жалғыз патшасы ретінде орнын нығайту үшін Эрик Қанды өзінің екі ағасын өлтірді. Содан кейін ол Эгильді Норвегияда заңсыз деп жариялады. Берг Онундр Эгильді тұтқындау үшін жасақ жинады, бірақ бұл әрекетте қаза тапты. Норвегиядан қашып кетуден бұрын Эгиль король Эрик пен королева Гуннхильдердің ұлы Рёгнвальдрды өлтірді. Содан кейін ол патша мен патшаны қарғыды, Nithing бағанасына жылқының басын қойып, былай деді: «Мен мұнда níð бағанасын орнатамын және король Эрикке және королева Гуннхильдерге қарсы осы níðді жариялаймын», – деп, жылқының басын құрлыққа қаратып бұрды. «Мен осы níðді сол жердегі жер рухтарына және жердің өзіне жариялаймын, сондықтан барлығы адасып кетеді, Ерик патша мен Гуннхильдерді жерден құтқарып алмайынша, өз орындарын ұстап тұрмайды және таба алмайды». Ол жартастың бетінде níð діңгегін орнатып, оны тірі қалдырды; ол жердің үстінде жылқының көзіне қарады, және ол діңгекке рундар оюды, және қарғыстың барлық ресми сөздерін айтты (57-тарау). Гуннхильдер де Эгильге сиқырлап, оны қайтадан кездескенше тыныштанбайтын және күйзеліске ұшырайтын етіп қарғады. Көп ұзамай Эрик пен Гуннхильдер ханзада Хаконнан Нортумбрия Корольдігіне қашуға мәжбүр болды. Саксондық Англияда олар Англия королі Ательстанмен бәсекелесіп, Нортумбрия королі мен королевасы болды. Уақыт өте келе Эгиль Нортумбрияда кеме апатына ұшырап, елге кімнің билік еткенін білді. Эгиль өзінің жақсы досы Аринбьёрнның үйіне барады, онда олар қаруланып, Эрикрдің сарайына қарай жүріп кетті. Аринбьёрн Эгильге: «Енді сен барып, патшаға басыңды ұсынып, аяғын құшақтап тұруың керек. Мен оған сенің жағдайын айтып беремін». Аринбьёрн Эгильдің жағдайын ұсынды және Эгиль қысқа драпа құрастырды, оны Эриктің аяғымен қолында айтып берді, бірақ Эрик таң қалдырмады. Ол Эгильдің өзіне жасаған күнәлары соншалықты ауыр болғандықтан, оны оңай кешіруге болмайтынын түсіндірді. Гуннхильдер Эгильді дереу өлтіруді талап етті, бірақ Аринбьёрн патшаны таңертеңге дейін өлтірмеуге көндірді. Аринбьёрн Эгильге түн бойы ояқ болуын және осындай патшаға лайықты ұлы бас құны өлеңін немесе драпаны жазуын айтты, жауын мақтаған өлең. Таңертең Эгиль король Эрик алдына қайта оралып, ұлы драпаны оқыды. Бұл жиырма шумақты бас құны өлеңі «Эгиль сагасының» 63-тарауында келтірілген. Эрик өлеңнің сапасына осыншалықтай таң қалды, тіпті Эгиль оның ұлын өлтіргеніне қарамастан, оған өмір сыйлады. Осы өлеңдердің күрделі табиғаты, күрделі поэзиялық өлшемдері мен метафоралары (кеңестерді қоса алғанда), сондай-ақ олардың көбінесе тарихи жазбаларда сенімді түрде расталған патшалар туралы болғандығы, олардың Эгиль Скаллагримссонның тарихи тұлғасынан ауыспай келгенін болжауға негіз береді. «Эгиль сагасы» және басқа исланд сагалары осындай күрделі поэзияның қаңқалық құрылымына тіреледі, тарихи шындықтың тірегіне. Эгиль Брунанбур шайқасында король Этельстанның қызметінде де шайқасты, оның інісі Торольфр сол жерде қайтыс болды, ал Эгиль Этельстаннан өтеу ретінде екі кеуде күміс алды. Соңында Эгиль Исландиядағы отбасылық шаруашылығына оралып, жергілікті саясатта есепке алынатын күшке айналды. Ол сексенге жуық жасқа жетіп, соқыр болды және Исландия христианды қабылдағанға дейін аз ғана уақыт қалғанда қайтыс болды. Эгиль қайтыс болмас бұрын Mosfellsbær маңындағы күмісін жерледі. Оның соңғы зорлық әрекеті ретінде ол оның қазынасын жерлеуге көмектескен қызметшілерді өлтірді. Отбасылық үйдің орнында христиандық шіркеу салынғанда, Эгильдің денесі ұлымен бірге эксгумацияланып, алтардың жанына қайта жерленді. Сага бойынша, эксгумацияланған бас сүйегі балтамен соққыға ұшырады және ақ түске енді, бұл жауынгердің күшін көрсетті, бірақ бір заманауи түсіндіру бойынша, Пейджет ауруының белгілерін көрсетеді. «Ұлдары үшін айтылған аза тұту өлеңі» (Sonatorrek) «Солтүстік жеке лирикалық поэзиясының тууы» деп аталды. Оның өлеңдері ескі норвегия тіліндегі соңғы рифталған өлеңдердің біріншісі болды. Эгильге жатқызылатын жұмыстар:

Адельстейнсдрапа. Англо-саксон корольі Этельстанға арналған драпа. Höfuðlausn («Бас құны», кейде «Бас құны» деп аталады), Эрик Қандыдан өмірін сатып алу үшін Эгиль қолданған, Англияда оны өлімге кескен. Sonatorrek («Ұлдың жоғалуы»). Ұлы Бёдвар дауыл кезінде батып кеткеннен кейін. Arinbjarnarkviða. Оның серігі Аринбьёрнға арналған. Skjaldardrápa. Berudrápa. Lausavísur. Үзінділер

Эгильдің Lausavísur-інің (№ 3) мынасы «Эгиль сагасының» 40-тарауында табылды:

Басылым
Þat mælti mín móðir,
at mér skyldi kaupa
fley ok fagrar árar,
fara á brott með víkingum,
standa upp í stafni,
stýra dýrum knerri,
halda svá til hafnar
höggva mann ok annan. Герман Палссон мен Пол Эдвардс жасаған аударма
«Менің анам баға төлеуді қалады
Менің мақтаншақты ескек қайығымды сатып алу үшін
Құрметті мұңға батып тұрып
Мен тонау іздеп кетемін. Мықты викинг рульшісі
Бұл жарқыраған кеме:
Содан кейін үй портына
Бір немесе екі адамды кесіп тастағаннан кейін». Wikipedia-дан жасалған әдеби аударма
«Осылай айтты анам
Мен үшін олар сатып алады
Қайық және әдемі ескектер
Викингтермен кетіп қалу үшін. Мұңға батып тұрып,
Қымбат кемені рульдеу,
Қосымшаға қарай бағытталған бағыт,
Бір немесе екі адамды кесіп тастау». «Викингтер» (2013 телесериалында қолданылған аударма)
«Анама айтылды
Кейін мен сатып алам
Жақсы ескектермен галлея
Және алыс жағаларға саяхаттау. Мұңға батып тұрып,
Мұңға батып тұрып,
Тұрақты бағытты бағыттау
Адамды кесіп тастағаннан кейін».

Руналар

Егиль руналарды да зерттеген. Оның олардың сиқырлы күштерін меңгергендігі сапарларында бірнеше рет көмектесті. Атла аралында өткен тойда Бардтың Егильді улау әрекеті сәтсіз аяқталды, себебі Егиль салған руналар оның уланған тостағанын қиратты. Бір досының өтінішімен ол ауырған әйелді қарады. Жергілікті жер иесі, оның қолына үйленуге рұқсат берілмеген соң, махаббат руналарын салуға тырысты. Бірақ, қателік жіберіп, ауру тудыратын руналарды салды. Егиль бұрыс руналарды өртеп, денсаулық үшін жаңа руналар салды, соның арқасында әйел жазылып кетті. Содан кейін ол: "Руналарды оқымайтын ешкім салушы болмасын" деген мазмұндағы өлеңін оқыды. Ал ауырған жас әйелге руналарды өртегеннен бөлек, Егиль оны төсектен көтеріп, ескі төсек жабдықтарын тастап, жаңаларын салуды бұйырды. Ол тез жазылып кетті. Егиль Эрик Қанды Орақ патшасы мен Гунхильдра патшайымына қарсы Нитинг Полын тіккен кезде де руналарды қолданды.

Эгиль танымал мәдениетте

Исландиялық "Ölgerðin Egil Skallagrímsson" сыра зауыты оның атымен аталады. Исландия теледидарында "Егилдің күмісі" деп аталатын ток-шоу бар, ол Егилдің жасырын қазынасының құрметіне аталған (атауында жүргізушінің аты – Егил екендігін көрсететін сөз ойыны да бар). "Egil's Silver" – Megas-тың алғашқы альбомындағы ән атауы. "Шығармашылық анахронизм" қоғамының "Адиантум" барониясында жыл сайын естелік күні демалысында "Эгиль Скаллагримссон еске алу турнирі" өткізіледі. Жазушы Пол Андерсон (SCA мүшесі) "Патшалар анасы" атты тарихи фантазия романын жазды, ол Гуннильдер мен оның, Эрикрдің және олардың балаларының Эгильмен болған ұзақ созылған жанжалына арналған. Роман "Хеймскрингла" және "Эгиль сагасы" негізінде жазылған. "Egil Saga" – неміс тобы "Faun"-ның "Licht" альбомындағы ән. Әннің мәтіні "Эгиль сагасынан" алынған және руналардың әсерінен ауырған қыз бен Эгильдің оны қалай емдегені туралы айтады. Эгиль Скаллагримссон – Бернард Корнуэллдің "Саксондық әңгімелер" тарихи фантастикалық сериясының кейіпкері, ол Беббанбургтің ойдан шығарылған Утредінің жақын досы және одақтасы ретінде Нортумбрияда біраз уақыт қоныстанған. Тарихи прототипі сияқты, ол ағасы Торольфр мен Лорд Утредпен бірге Брунанбур шайқасында шайқасады.