Кіріспе

Жауынгерлік балта (сондай-ақ, жауынгерлік балта, жауынгерлік айқыш немесе жауынгерлік балта) – жауынгерлік арнаулы балта. Жауынгерлік балталар – тұрмыстық балталардың ерекше түрлері. Көптегендерін бір қолмен пайдалануға болады, ал қалғандары ірілеу болып, екі қолмен қолданылады. Соғысқа арналған балталардың салмағы бірнеше килограмнан басталып, ал ұзындығы бір метрден асып, тіпті Дания балтасы немесе спарт балтасы сияқты екі метрден де жоғары болатын. Бір метрден ұзын кеспелі қарулар көбінесе тегеу қаруларының санатына жатады.

Шолу

Адамзат тарихының барысында, күнделікті қолданыстағы заттар қару ретінде пайдаланылып келген. Балталар, кең таралғандығына байланысты, осы ересектілікке дерлік емес. Соғысқа арналған балталардан өзге, құрал ретінде де қолданылатын көптеген соғыс балталары болған. Балталарды қауіпті лақтырылатын қару ретінде де өзгертуге болады (мысалы, францисканы қараңыз). Балталар көбінесе қылыштардан арзан және алуға оңай болған. Соғыс балталарының салмағы, әдетте, қазіргі заманғы ағаш кесетін балталардан, әсіресе, салмақты балдақтардан (маул) әлдеқайда жеңіл болған, себебі олар ағаш емес, адамның аяқ-қолын кесу үшін жасалған; сондықтан, сәл тар кескіш жүздер жиі кездеседі. Бұл терең және ауыр жараларды тигізуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, жеңіл қаруды ұрыс кезінде жылдам қолдануға және қарсыласына қарсы қайта-қайта соққы беруге ыңғайлы. Рим және Римнен кейінгі дәуірдегі еуропалық соғыс балталарының ай тәрізді бастары көбінесе көміртекті болат жиегі бар соғылған темірден немесе, орта ғасырлардың көп ғасырлары бойында, болаттан жасалған. Әскери балталардың қатты ағаштан жасалған саптарын, жау жауынгері сапты кесіп тастамауы үшін, "лангет" деп аталатын металл жолақтармен нығайтуға болады. Кейбір кейінгі үлгілерінде толығымен металл саптар болған. Соғыс балталары Батыс елдерінде көбінесе викингтермен байланысты. Шындығында, скандинавиялық жаяу әскерлері мен теңіз қарақшылары оларды VIII ғасырдың басынан XI ғасырдың соңына дейін кеңінен қолданған. Олар түрлі сорттарды шығарды, соның ішінде арнайы лақтыруға арналған балталарды (францисканы қараңыз) және "сақалды" балталарды немесе "skeggox" (олардың төменгі жиегінің созылып тұруынан аталған, бұл оқшаулау күшін арттырды және қарсыластың қалқанының жиегін ұстап, оны түсіріп, қалқан ұстаушыны келесі соққыға осал қалдыруға мүмкіндік берді). Викинг балталарын ағаштан жасалған саптың ұзындығына байланысты бір немесе екі қолмен ұстауға болады. Викинг дәуірінің қару-жарағы мен қауіпсіздік жабдықтарын қараңыз.

Тарихқа дейінгі кезең және ежелгі Жерорта теңізі

Тас қол балталары палеолит дәуірінде жүздеген мың жылдар бойы қолданылды. Алғашқы сапталған тас балталар мезолит кезеңінде шамамен б.з.д. 6000 жылы жасалған болуы мүмкін. Неолит дәуірінде технологиялық даму жалғасты, кремний мен шыршадан басқа қатты тастарды кеңінен қолдану және балтаның қасиеттерін жақсарту үшін оларды жылтырату кеңінен таралды. Балталар ағаш өңдеуде өте маңызды болды және діни нысандарға айналды (мысалы, Скандинавияның «Балталы халықтары» балталарын жоғары мәртебелі мәдени нысандар ретінде қарастырды). Мұндай тас балталар пикрит және басқа магмалық немесе метаморфтық тастар сияқты берік тастардан жасалды және неолит дәуірінде кеңінен таралған. Табылған көптеген балта бастары негізінен ағаш сүректерін бөлу үшін, ал құрылыс жұмыстарында – балға ретінде қолданылған (мысалы, қазықтарды жерге қағу үшін). Құйма металдан жасалған тар балта бастары кейіннен Таяу Шығыста, содан кейін Еуропада Мыс дәуірі мен Қола дәуірінде шеберлермен жасалды. Алғашқы үлгілері сапталмаған. Нақтырақ айтқанда, қоладан жасалған соғыс балталары ежелгі Қытай мен ежелгі Египеттің Жаңа Патшалығының археологиялық жазбаларында кездеседі. Олардың кейбіреулері жаяу әскердің қаруы ретінде қолдануға жарамды болса, ал басқалары әшекейлеу сапасына қарай, мәртебе мен биліктің символы ретінде қолданылғаны анық. Эпсилон балтасы қола дәуірінде жақсы қару сатып ала алмаған жаяу әскерлер арасында кеңінен қолданылды. Оның қолданылуы Еуропа мен Таяу Шығыспен шектелген. Жерорта теңізінің шығыс бөлігінде Темір дәуірінде екі қырлы лабрис балтасы кең таралды, ал қоладан немесе кейінірек темірден жасалған бір қырлы балта ежелгі Грецияның ауыр қарулы жаяу әскерінің соғыс қаруы ретінде қолданылды, әсіресе қалың зәрлі қарсыластарға қарсы күрескенде. Сагарис – бір немесе екі қырлы сипатталатын – гректермен мифологиялық амазонкалармен байланыстырылды, бірақ олар көбінесе практикалық емес, рәсімдік балталар болды. Альпі тауларының солтүстігінде римдіктер кездескен варвар тайпаларының қару-жарағында қылыштар мен найзалармен қатар темір соғыс балталары да болды. Иберия түбегіндегі кантабрлер де соғыс балталарын қолданды.

Орта ғасырлар

Ұрыс балталары Көшпенділер дәуірінде және одан кейінгі викингтер дәуірінде Еуропада кеңінен таралған, олар 11 ғасырға жататын Байе гобеленінде бейнеленген, онда норманды атты әскерлер англосаксон жаяу әскерлерімен шайқасқан. Олар Орта ғасырдың соңына дейін қолданылып келді, ал 12, 13 және 14 ғасырлардағы маңызды жауынгерлер балта қолданғандары мәлім. Англия королі Стивен 1141 жылғы Линкольн шайқасында «дан балтасын» қолданған. Бір дерек бойынша, ол қылышы сынғаннан кейін қолданған. Тағы бір дерек бойынша, балтасы сынғаннан кейін ғана қылышын қолданған. Арыстан жүрек Ричард Виктория дәуірінде үлкен соғыс балтасын ұстағандығы жиі айтылады, бірақ осы туралы мәліметтер кейде ұлттық батырға лайықтай арттырылған: «Ол қабірінде тыныш болғаннан кейін ұзақ уақыт өткен соң, оның қорқынышты шайқас балтасы, басында жиырма ағылшын фунт салмақтағы ағылшын болаттан жасалған». Дегенмен, Ричард Яффаны қоршау кезінде Дания балтасын қолданғандығы жазылған. Лузиньяндық Джеффри – балтамен байланысты тағы бір белгілі крестші. Шотландия королі Роберт Брюс 1314 жылғы Баннокберн шайқасының басында Генри де Бунды жекпе-жекте жеңу үшін балта қолданған. Брюс ат үстінде балтамен соғысқандығын ескерсек, бұл бір қолды атты әскер балтасы болған болуы мүмкін. Олар 15 ғасырда ауыр қаруланған атты әскерлердің арасында қайта жанданды. 14 ғасырда Фруассар өзінің «Хроникасында» балтаның қолданылуын жиі атап көрсетеді, онда Франция мен Англия патшалықтары арасындағы шайқастар және 14 ғасырда кәсіби және жалдамалы әскерлердің өркендеуі жазылған. Франция королі II Иоанн 1356 жылғы Пуатье шайқасында, ал сэр Джеймс Дуглас 1388 жылғы Оттерберн шайқасында балта қолданған. Бретондықтар балта қолданушылар ретінде белгілі болған, олардың арасындағы атақты жалдамалы әскерлер Бертран дю Гесклен мен Оливье де Клиссон шайқаста балта ұстаған. Бұл жағдайларда қолданылған балтаның түрі – Дания балтасы ма, протополакс па – белгісіз. Көптеген ортағасырлық еуропалық соғыс балталарының басы соқпақты болған (яғни, пышақтың қалың, артқы бөлігінде ағаштан жасалған сапты салуға арналған тесік болған), ал кейбіреулерінде саптың зақымдануын болдырмау үшін саптың бетіне бекітілген металл жолақтар болған. Кейде балта басында ою-өрнектер, кескіштер, ұрып-соғулар немесе инкрустациялар кездесетін. Кейінгі кезеңдегі соғыс балталары көбінесе толығымен металдан жасалған. Мысалы, галберда мен полакс сияқты ортағасырлық темір қарулар негізгі соғыс балтасының түрлері болған. 14 ғасырдың соңы мен 15 ғасырдың басында, шабуылдардан қорғауға арналған, балта мен қылыштарды жеңуге арналған арнайы құрылғылары бар, бүкіл денені жабатын болаттық қарулар кеңінен таралған. Оның дамуы шоғырланған күшпен соққы беретін, болаттық қаруларды тесіп өтетін немесе буынды қарулардың буындарына зақым келтіретін сапты қарулардың жаңа буынына әкелді. Жауды қарусыз қалдырғанда немесе күрескенде, оның қаруының арасындағы кеңістіктерге өткір ұшты соғуға мүмкіндік беретін мизерикордтар қолданылатын болды. Қылыштардың стилі әртүрлі болды – екі қолды цвайхендерден бастап, толығымен қаруланған қарсыластың қаруындағы «әлсіз жерлерге» енуге қабілетті, өткір ұшы бар тар соғу құралдарына дейін, мысалы, эсток. Жаңадан ойлап табылған фланцелі шүберек, бұрынғы шүберектер сияқты қарапайым болмады. Басынан бір-бірінен белгілі бір арақашықтықта тік фланцтар шығып тұрды, олар пластиналы қаруларды сындырып, дене тіндерін қиратуға мүмкіндік берді, бірақ ол қылыштан әлдеқайда арзан болды, егер жақсы жасалған қаруды кескішпен қолданса, оның жиегі жақсы жасалған қарудың тегіс, иілген пластиналарынан зиянсыз секіріп кететін. Соғыс балтасының артқы жағына өткір, кейде қисық пішіндес пішін орнатылған, ол пайдаланушыға енудің қосымша қаруын ұсынды. Соңында тікенекті тікенек қосылатын болды. Сол сияқты, соғыс балғасы орта ғасырдың соңында флутталған немесе тікенекті бастарымен дамыды, бұл соққының қаруға «тістеуіне» және энергиясын киген адамға жеткізуге көмектесетін. Бұл қарудың соққылары әрқашан өлімге әкелмейтін. Көптеген жазбаларда, тақталы қарумен соққыға ұшыраған және қару зақымдалған кезде, оның астындағы адам аман қалған және кейбір жағдайларда мүлдем зақымдалмаған. Ақырында, осы түрлі соққы қаруларын толығымен металдан жасау, яғни темірлі ағаштан жасалған саптарды жою әдетіне айналды. Орта ғасырдың биік балталарына пайдалы визуалды нұсқау, олардың қолданылуымен бірдей кезеңде жасалған Мачейовский Библиясының (Морган Библиясы) шайқас көріністері болып табылады (шамамен 1250 жыл). Соғыс балталары сонымен қатар бірнеше ағылшын және Еуропалық отбасылардың гербтеріндегі геральдикалық белгілер ретінде де пайда болды.

Ортағасырдан кейінгі біліктер

Соғыс балталары ақырында 16 ғасырдың соңында, әскери тактика барутты пайдалануға көбірек бағытталған кезде қолданудан шығарылды. Дегенмен, 1640 жылдарға дейін Англия азамат соғысы кезінде роялист генерал және ат әскерінің командирі болған Принц Руперт шайқас балтасын ұстаған күйі суреттелген, бұл тек биліктің әшекейлік символы емес еді: "қысқа сапты балта" роялист ат әскерінің офицерлері дөңгелек бас киімді әскерлердің шлемдері мен кирасаларын жақын арада бұзу үшін қабылдады, ал оның қарсыластары да оны қолданды: сэр Бевил Гренвилл Лансдаун шайқасында парламенттік сапты балтамен қаза табады, ал сэр Ричард Булстрод Эджхилл шайқасында осыдан жарақат алады. Скандинавияда болса, 18 ғасырдың басына дейін сапты балта, арбалет және балта балта қолданыла берді. Әсіресе Норвегияның табиғи жағдайлары көп жағдайда шырша мен оқ ату тактикасын қолдануды қиын етіп берді. 1604 жылы қабылданған заң бойынша барлық шаруалар әскери қызметке шақырылу үшін қару-жараққа ие болуға міндетті болды. Норвегиялық шаруалардың әскерлік шайқас балтасы, шына мен албардан гөрі икемдірек, бірақ атты жауларға қарсы тиімді болғандықтан, көпшілік тарапынан таңдау жасалды. Көптеген мұндай қарулар әсем безендірілген, бірақ олардың функционалдылығы балта басының жоғары қарай сәл еңкейіп, сабында айқын иіспен орнатылғандығында көрінеді, бұл оларды қаруланған қарсыластарға қарсы күшті күшті бір нүктеге шоғырландыру арқылы тиімдірек ету мақсатымен жасалған. Наполеон дәуірінде және кейін, 19 ғасырда әскери қызметтегі теміршілер өздерінің жиынтығының бір бөлігі ретінде ұзын және ауыр балталарды алып жүрді. Бұл балталар төтенше жағдайда соғысқа қолданылса да, олардың негізгі мақсаты логистикалық болды: өлген әскери аттардың таңбаланған жалақтары олардың шынымен өлгенін (және ұрланбағанын) дәлелдеу үшін алынып тасталуы керек еді. Наполеонның пионерлік корпусы да басқа әскерлердегі ұқсас бөлімшелер қолданғандай, өсімдіктерді тазалау үшін қолданылатын балталарды алып жүрді.

Таяу Шығыс

Табарзин (تبرزین, әл. "садақ балтасы" немесе "садақ айбалтасы") – Парсының дәстүрлі шайқас балтасы. Оның бір немесе екі жарты ай пішіндес пышақтары болады. Табардың ұзын түрі шамамен жеті футқа жетеді, ал қысқасы үш фут шамасында болады. Персия балтасын ерекшелегені – өте жіңішке, жеңіл және әрқашан металлдан жасалған сабы. Табар Таяу Шығыстың барлық аймағында кең таралған қарудың біріне айналды және оны жауынгерлердің беліне Персияда ғана емес, Мысырда және араб әлемінде де крест жорықтары дәуірінен бері іліп жүретін. Мамлюктердің күзетшілері осы қарудың атымен – табардия деп аталды. Табарзинді кейде көшпелі дервиштер (мусылман аскеттері) символдық қару ретінде алып жүреді.

Қытай

Ежелгі Қытайда түрлі соғыс балталарын табуға болады. Қытай мифологиясында Сингтиан (刑天) – басқа құдайларға қарсы балтамен соғысатын құдай. Ци (鏚) және Юэ (鉞) – ауыр біліктер. Олар Чжоу дәуірінде кең таралған, бірақ қозғалыс мүмкіндігінің болмауынан пайдаланушылар арасында сұраныстан шығып қалды. Соңында олар тек рәсімдік мақсаттарда ғана қолданыла бастады және қола мен нефритен жасалған мұндай балталар табылды. Қарақ балта (ге) – ежелгі заманда қолданылған тағы бір түрі. Қытайдың жауынгерлік балталарын үш топқа бөлуге болады: Фу (斧), Юэ (钺) және Ге (戈). Юэ мен Фу арасындағы айырмашылық – Юэ, әдетте, Фудан кеңірек болады. Шан әулеті кезінде Юэ биліктің символы болды, Юэ неғұрлым үлкен болса, билік соғұрлым зор болды. Юэтің кейбір сирек мысалдарында дөңгелек жүзі және ортасында тесігі бар. Қытай Фуы тас дәуірінде құрал ретінде пайда болды. Шан әулеті кезінде (б.з.д. 1600–1060 ж.ж.) Фу қоладан жасала бастады және қару ретінде қолданыла бастады. Алайда, Жоу әулеті билікке келгеннен кейін Фуның маңызы төмендеді. Соғысқан мемлекеттер дәуірінде темір балталар пайда бола бастады. Хан және Цзинь әулеттеріне дейін, соғыс алаңындағы маңыздылығын жоғалтқаннан кейін, Фу қайтадан қолданысқа түсті, өйткені атты әскер жиі қолданылды. Мин әулетінен (1368–1644) белгілі «Су тасқыны» (Shui Hu Zhuan 水浒传) романында Ли Куй, Қара дауыл атты екі балтамен және жалаңаш күйінде соғысатын кейіпкер бейнеленген. Юань және Мин әулеттерінде балталар әскерде қолданылды. Цинь әулеті кезінде сегіз тулы әскер арасында тік жиектері бар балтаның жаңа түрлері пайда болды. Сегіз тудың арасындағы Жасыл стандартты әскер әрқайсысы салмағы екі пұт болатын балталарды қолданды, ұзындығы 1,5 метр болатын. Оның таза кесу қабілеттеріне байланысты ол кейде өлім жазасын орындау үшін де қолданылды. Панаба ұстаған Моро жауынгерлері жауынгерлердің негізгі тобын ілесіп, Филиппин-Америка соғысы кезінде алғашқы шабуыл толқынынан аман қалған американдықтарға дереу шабуылдайтын. Филиппиннің солтүстігіндегі Кордильера аймағында тұратын халықтар бас балта деп аталатын дәстүрлі балтаны бас кесу үшін шабуылдар жасауға пайдаланатын. Ол жау жауынгерлерінің басын кесуге арналған, сонымен қатар ауыл шаруашылығы құралы ретінде де қолданылды. Олар 20 ғасырдың басында Филиппиннің американдық отарлау кезеңінде бас кесу практикасымен бірге тыйым салынды.

Шри-Ланка

Кетерия – ежелгі Шри-Ланкада қолданылған шайқас балтасының бір түрі. Кетерия бір жақты жиекке және қысқа ағаштан жасалған сапқа ие болған. Бұл оны бір қолмен қолдануға мүмкіндік берген.

Вьетнам

Жауынгерлік балта Вьетнамның ежелгі мәдениеттерінде, әсіресе Донг Сон мәдениетінде жиі кездесетін қарулардың бірі.