Кіріспе

Әл-Қақаадағы жоғары қуатты жарылғыш заттарға қатысты дау 2003 жылы Иракқа басып кіргеннен кейін, ирактық көтерілісшілер Әл-Қақаа кешенінен шамамен 377 тонна жоғары қуатты жарылғыш затты (HMX және RDX) алып кеткен болуы мүмкін деген мәселені қамтиды. Пентагон өкілі Лоренс Ди Ританың айтуынша, Халықаралық атом энергиясы агенттігі (МАГАТЭ) жоғалған 377 тонна жарылғыш заттың санын қалай есептегенін түсіндіретін құжаттар ұсынбаған. МАГАТЭ қазірге дейін Әл-Қақаа және айналасындағы нысандарда 219 тонна жарылғыш зат болғанын ғана растады. МАГАТЭ қауіпті деп санайтын бұл жарылғыш заттар 2003 жылы Ирактағы Әл-Қақаа өнеркәсіптік кешеніндегі есіктері тізбекпен және Біріккен Ұлттар Ұйымының мөрімен бекітілген нысандарда бар екендігіне БҰҰ қару-жарақ инспекторлары куәлік берген. 2004 жылдың қазан айына дейін кешен толығымен бос қалды.

Таланған басқа нысандар

Сами аль-Араджи, Ирактың өнеркәсіп министрінің орынбасары, әл-Какадан басқа, тонаушылар Нида зауытында, Бадр бас мекемесінде, Әл-Амирде, Әл-Радуанда, Әл-Хаттинде және Әл-Кадисияда жарылғыш заттар мен басқа да қару-жарақ материалдарын мақсат тұтқан. Осы зауыттардың кейбіреуі, Нида зауыты мен Әл-Радуан сияқты, 1990 жылдардың басында Саддамның ядролық бағдарламасының бір бөлігі болды және жаппай қырып-жою қаруларына қатысты маңызға ие болды. Осы нысандардың бесеуінің тонау фактісі Халықаралық атом энергиясы агенттігінің (МАГАТЭ) спутниктік барлауымен расталды. Бұрынғы АҚШ елшісі Питер У. Галбрейт (Ирактағы Бұш соғысын қолдаған) Иракқа басып кіргеннен кейін болған екі маңызды тонау оқиғасы туралы хабарлады. Ол 2003 жылдың 16 сәуірінде Бағдадтың Аурулар орталығының сыртында тұрған АҚШ әскерлерінің куәсі болды, тонаушылар кешенге шабуыл жасап, "тірі ЖИТС және қара қызылша вирусын, сондай-ақ басқа да қауіпті материалдарды алып кетті". Сол уақытта тонаушылар Тувайтадағы Ирактың ядролық нысандарына шабуыл жасап, "сары торттан (шикі ураннан) жасалған баррельдерді алып, уранды тастап, баррельдерді су сақтау үшін пайдаланды. АҚШ әскерлері Тувайтада болды, бірақ араласпады". Галбрейт бұл нысандардың барлығы МАГАТЭ мөрімен бекітілгенін және "АҚШ әскерлері келгенге дейін қол тигізбегенін" атап өтті. Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің бұрынғы терроризмге қарсы күрес директоры Дэниел Бенджамин мен Стивен Саймон АҚШ-тың басып кіруі салдарынан осы ядролық материалдардың террористердің қолына түсу қаупін атап өтті: "Басып кірудің тағы бір ықтимал салдары – Аль-Каидаға немесе басқа террористік ұйымдарға жаппай қырып-жою қаруларының таралуы. Халықаралық атом энергиясы агенттігі Аль-Тувайта нысандарында жоғары радиоактивті материалдар, оның ішінде жартылай байытылған, бірақ қару-жарақ деңгейіне жетпеген уран бар екенін растады. Бұл материалдар бір немесе бірнеше радиологиялық шашырату құрылғысын – немесе «кір бомбаларды» жасау үшін қолданылуы мүмкін. Кейбір материалдар жоғалып кеткен сияқты, олардың қаншасы жоғалып кеткені әлі белгісіз, сондықтан біреу осы қаруды ең жоғары баға бергенге сату үшін «жекешелендірген» болуы мүмкін деген болжам бар. Соңында, бұл материал Аль-Каиданың қолына түсуі мүмкін. Соғыстың одан да қорқынышты және ирониялық салдары болуын елестету қиын".

Химиялық қару жабдықтары

Жарылғыш заттардан басқа, әл-Қақада 1990 жылдардың басындағы Ирактың химиялық қару-жарақ бағдарламасының қалдықтары сақталған, "оның ішінде 800 химиялық құрал". Химиялық өңдеуге қатысқан аймақтар шабуылдан кейін "өртпен және кең көлемде тонаумен қираған"; "Нью-Йорк Таймс" газеті хабарлағандай, "Ондағы сепараторлар, жылу алмастырғыштар, араластырғыштар және химиялық реакторлар сияқты жабдықтардың тағдыры белгісіз, олардың барлығы химиялық қару жасауға қолданылуы мүмкін". (2005 жылғы 13 наурыз). "Таймс" газеті сондай-ақ, "әр түрлі нысандардағы машиналардың арасында ракета бөліктерін, химиялық қаруды немесе атом бомбалары үшін уранды байытуға қажетті центрифугаларды жасауға қолданылатын жабдықтар бар екенін" жазды. Ядролық қаруды бақылау жөніндегі Висконсин жобасының директоры Гэри Милхолин: "Осындай жабдықтарды мақсатты түрде тонау – қару тарату қаупін тудырады" деді және 2003 және 2004 жылдары DigitalGlobe деректерінен алынды.

АҚШ-қа келуден бұрын әкету туралы талапқа қарсы дәлелдер

Ирактың бұрынғы сыртқы істер министрі Наджи Сабридің (сол кезде ол ЦРУ агенті де болған) Ирактан құлатылған диктатор Саддам Хусейінге жазған хатында "HMX-ты Халықаралық атом энергиясы агенттігі (МАГАТЭ) мөрлеп сақтаған жер асты бункерлерінен алып, шаһид-террористтерге беру ұсынылады" делінген. Хат 2003 жылғы 4 сәуірде жазылған. Жарылғыш заттардың зақымдалмағаны туралы хабарлар тарады. 3-ші жаяу әскер дивизиясының полковнигі Джон Пибоди AP агенттігіне, олардың жасағы 2003 жылғы 5 сәуірде ғимараттан мыңдаған қорап жарылғыш заттар тапқанын мәлімдеді. Қорғаныс министрлігінің (DIA) растауы: DIA 2003 жылғы 9 қарашада жариялаған есебінде "Коалицияға қарсы жасалған жарылғыш құрылғыларда /ЖҚҚ-да пайдаланылған жарылғыш заттар мен қару-жарақтардың басым көпшілігі ирактық оқ-дәрі қоймаларынан және соғыстан бұрын құрылған жасырын сақтау орындарынан алынған" деген қорытынды жасады. 2003 жылғы 18 сәуірде, Хусейіннің құлағаннан кейін тоғыз күн өткен соң, KSTP телеарнасының (Сент-Поль, Миннесота штаты) тележурналистері АҚШ-тың 101-ші әуе десант дивизиясының әскерлерімен бірге түсірген бейнематериал. АҚШ әскерлерін ертіп жүрген телеарна тобы жарылғыш заттардың контейнерлерін түсіріп, оқ-дәрілер мен жарылғыш заттарды көрсетті, жарылғыш заттар мен басқа да қару-жарақтарды анық бейнеледі. 2005 жылғы сәуірде "Нью-Йорк Таймс" газеті: "Америкалық әскерлермен бірге түсірілген теледидар бейнелері шабуылдан кейін де бункерлер жарылғыш заттармен толы болғанын көрсетіп тұр" деп жазды. Ғылым министрлігінің сайтты бақылау бөлімінің басшысы Мұхаммед әл Шараа: "Бұл материалдарды режим құлағанға дейін осы сайттан алып кету мүмкін емес. Алдыңғы уақытта осы ғимаратта (Аль-Какаа) болған шенеуніктер құлап кетуден бұрын бірде-бір қағаздың шықпағанын растады". АҚШ бақылауы: "Лос-Анджелес Таймс" 2004 жылғы 27 қазанда: "Жоғалған қордың көлемін ескере отырып, АҚШ тыңдау спутниктері белсенділікті бақылап тұрған кезде, шабуылдан бұрын оны байқалмай көшіру қиын болар еді" деп хабарлады. Армия резервіндегі және Ұлттық гвардиядағы әскерлердің куәлігі, 2004 жылғы қарашада "Лос-Анджелес Таймс" газетіне жеткізілді. Пирсонның оқиғасы күмән тудырды, себебі ол Саддам құлағаннан кейін де жарылғыш заттар базада болғандығын көрсететін жаңа бейнематериал пайда болғаннан кейін жарияланды. Бейнематериалда (2003 жылғы 18 сәуірден) БАЭА мөрі бар баралардағы жоғары жарылғыш заттар көрінеді. "Фотосуреттер мен білетіндерім Аль-Какаға сәйкес келеді", - деді Ирактағы ЖҚҚ іздеуін басқарған және сол жерге барған Дэвид Кей. "Ең маңыздысы - мөрлер. Ирақтықтар ешнәрсеге мөр қоймайтын. Сондықтан мен бұл МАГАТЭ мөрі екеніне сенімдімін". 2004 жылғы 10 қазанда Ирактың ғылым және технология министрлігінің докторы Мохаммед Дж. Аббас МАГАТЭ-ге 2003 жылғы 9 сәуірден кейін Қақаа қоры "қауіпсіздіктің жоқтығынан үкіметтік нысандарды тонау мен ұрлау" салдарынан жоғалғанын хабарлады. 340 тоннаға жуық HDX және RDX жарылғыш заттары, 40 он тонналық жүк көлігімен жүктелгенге тең, жоғалып кеткен. Бұл жаңалық 2004 жылғы АҚШ президенттік сайлауында бірден дау тудырды. Президенттікке үміткер Джон Керри президент Джордж Бушты жарылғыш заттардың жоғалуына жол бермеудегі кешірілмейтін сәтсіздікке ұшырады деп айыптады, ал президент Буш сенатор Керриді "фактілерді білмей тұжырымдарға келгені үшін" сынға алды. 2004 жылғы 28 қазанда Қорғаныс министрлігі 2003 жылғы 17 наурызда түсірілген суретті жариялады. Суретте Аль-Какадағы 56 бункердің бірінің алдында тұрған екі жүк көлігі көрінеді. Алайда, жүк көліктері тұрған жерге жақын орналасқан бункер МАГАТЭ анықтаған жоғалған жарылғыш заттарды сақтаған тоғыз бункердің бірі емес. Сол күні Лондонның "Financial Times" газеті соғыстың басталуына дейін Аль-Какадан жарылғыш заттарды алып тастауға француз және ресейліктер қатысқан болуы мүмкін деп хабарлады. Бұл туралы Қорғаныс министрінің орынбасары Джон А. Шоудың сөздері келтірілді. Ол сондай-ақ "Вашингтон Таймс" газетіне "ұйымдастырылған күш-жігер қақтығыстан бұрын жасалды" деді. "Вашингтон Таймс" газетінде қорғаныс органдарының өкілдері ресейліктер Ирактың жаппай қырып-жою қару-жарақтары бағдарламасына не болғанын түсіндіре алады деп сенген. Ресей үкіметі бұл теорияны "сақалық" деп айыптап, сол кезде елде Ресей әскері болмаған деп мәлімдеді. Шоудың теориясы әкімшіліктің басқа бөліктерінен көп қолдау таппады. 2004 жылғы 29 қазанда "Нью-Йорк Таймс" газеті KSTP телеарнасының (Сент-Поль, Миннесота штаты) тележурналистерінің 2003 жылғы 18 сәуірде, Хусейіннің құлағаннан кейін тоғыз күн өткен соң, АҚШ-тың 101-ші әуе десант дивизиясының әскерлерімен бірге түсірген бейнематериалының бар екенін хабарлады. АҚШ әскерлерін ертіп жүрген телеарна тобы жарылғыш заттардың контейнерлерін түсіріп, оқ-дәрілер мен жарылғыш заттарды көрсетті. Сарапшылар кешен соғыс кезінде ЖҚҚ өндірісінің күдікті орталығы ретінде қарқынды бақылауда болғанын атап өтті. Олар 40 жүк көлігімен материалды алып кету операциясы өте көзге түсетін болар еді және байқалған жағдайда шабуылға ұшырауы мүмкін еді деп мәлімдеді. Кейбір деректер бойынша, көшіріліп жатқан материалдар жаппай қырып-жою қарулары болуы мүмкін. Алайда, АҚШ күштері мұндай көліктің қозғалысын байқағандығы туралы ешқандай мәлімет жоқ. 101-ші әуе десант дивизиясының әскерлері тапқан жарылғыш заттардың контейнерлерін көрсеткен бейнематериал 2004 жылғы 27 қазанда ABC және 28 қазанда MSNBC телеарналарында қайта көрсетілді. "Қос мақсатта қолданылатын" материалдар ретінде жіктелген жарылғыш заттар МАГАТЭ-мен мөрленген және 18 ай бұрын хабарланған. Әкімшілік кейіннен жарылғыш заттардың қашан жоғалып кеткені "сыр" екенін мәлімдеді және президент фактілер белгілі болғанша бұл мәселеге түсініктеме беруден бас тартты. Буш әкімшілігі жарылғыш заттардың қалай, қайда және қашан жоғалып кеткенін анықтау үшін тергеу басталғанын мәлімдеді. Алайда, 2004 жылғы сайлаудан кейін мұндай тергеу туралы ешқандай хабарлама жоқ. 2005 жылдың мамырында ирактық шенеунік Сами әл Аражи Ирак үкіметінің ұрлыққа қатысты тергеу нәтижелерін хабарлады, ол тонаушылардың "крандармен және жүк көліктерімен келгенін және барлық учаскелерді тазалағанын" айтты. "Олар не істеп жатқанын білді, не қалағанын білді. Бұл өте күрделі тонау болды" ("Нью-Йорк Таймс", 2005 жылғы 13 наурыз).