Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Әл-Қақаадағы жоғары қуатты жарылғыш заттарға қатысты дау 2003 жылы Иракқа басып кіргеннен кейін, ирактық көтерілісшілер Әл-Қақаа кешенінен шамамен 377 тонна жоғары қуатты жарылғыш затты (HMX және RDX) алып кеткен болуы мүмкін деген мәселені қамтиды. Пентагон өкілі Лоренс Ди Ританың айтуынша, Халықаралық атом энергиясы агенттігі (МАГАТЭ) жоғалған 377 тонна жарылғыш заттың санын қалай есептегенін түсіндіретін құжаттар ұсынбаған. МАГАТЭ қазірге дейін Әл-Қақаа және айналасындағы нысандарда 219 тонна жарылғыш зат болғанын ғана растады. МАГАТЭ қауіпті деп санайтын бұл жарылғыш заттар 2003 жылы Ирактағы Әл-Қақаа өнеркәсіптік кешеніндегі есіктері тізбекпен және Біріккен Ұлттар Ұйымының мөрімен бекітілген нысандарда бар екендігіне БҰҰ қару-жарақ инспекторлары куәлік берген. 2004 жылдың қазан айына дейін кешен толығымен бос қалды.
The Al Qa'qaa high explosives controversy concerns the possible removal of about 377 tonnes of high explosives (HMX and RDX) from the Al Qa'qaa facility by the Iraqi insurgency, after the 2003 invasion of Iraq. Although Pentagon spokesman Lawrence Di Rita said that the International Atomic Energy Agency (IAEA) has not come forward with documentation that explains how it arrived at the figure of 377 tons of missing explosives. The IAEA so far only has verified in its paperwork that 219 tons of explosive materials were at Al Qaqaa and surrounding facilities. The explosives, considered dangerous by the IAEA, were certified by UN weapons inspectors to be inside facilities whose doors were fastened with chains and the United Nations' seal, at the Al Qa'qaa industrial complex in Iraq in 2003. By October 2004, the facility was empty.
Таланған басқа нысандар
Сами аль-Араджи, Ирактың өнеркәсіп министрінің орынбасары, әл-Какадан басқа, тонаушылар Нида зауытында, Бадр бас мекемесінде, Әл-Амирде, Әл-Радуанда, Әл-Хаттинде және Әл-Кадисияда жарылғыш заттар мен басқа да қару-жарақ материалдарын мақсат тұтқан. Осы зауыттардың кейбіреуі, Нида зауыты мен Әл-Радуан сияқты, 1990 жылдардың басында Саддамның ядролық бағдарламасының бір бөлігі болды және жаппай қырып-жою қаруларына қатысты маңызға ие болды. Осы нысандардың бесеуінің тонау фактісі Халықаралық атом энергиясы агенттігінің (МАГАТЭ) спутниктік барлауымен расталды. Бұрынғы АҚШ елшісі Питер У. Галбрейт (Ирактағы Бұш соғысын қолдаған) Иракқа басып кіргеннен кейін болған екі маңызды тонау оқиғасы туралы хабарлады. Ол 2003 жылдың 16 сәуірінде Бағдадтың Аурулар орталығының сыртында тұрған АҚШ әскерлерінің куәсі болды, тонаушылар кешенге шабуыл жасап, "тірі ЖИТС және қара қызылша вирусын, сондай-ақ басқа да қауіпті материалдарды алып кетті". Сол уақытта тонаушылар Тувайтадағы Ирактың ядролық нысандарына шабуыл жасап, "сары торттан (шикі ураннан) жасалған баррельдерді алып, уранды тастап, баррельдерді су сақтау үшін пайдаланды. АҚШ әскерлері Тувайтада болды, бірақ араласпады". Галбрейт бұл нысандардың барлығы МАГАТЭ мөрімен бекітілгенін және "АҚШ әскерлері келгенге дейін қол тигізбегенін" атап өтті. Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің бұрынғы терроризмге қарсы күрес директоры Дэниел Бенджамин мен Стивен Саймон АҚШ-тың басып кіруі салдарынан осы ядролық материалдардың террористердің қолына түсу қаупін атап өтті: "Басып кірудің тағы бір ықтимал салдары – Аль-Каидаға немесе басқа террористік ұйымдарға жаппай қырып-жою қаруларының таралуы. Халықаралық атом энергиясы агенттігі Аль-Тувайта нысандарында жоғары радиоактивті материалдар, оның ішінде жартылай байытылған, бірақ қару-жарақ деңгейіне жетпеген уран бар екенін растады. Бұл материалдар бір немесе бірнеше радиологиялық шашырату құрылғысын – немесе «кір бомбаларды» жасау үшін қолданылуы мүмкін. Кейбір материалдар жоғалып кеткен сияқты, олардың қаншасы жоғалып кеткені әлі белгісіз, сондықтан біреу осы қаруды ең жоғары баға бергенге сату үшін «жекешелендірген» болуы мүмкін деген болжам бар. Соңында, бұл материал Аль-Каиданың қолына түсуі мүмкін. Соғыстың одан да қорқынышты және ирониялық салдары болуын елестету қиын".
Sami al Araji, Iraq's deputy minister of industry, noted that besides al Qa'qaa, looters had targeted explosives and other weapons material in the Nida Factory, the Badr General Establishment, Al Ameer, Al Radwan, Al Hatteen, and Al Qadisiya. Some of these factories had WMD (weapon of mass destruction) significance, such as the Nida Factory and Al Radwan, which were part of Saddam's nuclear program in the early 1990s. The looting of five of these sites were also confirmed by the IAEA's satellite reconnaissance. Former U. S. Ambassador Peter W. Galbraith (who supported Bush's war in Iraq) reported two additional incidents of significant looting in post invasion Iraq. He witnessed U. S. troops standing outside Baghdad's Disease Center as looters attacked the complex on 16 April 2003, "taking live HIV and black fever virus among other potentially lethal materials." At the same time, looters attacked Iraq's nuclear facilities at Tuwaitha, taking "barrels of yellowcake (raw uranium), apparently dumping the uranium and using the barrels to hold water. US troops were at Tuwaitha but did not interfere." Galbraith noted that the facilities were all under IAEA seal and that "they remained untouched until the US troops arrived." Former counterterrorism directors for the National Security Council Daniel Benjamin and Steven Simon noted the danger of these nuclear materials falling into the hands of terrorists as a result of the U. S. invasion: "Another potential consequence of the invasion is the spread of weapons of mass destruction to al Qaeda or other terrorists [T]he International Atomic Energy Agency certified that there were highly radioactive materials at the al Tuwaitha facilities, including partially enriched—though not weapons grade—uranium. These materials could be used to fabricate one or more radiological dispersion devices—or 'dirty bombs,' as they have come to be known. Some of these materials appear to be missing—how much remains unclear—and it seems a fair conjecture that someone may have 'privatized' these weapons with the intent of selling them to the highest biddeer. Ultimately, this material could find its way into the hands of al Qaeda. It is difficult to imagine a more horrifyingly ironic outcome to the war."
Химиялық қару жабдықтары
Жарылғыш заттардан басқа, әл-Қақада 1990 жылдардың басындағы Ирактың химиялық қару-жарақ бағдарламасының қалдықтары сақталған, "оның ішінде 800 химиялық құрал". Химиялық өңдеуге қатысқан аймақтар шабуылдан кейін "өртпен және кең көлемде тонаумен қираған"; "Нью-Йорк Таймс" газеті хабарлағандай, "Ондағы сепараторлар, жылу алмастырғыштар, араластырғыштар және химиялық реакторлар сияқты жабдықтардың тағдыры белгісіз, олардың барлығы химиялық қару жасауға қолданылуы мүмкін". (2005 жылғы 13 наурыз). "Таймс" газеті сондай-ақ, "әр түрлі нысандардағы машиналардың арасында ракета бөліктерін, химиялық қаруды немесе атом бомбалары үшін уранды байытуға қажетті центрифугаларды жасауға қолданылатын жабдықтар бар екенін" жазды. Ядролық қаруды бақылау жөніндегі Висконсин жобасының директоры Гэри Милхолин: "Осындай жабдықтарды мақсатты түрде тонау – қару тарату қаупін тудырады" деді және 2003 және 2004 жылдары DigitalGlobe деректерінен алынды.
In addition to the explosives, al Qa'qaa held some of the remnants of Iraq's chemical warfare program from the early 1990s, "including 800 pieces of chemical equipment." The areas that had been involved in chemical processing were "wrecked by fire and possible extensive looting" after the invasion; as The New York Times reported, "Unknown is the fate of such equipment there like separators, heat exchangers, mixers and chemical reactors, all of which can be used in making chemical weapons." (13 March 2005). The Times reported that "the kinds of machinery at the various sites included equipment that could be used to make missile parts, chemical weapons or centrifuges essential for enriching uranium for atom bombs." Gary Milhollin, director of the Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, said, "Targeted looting of this kind of equipment has to be seen as a proliferation threat." and for 2003 and 2004 from DigitalGlobe.
АҚШ-қа келуден бұрын әкету туралы талапқа қарсы дәлелдер
Ирактың бұрынғы сыртқы істер министрі Наджи Сабридің (сол кезде ол ЦРУ агенті де болған) Ирактан құлатылған диктатор Саддам Хусейінге жазған хатында "HMX-ты Халықаралық атом энергиясы агенттігі (МАГАТЭ) мөрлеп сақтаған жер асты бункерлерінен алып, шаһид-террористтерге беру ұсынылады" делінген. Хат 2003 жылғы 4 сәуірде жазылған. Жарылғыш заттардың зақымдалмағаны туралы хабарлар тарады. 3-ші жаяу әскер дивизиясының полковнигі Джон Пибоди AP агенттігіне, олардың жасағы 2003 жылғы 5 сәуірде ғимараттан мыңдаған қорап жарылғыш заттар тапқанын мәлімдеді. Қорғаныс министрлігінің (DIA) растауы: DIA 2003 жылғы 9 қарашада жариялаған есебінде "Коалицияға қарсы жасалған жарылғыш құрылғыларда /ЖҚҚ-да пайдаланылған жарылғыш заттар мен қару-жарақтардың басым көпшілігі ирактық оқ-дәрі қоймаларынан және соғыстан бұрын құрылған жасырын сақтау орындарынан алынған" деген қорытынды жасады. 2003 жылғы 18 сәуірде, Хусейіннің құлағаннан кейін тоғыз күн өткен соң, KSTP телеарнасының (Сент-Поль, Миннесота штаты) тележурналистері АҚШ-тың 101-ші әуе десант дивизиясының әскерлерімен бірге түсірген бейнематериал. АҚШ әскерлерін ертіп жүрген телеарна тобы жарылғыш заттардың контейнерлерін түсіріп, оқ-дәрілер мен жарылғыш заттарды көрсетті, жарылғыш заттар мен басқа да қару-жарақтарды анық бейнеледі. 2005 жылғы сәуірде "Нью-Йорк Таймс" газеті: "Америкалық әскерлермен бірге түсірілген теледидар бейнелері шабуылдан кейін де бункерлер жарылғыш заттармен толы болғанын көрсетіп тұр" деп жазды. Ғылым министрлігінің сайтты бақылау бөлімінің басшысы Мұхаммед әл Шараа: "Бұл материалдарды режим құлағанға дейін осы сайттан алып кету мүмкін емес. Алдыңғы уақытта осы ғимаратта (Аль-Какаа) болған шенеуніктер құлап кетуден бұрын бірде-бір қағаздың шықпағанын растады". АҚШ бақылауы: "Лос-Анджелес Таймс" 2004 жылғы 27 қазанда: "Жоғалған қордың көлемін ескере отырып, АҚШ тыңдау спутниктері белсенділікті бақылап тұрған кезде, шабуылдан бұрын оны байқалмай көшіру қиын болар еді" деп хабарлады. Армия резервіндегі және Ұлттық гвардиядағы әскерлердің куәлігі, 2004 жылғы қарашада "Лос-Анджелес Таймс" газетіне жеткізілді. Пирсонның оқиғасы күмән тудырды, себебі ол Саддам құлағаннан кейін де жарылғыш заттар базада болғандығын көрсететін жаңа бейнематериал пайда болғаннан кейін жарияланды. Бейнематериалда (2003 жылғы 18 сәуірден) БАЭА мөрі бар баралардағы жоғары жарылғыш заттар көрінеді. "Фотосуреттер мен білетіндерім Аль-Какаға сәйкес келеді", - деді Ирактағы ЖҚҚ іздеуін басқарған және сол жерге барған Дэвид Кей. "Ең маңыздысы - мөрлер. Ирақтықтар ешнәрсеге мөр қоймайтын. Сондықтан мен бұл МАГАТЭ мөрі екеніне сенімдімін". 2004 жылғы 10 қазанда Ирактың ғылым және технология министрлігінің докторы Мохаммед Дж. Аббас МАГАТЭ-ге 2003 жылғы 9 сәуірден кейін Қақаа қоры "қауіпсіздіктің жоқтығынан үкіметтік нысандарды тонау мен ұрлау" салдарынан жоғалғанын хабарлады. 340 тоннаға жуық HDX және RDX жарылғыш заттары, 40 он тонналық жүк көлігімен жүктелгенге тең, жоғалып кеткен. Бұл жаңалық 2004 жылғы АҚШ президенттік сайлауында бірден дау тудырды. Президенттікке үміткер Джон Керри президент Джордж Бушты жарылғыш заттардың жоғалуына жол бермеудегі кешірілмейтін сәтсіздікке ұшырады деп айыптады, ал президент Буш сенатор Керриді "фактілерді білмей тұжырымдарға келгені үшін" сынға алды. 2004 жылғы 28 қазанда Қорғаныс министрлігі 2003 жылғы 17 наурызда түсірілген суретті жариялады. Суретте Аль-Какадағы 56 бункердің бірінің алдында тұрған екі жүк көлігі көрінеді. Алайда, жүк көліктері тұрған жерге жақын орналасқан бункер МАГАТЭ анықтаған жоғалған жарылғыш заттарды сақтаған тоғыз бункердің бірі емес. Сол күні Лондонның "Financial Times" газеті соғыстың басталуына дейін Аль-Какадан жарылғыш заттарды алып тастауға француз және ресейліктер қатысқан болуы мүмкін деп хабарлады. Бұл туралы Қорғаныс министрінің орынбасары Джон А. Шоудың сөздері келтірілді. Ол сондай-ақ "Вашингтон Таймс" газетіне "ұйымдастырылған күш-жігер қақтығыстан бұрын жасалды" деді. "Вашингтон Таймс" газетінде қорғаныс органдарының өкілдері ресейліктер Ирактың жаппай қырып-жою қару-жарақтары бағдарламасына не болғанын түсіндіре алады деп сенген. Ресей үкіметі бұл теорияны "сақалық" деп айыптап, сол кезде елде Ресей әскері болмаған деп мәлімдеді. Шоудың теориясы әкімшіліктің басқа бөліктерінен көп қолдау таппады. 2004 жылғы 29 қазанда "Нью-Йорк Таймс" газеті KSTP телеарнасының (Сент-Поль, Миннесота штаты) тележурналистерінің 2003 жылғы 18 сәуірде, Хусейіннің құлағаннан кейін тоғыз күн өткен соң, АҚШ-тың 101-ші әуе десант дивизиясының әскерлерімен бірге түсірген бейнематериалының бар екенін хабарлады. АҚШ әскерлерін ертіп жүрген телеарна тобы жарылғыш заттардың контейнерлерін түсіріп, оқ-дәрілер мен жарылғыш заттарды көрсетті. Сарапшылар кешен соғыс кезінде ЖҚҚ өндірісінің күдікті орталығы ретінде қарқынды бақылауда болғанын атап өтті. Олар 40 жүк көлігімен материалды алып кету операциясы өте көзге түсетін болар еді және байқалған жағдайда шабуылға ұшырауы мүмкін еді деп мәлімдеді. Кейбір деректер бойынша, көшіріліп жатқан материалдар жаппай қырып-жою қарулары болуы мүмкін. Алайда, АҚШ күштері мұндай көліктің қозғалысын байқағандығы туралы ешқандай мәлімет жоқ. 101-ші әуе десант дивизиясының әскерлері тапқан жарылғыш заттардың контейнерлерін көрсеткен бейнематериал 2004 жылғы 27 қазанда ABC және 28 қазанда MSNBC телеарналарында қайта көрсетілді. "Қос мақсатта қолданылатын" материалдар ретінде жіктелген жарылғыш заттар МАГАТЭ-мен мөрленген және 18 ай бұрын хабарланған. Әкімшілік кейіннен жарылғыш заттардың қашан жоғалып кеткені "сыр" екенін мәлімдеді және президент фактілер белгілі болғанша бұл мәселеге түсініктеме беруден бас тартты. Буш әкімшілігі жарылғыш заттардың қалай, қайда және қашан жоғалып кеткенін анықтау үшін тергеу басталғанын мәлімдеді. Алайда, 2004 жылғы сайлаудан кейін мұндай тергеу туралы ешқандай хабарлама жоқ. 2005 жылдың мамырында ирактық шенеунік Сами әл Аражи Ирак үкіметінің ұрлыққа қатысты тергеу нәтижелерін хабарлады, ол тонаушылардың "крандармен және жүк көліктерімен келгенін және барлық учаскелерді тазалағанын" айтты. "Олар не істеп жатқанын білді, не қалағанын білді. Бұл өте күрделі тонау болды" ("Нью-Йорк Таймс", 2005 жылғы 13 наурыз).
A letter from former Iraqi Foreign Minister Naji Sabri (who was also a CIA asset at the time) to deposed Iraqi dictator Saddam Hussein "suggests taking the HMX from underground bunkers where it had been kept under seal by the International Atomic Energy Agency and giving it to suicide bombers." The letter was written on 4 April 2003. Explosives were reported intact after the invasion—Col. John Peabody of the 3rd Infantry Division told AP that his troops found thousands of boxes of explosives at the facility on 5 April 2003. DIA confirmation—the DIA issued a report on 9 November 2003 that concluded that the "[v]ast majority of explosives and ordnance used in anti Coalition improvised explosive devices/IED s have come from pilfered Iraqi ammunition stockpiles and prewar established caches." videotape made by a KSTP TV St. Paul, Minnesota, television crew embedded with U. S. 101st Airborne Division troops on April 18, 2003, nine days after Hussein's fall. The television crew accompanying US troops recorded the sealed explosives containers at the site, displaying ammunition caches and explosives and clearly displaying the ammunition cache of explosives and other weapons supplies. The New York Times summarized in April 2005, "videos taken by television crews with American troops show the bunkers were still full of explosives well after the invasion." Mohammed al Sharaa, head of the science ministry's site monitoring department: "It is impossible that these materials could have been taken from this site before the regime's fall. The officials that were inside this facility (Al Qaqaa) beforehand confirm that not even a shred of paper left it before the fall." U. S. surveillance: the Los Angeles Times reported on 27 October 2004: "Given the size of the missing cache, it would have been difficult to relocate undetected before the invasion, when U. S. spy satellites were monitoring activity." Eyewitness testimony of Army reservists and National Guardsman from separate units as reported to the Los Angeles Times in November 2004. Pearson's story provoked skepticism as it came the morning after new videotape surfaced indicating that the explosives were still at the base after Saddam's fall; the videotape (from April 18, 2003) shows what appeared to be high explosives still in barrels bearing IAEA seals. "The photographs are consistent with what I know of Al Qaqaa", David A. Kay, who directed the hunt in Iraq for WMD and visited the site, told The New York Times. "The damning thing is the seals. The Iraqis didn't use seals on anything. So I'm absolutely sure that's an IAEA seal." On October 10, 2004, Dr. Mohammed J. Abbas of the Iraqi Ministry of Science and Technology wrote to the IAEA to say that the Qa'qaa stockpile had been lost after April 9, 2003, because of the "theft and looting of the governmental installations due to lack of security." Nearly 340 tonnes of HDX and RDX explosives, an amount equivalent to 40 ten ton truckloads, was said to be missing. The news led to an immediate controversy in the 2004 U. S. presidential election. Presidential challenger John Kerry has accused President George W. Bush of presiding over an inexcusable failure to prevent the loss of the explosives, while President Bush has criticized Senator Kerry for "jump[ing] to conclusions without knowing the facts." On October 28, 2004, the DoD released imagery dated March 17, 2003, showing two trucks parked outside one of the 56 bunkers at Al Qa Qaa. However, the bunker nearest where the trucks were parked are not any of the nine bunkers identified by the IAEA as containing the missing explosive stockpiles. On the same day, the London Financial Times reported that the French and Russians may have been involved in the removal of the explosives from Al Qa'qaa before the war began, quoting Deputy Undersecretary for Defense John A. Shaw, who said "various Russian units on the eve of hostilities [helped] to orchestrate the collection of munitions and assure their transport out of Iraq via Syria". He also told The Washington Times "the organized effort was done in advance of the conflict". The Washington Times also reported that defense officials believed the Russians could also explain what happened to Iraq's weapons of mass destruction programs. The Russian Government has denounced this theory as "nonsense", saying that there were no Russian military in the country at the time. Shaw's theory has attracted little public support from elsewhere in the administration. On October 29, 2004, The New York Times reported the existence of a videotape made by a KSTP TV St. Paul, Minnesota television crew embedded with U. S. 101st Airborne Division troops on April 18, 2003, nine days after Hussein's fall. The television crew accompanying US troops recorded the sealed explosives containers at the site, displaying the ammunition cache of explosives and other weapons supplies. Commentators have pointed out that the complex would have been under intensive surveillance during the war as a suspected centre of WMD production. They point out that an operation involving removing 40 truckloads of materials should have been extremely visible and would probably have been attacked, had it been spotted. Some said that the materials being moved might just as easily have been WMDs being moved to the battlefront. However, there is no indication that any such transport operation was spotted by US forces. The tape displaying the sealed explosives containers, as they were being found by the 101st Airborne Division troops, was re broadcast by ABC on October 27, and by MSNBC on October 28, 2004. The explosives, classified as "dual use" materials, had been sealed by the IAEA, and reported 18 months earlier. The administration subsequently stated that it was a "mystery" when the explosives disappeared and that the President did not want to comment on the matter until the facts were known. The Bush administration asserted that an investigation had begun into how, where, and when the explosives went missing; no such investigation has been reported on since the 2004 election. In May 2005, Iraqi official Sami al Araji reported on the Iraqi government's investigation into the theft, indicating that the looters "came in with the cranes and the lorries, and they depleted the whole sites. They knew what they were doing; they knew what they want. This was sophisticated looting." (The New York Times, March 13, 2005).