Кіріспе

Опциондық келісімшарт немесе жай ғана опцион – "келісімшарт жасау талаптарына сай келетін және міндеттеме берушінің ұсынысты кері қайтару құқығын шектейтін уәде" деп анықталады. Опциондық келісімдер көбінесе мүлікке қатысты (төменде қараңыз) және кәсіби спортта қолданылады. Опциондық келісімшарт – ұсыныс берушінің ұсынысты кері қайтару мүмкіндігінен ұсыныс алушыны қорғайтын келісімшарт түрі. Ортақ құқық бойынша опциондық келісімшарт үшін сыйақы талап етіледі, себебі ол келісімшарттың бір түрі болып табылады, қараңыз Келісімшарттардың (екінші) қайта қарастырылуы § 87(1). Әдетте, ұсыныс алушы опциондық келісімшарт үшін ақша төлеу арқылы немесе өзге де орындау немесе қызметтен бас тарту сияқты басқа да құнды нәрсе ұсыну арқылы сыйақы төлей алады. Соттар, егер мұндай негіздер болса, сыйақы табуға тырысады. Қосымша ақпарат алу үшін қараңыз. Бірыңғай коммерциялық кодекс (БКК) кейбір шектеулі жағдайларда саудагерлер арасындағы берік ұсыныстар үшін сыйақы талабын жойды.

Кіріспе

Опцион – мүлікті беру құқығы. Опцияны ұсынатын тұлға опцион беруші (немесе жиі қолданылатыны, беруші) деп аталады, ал опциядан пайда көретін тұлға опция алушы (немесе жиі қолданылатыны, иегер) деп аталады. Опциялар болашақ мүліктің иелігінен айырылуды білдіретіндіктен, ортақ құқық жүйесіндегі елдерде олар әдетте мәңгілікке қарсы қағидаға бағынады және заңмен белгіленген мерзім ішінде пайдаланылуы керек. Белгілі бір активтерге (көбінесе жерге) қатысты көптеген елдерде үшінші тарапқа қатысты міндетті болу үшін опция тіркелуі тиіс.

Опцион шартын бір жақты келісімшарттарда қолдану

Опциондық келісім-шарт бір жақты келісім-шарттарда маңызды рөл атқарады. Бір жақты келісім-шарттарда міндеттеме беруші міндеттеме алушыдан орындау арқылы қабылдауды күтеді. Мұндай жағдайда, келісім-шартты классикалық тұрғысынан қарағанда, міндеттеме берушінің талап еткен орындауы толық орындалғанға дейін келісім-шарт жасалмайды. Өйткені келісім-шарт бойынша сыйақы – міндеттеме алушының орындауы. Міндеттеме алушы толық орындағаннан кейін, сыйақы толығымен өтелді және келісім-шарт жасалды, сондай-ақ міндеттеме беруші ғана өз міндеттемесіне байланысты болды. Бір жақты келісім-шарттарда келісім-шарттың кешіктірілуіне байланысты мәселе туындады. Классикалық бір жақты келісім-шарттарда міндеттеме беруші міндеттеме алушының орындауын толық аяқтамас бұрын кез келген уақытта ұсынысын қайтарып алуға құқылы. Егер міндеттеме алушы талап етілген орындаудың 99%-ын орындаса, міндеттеме беруші міндеттеме алушыға ешқандай өтемақысыз ұсынысын қайтарып ала алады. Бұл жағдайда міндеттеме берушіге максималды қорғаныс, ал міндеттеме алушыға максималды тәуекел төнді. Опциондық келісім-шарттардың қолданылуының қазіргі заманғы көзқарасы жоғарыдағы жағдайда міндеттеме алушыға қандай да бір деңгейде қауіпсіздік береді. Негізінен, міндеттеме алушы орындауға кіріскен кезде міндеттеме беруші мен міндеттеме алушы арасында жасырын опциондық келісім-шарт жасалады. Міндеттеме беруші ұсынысты қайтарып алмауға жасырын уәде береді, ал міндеттеме алушы толық орындауға жасырын уәде етеді, бірақ атауынан көрініп тұрғандай, міндеттеме алушы орындамау мүмкіндігін сақтайды. Осы опциондық келісім-шарттың сыйақысы жоғарыда аталған бөлімнің d тармағында талқыланады. Негізінен, сыйақы міндеттеме алушының орындауын бастауымен қамтамасыз етіледі. Сот практикасы юрисдикциялар бойынша әртүрлі, бірақ опциондық келісім-шарт орындаудың басында (Регламенттік көзқарас) немесе белгілі бір "маңызды орындаудан" кейін жасалуы мүмкін. Cook v. Coldwell Banker/Frank Laiben Realty Co., 967 S. W.2d 654 (Mo. Қолданба. 1998 ж.). Англия мен Уэльстегі сот практикасы опционды пайдалану кезінде алушы "оның пайдалану шарттарын қатаң сақтауы керек" екенін анықтады. Опциондық келісім-шарттар еркін нарықтағы жолдарды құрылысқа салуға көмектеседі деп болжанған, себебі жол компаниясы көптеген жер иелерімен опциондық келісім-шарттар жасасып, жол салу үшін қажетті жалғасқан учаскелерді сатып алуды аяқтауы мүмкін.

Тағайындау

Келісім-шарт құқығының жалпы қағидасы бойынша, ұсынысты алушы оны басқа тарапқа жүктете алмайды. Дегенмен, опциондық келісімшартты сатуға болады (басқаша көзделмесе), бұл опционды сатып алушыға бастапқы ұсыныс алған адамның құқықтарын иеленуге және сол опционға қатысты ұсынысты қабылдауға мүмкіндік береді.

Келісім-шарт теориясы

Экономикада опциондық келісімшарттар келісімшарт теориясы саласында маңызды рөл атқарады. Атап айтқанда, Оливер Харт (1995, 90-бет) опциондық келісімшарттардың күту мәселесін (инвестицияның нақты деңгейін келісімшартта көрсету мүмкін болмаған кезде туындайтын инвестиция жетіспеушілігі мәселесі) азайтуға көмектесетінін көрсетті. Дегенмен, келісімшарт теориясында келісімшарт жасасушы тараптар болашақта жаңадан келіссөздер жүргізу мүмкіндігін жоққа шығара алмаса, опциондық келісімшарттар әлі де тиімді ме деген пікірталас бар. Тироль (1999) атап өткендей, бұл пікірталас толық емес келісімшарттар теориясының негіздері жөніндегі талқылаулардың төңірегінде жүреді. Лабораториялық тәжірибеде Hoppe және Schmitz (2011) қайта келіссөздерге жатпайтын опциондық келісімшарттардың күту мәселесін шеше алатынын растады. Сонымен қатар, опциондық келісімшарттар жаңадан келіссөздер жүргізу мүмкіндігі жоққа шығарылмаған жағдайларда да пайдалы болып шықты. Бұл соңғы байқау Харт пен Мурдың (2008) келісімшарттардың маңызды қызметі – анықтамалық нүктелер ретінде тарту идеясымен түсіндірілуі мүмкін.