АҚШ құқығында шарттың негізгі элементі – өтеу (consideration)
Consideration under American law
АҚШ құқығындағы келісімшарттардағы қарастыру (consideration) ұғымы – міндеттемелерді орындау үшін маңызды құрал. Ақша, мүлік немесе әрекет болуы мүмкін.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
АҚШ құқығында қолданылатын жалпы құқықтағы ұғым. Америка құқығы бойынша сыйақы.
Concept in common law as applied in the US
consideration under American law
Сыйақы – шарттың күшіне енуі үшін көп жағдайда қажет болатын, шарттардың жалпы құқығындағы орталық ұғым. Сыйақы – біреудің уәдесі үшін төленетін құн. Ол түрлі формада болуы мүмкін: ақша, мүлік, уәде, әрекет жасау немесе тіпті әрекет жасаудан бас тарту. Жалпы айтқанда, егер адам заңмен міндеттелмеген нәрсеге келіссе, ол сыйақы берген болып саналады. Мысалы, Джек өзінің көлігін Джиллге 100 долларға сатуға келіседі. Джиллдің 100 доллар төлеуі (немесе оны төлеуге уәде беруі) – Джек берген Джиллге көлік беру уәдесі үшін сыйақы болып табылады, ал Джек берген Джиллге көлік беру уәдесі – Джиллдің 100 доллар төлеуі үшін сыйақы болып табылады.
Consideration is the central concept in the common law of contracts and is required, in most cases, for a contract to be enforceable. Consideration is the price one pays for another's promise. It can take a number of forms: money, property, a promise, the doing of an act, or even refraining from doing an act. In broad terms, if one agrees to do something he was not otherwise legally obligated to do, it may be said that he has given consideration. For example, Jack agrees to sell his car to Jill for $100. Jill's payment of $100 (or her promise to do so) is the consideration for Jack's promise to give Jill the car, and Jack's promise to give Jill the car is consideration for Jill's payment of $100.
Ешкімді ескермеу
Бұрынғы өтеу жарамсыз болып табылады. Бұрын жасалған нәрсе жасалған болып есептеледі және ол уәде берушінің құқықтық жағдайын өзгерте алмайды. Алмасуға тиіс тауарлар мен қызметтер келісімшарт жасалған кезде немесе одан кейін ғана алмастырылуы керек. Бұрыннан бар міндет өтеу ретінде қарастырылмайды. Шын мәнінде орындауға міндеттемесі жоқ, немесе іллюзиялық уәде өтеу ретінде есептелмейді. Уәде нақты және талапсыз болуы тиіс. Бұл қағида сирек келісімшарттарды жарамсыз деп табады; келісімшарт құқығының негізгі қағидасы – соттар мүмкіндігінше келісімшарттарды орындауға тырысуы керек. Сәйкесінше, соттар көбінесе келісімшартқа факті бойынша немесе заң бойынша түсіндірілген шарттарды қосып, уәде берушіге міндеттер жүктейді. Мысалы, егер адам бір жылдық табысының үштен бірін беруге уәде берсе, бірақ ештеңе таппаса, ол ештеңе жасауға міндетті емес.
Past consideration is not valid. Something that is already done is done, and it does not change the legal position of the promisor. Any goods or services to be exchanged must be exchanged at or after the time of contract formation. Preexisting duty does not count as consideration. An illusory promise, or one which the promisor actually has no obligation to keep, does not count as consideration. The promise must be real and unconditional. This doctrine rarely invalidates contracts; it is a fundamental doctrine in contract law that courts should try to enforce contracts whenever possible. Accordingly, courts will often read implied in fact or implied in law terms into the contract, placing duties on the promisor. For instance, if a promisor promises to give away a third of his earnings for the year and earns nothing, he has no actual obligation to do anything.
Қарап қарау талабына қатысты ерекшеліктер
Қазіргі заманғы келісім-шарт теориясы сонымен қатар, уәдеге сену сияқты баламалы негіздер бойынша да өтемақы беруге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, қолданыстағы жалға алу шарттарын өзгерту (жаңа жалға алу шартын жасаудан өзгеше) қарастыру талап етпейді, сонымен қатар қолданыстағы сату шартын өзгерту де қарастыруды қажет етпейді. Бұдан әрі, әдептік міндеттемелерді орындауға берілген уәде – мысалы, уәде берушіге көмекке келген кезде жарақат алған адамды қолдауға берілген уәде – егер уәде алушы уәде берушіге пайда келтірген кезде зиян шеккен болса және уәде берілген пайдаға пропорционал болмаса, күшіне енеді. Банкроттық арқылы өтелген қарызды төлеуге берілген уәде, шартты міндеттемелерді шарттың орындалмауына қарамастан орындауға берілген уәде және күшін жойған келісімшарт бойынша орындауға берілген уәде – қарастырудың болмауына қарамастан міндеттейтін әдептік міндеттемелер санатына жатады.
Modern contract theory has also permitted remedies on alternative theories such as promissory estoppel. Also, modifications to existing lease agreements (as opposed to the creation of a new lease agreement) do not require consideration, nor do modifications to existing sale contracts. Furthermore, a promise to perform a moral obligation—the classic example is of a promise to support a person injured while coming to the rescue of the promisor—is enforceable provided the promissee was harmed in conferring a benefit on the promisor and the promise is not disproportionate to the benefit. The promise to pay a debt discharged by bankruptcy, the promise to perform a conditional responsibility despite the nonoccurrence of the condition, and the promise to perform on a voidable contract form a category of moral obligations that can bind in the absence of consideration.
Келісімшартты өзгерту
Қызмет көрсету шарты мен, АҚШ-та Бірыңғай коммерциялық кодекске бағынбаған басқа шарттар, әдетте, шартты өзгерту үшін сыйақы талап етеді (ол алдын ала міндеттеме туралы ереже деп аталады).
Service contracts and, in the United States, other contracts not governed by the Uniform Commercial Code, generally require consideration to modify a contract (because of what is called the pre existing duty rule).
Қамқорлық теориясы
Қамқорлықты түсіндіруге тырысатын екі кең таралған теория бар. Біріншісі – «пайда мен зиян теориясы», онда шарт уәде берушіге пайда немесе уәде алушыға зиян келтіруі керек (бірақ уәде алушыға зиян келтіру, уәде берушіге пайда тиюіне қарағанда, қамқорлықтың болуын анықтау үшін маңызды және өзгермейтін өлшем болып табылады). Екіншісі – «сауда-саттық теориясы», онда тараптар шартты алмасу немесе сауда-саттық нәтижесі деп субъективті түрде қарастырады. Сауда-саттық теориясы қазіргі заманғы шарт теориясында пайда мен зиян теориясын көбінесе ығыстырды, бірақ судьялар көбінесе екеуін де сілтейді және өз шешімдерінде екі модельді де қолдануы мүмкін. Бұл теориялар көбінесе үндеседі; мысалы, автомобиль сатып алу шарты сияқты стандартты шарттарда объективті пайда да, зиян да болады. Дегенмен, бірін қанағаттандыратын, бірақ екіншісін қанағаттандырмайтын шарттар да бар. Мысалы, уәде алушы субъективті түрде жеңілдеген сезімге бөленген, бірақ нақты заңдық құқықтар алмаған жағдайда, шарт сауда-саттық теориясын қанағаттандыруы мүмкін, бірақ пайда мен зиян теориясын қанағаттандырмауы мүмкін. Сонымен қатар, егер бір тарап ұсынысқа жауап ретінде зиянды әрекеттер жасаса, бірақ осы мәмілені сауда-саттық деп қарамайтын болса, онда заң бойынша ол шарт болып танылмайды. Пайда мен зиян теориясынан сауда-саттық теориясына көшудің басты мақсаты – қамқорлықтың жеткіліктілігін тексеруден аулақ болу. Мысалы, егер біреу сізге көлігін 1 долларға беруге уәде берсе, өйткені оған оны сату қажет болса, онда 1 доллар жеткілікті сияқты көрінеді. Бірақ егер сіздің туған күніңіз болса және досыңыз «Мен сізге көлігімді бір долларға беремін» деп жазса, дәл осы қамқорлық жеткіліксіз болып көрінеді. Осылайша, 1 доллар қамқорлық болып табылатындығы алынған пайдаға емес, осы 1 доллардың нақты сауда-саттыққа түскеніне байланысты. Кейбір юрисдикцияларда мұндай номиналды немесе «бұрышпен» қамқорлықты талап ететін шарттар, егер шарттың өзі әділсіз деп табылмайынша, күшінде болады. Алайда, басқа юрисдикцияларда сот шын мәнінде сауда-саттыққа түспеген «қамқорлықты» қабылдамайды. Кейде осы юрисдикциядағы соттар «жеткілікті» немесе «құнды» қамқорлыққа сілтеме жасайды, бірақ шындығында сот қамқорлықтың жеткіліктілігін емес, оның сауда-саттыққа түскенін тексереді. Соттар қамқорлықтың жеткіліктілігін тексермейді деген дәстүрлі түсінік, ағылшын ортақ құқығындағы ежелгі көзқарас, пайда мен зиян теориясымен (онда соттар тараптар жеткілікті пайда алып отыр ма, жоқ па, соны анықтайды) сәйкес келмейді, бірақ сауда-саттық теориясымен сәйкес келеді (онда тараптардың тек субъективті ниеттері қарастырылады).
There are two common theories that attempt to explain consideration. The first is "benefit detriment theory," in which a contract must be either to the benefit of the promisor or to the detriment of the promisee to constitute consideration (though detriment to the promisee is the essential and invariable test of the existence of a consideration rather than whether it can be constituted by benefit to the promisor). The second is "bargain theory," in which the parties subjectively view the contract to be the product of an exchange or bargain. Bargain theory has largely replaced benefit detriment theory in modern contract theory, but judges often cite both and may use both models in their decisions. These theories usually overlap; in standard contracts, such as a contract to buy a car, there will be both an objective benefit and detriment. However, there are certain contracts which satisfy one but not the other. For instance, a deal in which the promisee feels subjectively relieved, but has not actually gained any legal rights, might satisfy the bargain theory but not the benefit detriment theory. Alternatively, a deal in which an actor takes detrimental actions possibly in reaction to an offer, without having viewed the deal as a bargain, would not be viewed as a contract under the law. The main purpose of the shift from benefit detriment to bargain theory is to avoid inquiries into whether consideration is adequate. For example, if a person promised you their car for $1.00 because they needed to get rid of it, then the $1.00 might seem adequate. However, if it were your birthday and your friend wrote down "I give you my car in consideration of one dollar," this same consideration would not seem adequate. Thus whether $1.00 is consideration does not depend on the benefit received but whether the $1.00 had actually been bargained for. In some jurisdictions, contracts calling for such nominal or "peppercorn" consideration will be upheld unless a particular contract is deemed unconscionable. However, in other jurisdictions, the court will reject "consideration" that had not been truly bargained for. Occasionally the courts in these jurisdictions may refer to "adequate" or "valuable" consideration, but in reality the court is not examining the adequacy of consideration, but whether it had been bargained for. The traditional notion that courts won't look into the adequacy of consideration, an ancient notion in the English common law, doesn't square with the benefit detriment theory (in which courts are implicitly analyzing if the parties are receiving a sufficient benefit) but does square with the bargain theory (in which only the subjective intentions of the parties are considered).
Қарап шығу мақсаттары
Келісім талабының қарастырылуына үш негізгі мақсат айтылады. Біріншісі – сақтандыру мақсаты, яғни тараптар сыйлыққа берілген уәдеден гөрі, келісімге келгенде ойланып әрекет етеді. Екіншісі – дәлелділік мақсаты, тараптар келіссөз процесі нәтижесінде жасалған уәделерді жазып қоюға немесе, кем дегенде, есте сақтауға бейім. Үшіншісі – бағытталғандық мақсаты, тараптар олар үшін сауда-саттық жүргізуге мәжбүр болған кезде өз тілектерін нақты және түсінікті түрде айқындауға көбірек мүмкіндік алады. Осы себептердің әрқайсысы келісімшарттарды жауапкершілігі бар тараптар жасағанын және олардың қателікке жол бермей жасалғанын қамтамасыз етеді.
There are three main purposes cited for the consideration requirement. The first is the cautionary requirement parties are more likely to look before they leap when making a bargain than when making an off the cuff promise of a gift. The second is the evidentiary requirement parties are more likely to commemorate, or at least remember, a promise made due to a bargaining process. The third is the channeling requirement parties are more likely to coherently stipulate their specific desires when they are forced to bargain for them. Each of these rationales ensure that contracts are made by serious parties and are not made in error.