Кіріспе

Шарттық құқық бойынша, өтемақы – бір тараптың (өтемақы беруші) екінші тараптың (өтемақы алушы) өтемақы берушінің немесе кез келген басқа тараптың тиісті әрекеттері салдарынан туындаған шығындарын өтеуге міндеттенетін шарттық міндеттеме. Өтемақы төлеу міндеті көбінесе, бірақ әрдайым емес, "залалсыздандыру" немесе "қорғау" шарттық міндетімен сәйкес келеді. Ал "кепілдік" – бұл бір тараптың (кепіл беруші) екінші тарапқа, егер басқа тарап міндеттемелерін орындамаса, сол тараптың уәдесін орындауға міндеттемесі. Өтемақылар көптеген сақтандыру шартының негізін құрайды; мысалы, көлік иесі көлікті пайдаланудан туындаған түрлі шығындарға, мысалы, көліктің өзіне келген зиянға немесе жол апатынан кейінгі медициналық шығындарға өтемақы ретінде әртүрлі сақтандыру түрлерін сатып алуы мүмкін. Агенттік қатынасында, басшы өз агентіне қатынас аясындағы міндеттерін орындау кезінде туындаған міндеттемелерді өтеуге міндетті болуы мүмкін. Өтемақы төлеуге негіз болатын жағдайлар шартта нақты көрсетілуі мүмкін, бірақ зардап шеккен тарапты өтеу үшін жасалатын іс-әрекеттер көбінесе болжауға қиын, ал өтемақының ең жоғары сомасы көбінесе нақты шектеледі.

Өтемақы туралы шарт

Алдамшылық туралы заңның (1677) 4-бабына сәйкес, "кепілдік" (басқа адамның міндеттемелерін орындамаған жағдайда туындайтын екіншілік жауапкершілік; өзге біреудің қарызын өтеуге міндеттеме) жазбаша нысанда расталуы тиіс. Ал өтемақыға (біріншілік жауапкершілікті қабылдау; басқа адамның міндеттемелерін орындамауына қарамастан төлеу) қатысты мұндай формальды талаптар жоқ, олар ауызша жасалған жағдайда да күшіне енеді. Қазіргі ағылшын құқығы бойынша, өтемақы шартта нақты және айқын түрде көрсетілген болса ғана қолданылуға жарамды. 1977 жылғы "Әділетсіз шарттар туралы" заңы тұтынушыны келісімшартты бұзуы немесе салдарынан басқа біреу үшін негізсіз өтемақы төлеуге міндеттеуге болмайтынын белгіледі, бірақ бұл бөлім 2015 жылғы Тұтынушылар құқығы туралы заңның 4-кестесінің 6-тармағымен күштен шығарылды.

Келісімшартты тағайындау

Англия мен Уэльсте "өтемақы" ақшалай төлем реституция ин интеграм іс-әрекеті кезінде шартты бұзудың бір бөлігі болуы мүмкін. Мүлік пен қаражат алмастырылады, бірақ келісімшарт бойынша кінәсіз тарапқа қажетті шығындар үшін өтемақы төленуі мүмкін. Бұл мәселеде маңызды сот ісі – Уиттингтонның Сил Хейнге қарсы ісі, онда ластанған ферма сатылды. Келісімшарт бойынша сатып алушылар жылжымайтын мүлікті жөндеуге міндетті болды, ал ластану олардың менеджерінің ауруына байланысты медициналық шығындарға әкелді. Шарт бұзылғаннан кейін сатып алушыға жөндеу жұмыстарына кеткен шығын өтелуі мүмкін, себебі бұл шарт бойынша қажетті болған, бірақ менеджерді жалдауға байланысты медициналық шығындар өтелмейді, өйткені шарт оларды міндетті түрде жалдауды талап етпеген. Егер сатушылар кінәлі болса, зиян өтеуге болады. Өтемақы мен зиянды өтеу арасындағы айырмашылық күрделі, оны міндеттемелер заңының бастауларын қарастыру арқылы ажыратуға болады: кінәлі тарап болмаса, ақша қалай төленуі мүмкін? Шарт бұзылмай тұрып күшін жояды, бірақ жойылмайды, сондықтан белгілі бір уақытқа заңды келісімшарт болып табылады. Осы уақыт ішінде екі тараптың да заңдық міндеттемелері бар. Егер шарт бастапқыда күшін жойылған деп танылса, орындалған міндеттемелер де өтелуге тиіс. Сондықтан, өтемақы шығындары жауапкердің міндеттемелерін бұзуынан емес, талапкердің (уақытша және орындалған) міндеттемелерінен туындайды.

Кепілдіктерден ажырату

Өтемақы кепілдіктен өзгеше, кепілдік – шарттың бір тарапының міндеттемелерін орындауға үшінші тараптың берген уәдесі болып табылады, егер ол тарап оны орындауға шамасы келмесе немесе қаламаса (көбінесе кепілдік қарызды төлеу міндеттемесімен шектеледі). Өтемақы мен кепілдік арасындағы осы айырмашылық XVIII ғасырдың басында Беркмирге қарсы Дарнелл ісінде талқыланды. Аталған істе, тауар төлемін емес, жалдау ақысын төлеу кепілдігін қарастырған төраға судья кепілдіктің мәні "Ол тауарды алсын, егер ол сізге төлемесе, мен төлеймін" дегенді білдіреді деп түсіндірді.

АҚШ-тың келісімшарттары

АҚШ-тағы көптеген жеке келісімшарттар мен қызмет көрсету шарттары бір тарапты (компенсатор, әдетте клиент) қарым-қатынастан туындайтын заңдық талаптар бойынша екінші тараптың шығындарын төлеуге (компенсациялауға) міндеттейді. Олар ең көп онлайн-қызметтерде кездеседі. АҚШ үкіметі көптеген компаниялармен келіссөздер жүргізген арнайы қызмет көрсету шарттарын жариялайды, олар АҚШ үкіметінің жұмысына байланысты өтемақы төлеуді болдырмайды. АҚШ заңнамасы "заңдық негізсіз, АҚШ-қа ашық және потенциалды шексіз жауапкершілікті жүктейтін кез келген өтемақы келісімін бұзушылық деп санайды". Бас прокурор федералдық агенттіктер "қызмет көрсету шарттарын қайта қарастырып, өтемақы туралы бапты өзгертуге немесе жоюға, ал операторлары мұндай бапты талап еткен жағдайда әлеуметтік желілерге [үкіметтің] тіркелуін тоқтатуға тиіс" дейді. Мысалы, Калифорнияда өтемақы баптары келісімшартта тізілген тәуекелдер болмаса, белгілі бір тәуекелдерді қамтымайды, бірақ Нью-Йоркте "X өнімге байланысты туындайтын барлық талаптар үшін Y-ді қорғауға және өтемақы төлеуге міндеттенеді" деген қысқаша бап X-ті Y-ге қарсы барлық талаптар үшін жауапты етеді. 2012–2014 жылдары Нью-Джерсидегі әйел заңгердің көмегімен өтемақы төлеуден құтылуға мәжбүр болды. 2012 жылы бір адам мұзға сығалап құлағанда, Public Storage компаниясы сотқа жүгініп, сақтау бөлімін жалға алған әйелге зиянды өтеуді талап етті. Ол іске немқұрайлы қарады, соның салдарынан сот оны төлеуге міндеттеді. Кейін ол заңгер жалдап, сотқа қайта жүгінді. 2014 жылы АҚШ округтік соты осы өтемақы бабы Нью-Джерсиде күшін жойды деп шешті, себебі ол Public Storage-тің өзінің кінәсін нақты көрсетпестен қамтыды, бұл Нью-Джерси заңнамасына қайшы келеді (басқа штаттарда басқаша). 2013 жылы Нью-Джерсидегі шешім кең ауқымды өтемақы бабын қолдады, себебі одан кейін келесі сөйлем қосылды: "өтемақы келісімі Нью-Джерси штатының заңнамасымен рұқсат етілгендей мүмкіндігінше кең және толық болуы тиіс". Сот: "Нью-Джерси заңнамасымен таныс емес тұтынушы бұл шектеудің қаншалықты кең екенін анық айта алмайды". 2010 жылы Колорадо Жоғарғы соты гүл дүкенін мұздақ тұрып жатқан тұраққа сығалап құлаған клиент үшін сауда орталығына өтемақы төлеуге міндеттеді, гүл дүкенінің кінәсі болмаса да, себебі клиент сол дүкенге бару үшін келген, ал дүкеннің жалдау шартында кең ауқымды өтемақы бабы болған. 1999 жылы Вайоминг округінің АҚШ округтік соты клиенттен әйеліне келген жарақат үшін ақсудағы рафтинг компаниясын өтемақы төлеуді талап етпеді, себебі бұл сөз тіркесі тек өзіне және балаларына қатысты болуы мүмкін, ал Вайомингте компанияның өзінің кінәсі үшін өтемақы төлеу туралы ережелерді күшін жоюға болады. 1979 жылы Миннесота Жоғарғы соты субподрядшының құрылысшыға оның келтірген зияны үшін өтемақы төлеуі керек деп шешті. 1966 жылы Калифорния Жоғарғы соты Hertz корпорациясы жалға алушылардан Hertz сақтандырушысын өтеуге міндеттейтін бапты күшін жойды.

Келіссөздер арқылы

Өтемақы төлеуші компанияны банкротқа ұшырататын мөлшерде қымбат болуы мүмкін: «Егер өндірушілер аман қалу үшін оларға жауапкершілік сақтандыруы, сондай-ақ бөлшек саудамен тиімді келісімшарттар қажет болады. Егер сіз Trader Joe's, Costco, Walmart немесе Randalls сияқты ірі сауда орындарына қарасаңыз, көбінесе өтемақы туралы ереже болады, егер сіз біздің дүкендеріңізде өнім сатқыңыз келсе, егер ол біреуді ауыртса немесе қайтарып алу қажет болса, және бұл сіздің кінәңіз болса, сіз бізге сол үшін төлейсіз. Келісімшарт «келісімге келтірілуге жатса», өтемақы төлеуші осы заңдық шығындарды бақылау үшін келіссөздер жүргізеді. Ол өтемақы алған тараптың (өтемақы алушының) артық шығындалуына жол бермейді: «Өтемақы алушы талапты қалай қорғау және реттеу туралы шешім қабылдаса, ал өтемақы беруші төлемдерді жүзеге асырады, бұл моральдық тәуекел тудырады. Қорғаныс және реттеу шығындары өтемақы берушінің мойнында екенін білген кезде, өтемақы алушыға қымбат заңгерлер тобын тартуға немесе әдеттегіден тәуекелдірек қорғаныс стратегиясын ұстануға мүмкіндік берілуі мүмкін. Осы себепті, көптеген өтемақы төлеушілер талаптарды қорғауды бақыламайтын жағдайда талаптарға қарсы өтемақы беруге құлықсыз». Америкалық адвокаттар қауымдастығы құрылыс келісімшарттарын келіссөздерге салу туралы кеңес жариялады: 1) меншік иелері мердігерлерді мүмкіндігінше көп өтемақы төлеуге мәжбүр етуге тырысады және 2) мердігерлер (а) тек өздерінің немқұрайдылығы үшін ғана өтемақы төлеуге және (б) «мердігерге өтемақы талабы бойынша қорғану құқығын, бірақ міндетін белгілеуге» ұмтылуы керек. Өтемақы төлеушіге шығындарды бақылауға мүмкіндік берудің мысалы – үй иелері қауымдастығының (ЖШҚ) мердігерінің жағдайында «Мердігер қауымдастықты өтемақыға, қорғауға (қауымдастыққа қолайлы адвокаттар арқылы) және зиянсыздандыруға міндетті». Компаниялар мен ЖШҚ-лар директорларды қорғау үшін де өтемақыны пайдаланады, өйткені олардың тәуекелдері өтелмеген жағдайда директорлық лауазымға кім қызмет ететіні күмәнді. Екі тарап үшін де келіссөздер маңызды. «Көптеген үй иелері қауымдастығының басқару келісімшарттарында ЖШҚ белгілі бір жағдайларда басқарушыны өтемақыға міндетті ететін ереже бар. Егер өтемақы төлеушілер өз келісімшартында жауапкершілік шегі туралы келіссөздер жүргізе алса, онда егер олар «келісімде жауапкершіліктің кез келген шектеулері (шектер немесе белгілі бір зиян түрлерін жою түрінде, мысалы, жанама зиян) өтемақыға қатысты екенін нақты көрсетсе, бұл ықтимал өтемақының құнын шектейді».

Келіссөздерсіз

Егер келісімшарт келіссөзге жатпаса (жабысу шарты), онда оның мәтіні бойынша өтемақы алушы заңдық шығындарға жұмсалатын соманы және өтемақы төлеушіге төленетін соманы өздігінен шешеді. Төменде әртүрлі компаниялардың өтемақы талаптарының мысалдары келтірілген. Соңғысы, Angie's List, мәселені пайдаланушының кінәсімен шектейді, бірақ шешімдер мен шығындарды өтемақы алушы (Angie's List) әлі де бақылайды. "Яхта иесі яхтаны пайдалануынан туындаған немесе туындауы мүмкін үшінші тараптарға келтірілген мүлік зияны, жарақат немесе өлім үшін жағажайды кез келген шығындардан, төлемдерден, зияннан, сондай-ақ барлық талаптардан, талас-даулардан, сот процестерінен, оның ішінде сот шешімдерінен және адвокаттық қызмет ақысынан өтемақы төлейді, қорғайды және зиянсыз етеді." Бір қайық иелері тобының адвокаты мұны былай түсіндірді: "Мернамен осындай ережелермен келісімшартқа қол қою арқылы сіз сақтандыру полисіңізде қамтылмаған шығындарға жауапкершілікке түсуіңіз мүмкін." "Сіз қызметтерді пайдалануыңызбен байланысты (i) Uber-ді кез келген және барлық талаптардан босатуға келісесіз." "Жұмыс беруші меншік иесі [Public Storage] және меншік иесінің агенттері, жұмыс берушінің қонақтары немесе шақырылған адамдарының зиян келтіруі немесе шығынға ұшырауы сияқты, меншікті пайдалануынан немесе мүліктен туындаған кез келген шығын үшін жауапкершіліктен босатылады және зиянсыз етеді." "Сіз сайтты пайдалануыңызбен байланысты кез келген үшінші тараптың талаптарына қатысты edX-ті қорғауға, зиянсыз деп есептеуге және өтемақы төлеуге келісесіз." "Сіз NPR-ді (2) NPR қызметтерін пайдаланудан, (3) сіз NPR қызметтерінде немесе олар арқылы ұсынған пайдаланушы материалдарынан немесе (4) NPR-дің осындай пайдаланушы материалдарын жариялауынан, таратуынан немесе пайдалануынан туындайтын кез келген және барлық талаптардан өтемақы төлеуге және зиянсыз етуге келісесіз." "Егер сіз біздің қызметтерді бизнес атынан пайдалансаңыз, бұл бизнес осы шарттарды қабылдайды. Ол қызметтерді пайдаланудан туындаған немесе оған байланысты туындаған кез келген талап, әрекет немесе сот процесінен Google-ды зиянсыз етеді және өтемақы төлейді." "Bank of America немесе оның еншілес компанияларының сұрауы бойынша сіз сайттарды пайдаланудан туындаған үшінші тараптың талаптарынан туындаған барлық жауапкершіліктерге, талаптарға және шығындарға, оның ішінде адвокаттық қызмет ақысына қатысты Bank of America-ны қорғауға, өтемақы төлеуге және зиянсыз етуге келісесіз. Bank of America және оның еншілес компаниялары сізден өтемақы талап етілген кез келген мәселені қорғау және басқару құқығын өзіне қамтиды. Алайда, сіздер Bank of America-ға немесе оның еншілес компанияларына қолданыстағы заңдарды бұзғаны үшін өтемақы төлеуге міндетті емессіздер." "Сіз (а) ұсынылған материалға байланысты немесе одан туындайтын, (b) сіздің сайттарды немесе ресурстарды пайдалануыңызға байланысты кез келген үшінші тараптың талаптарына байланысты Verizon тараптарын барлық шығындардан өтемақы төлеуге, қорғауға және зиянсыз етуге келісесіз. Verizon сізден өтемақы талап етілген кез келген мәселені қорғау және басқару құқығын өзіне қамтиды, бұл жағдайда сіз Verizon-мен қолда бар қорғаныстарды қолдануда ынтымақтасасыз." "Сіз Angie's List-ті мыналардан туындайтын барлық шығындардан өтемақы төлеуге, қорғауға және зиянсыз етуге келісесіз: (а) осы келісімді сіздің бұзуыңыз; (б) сіз Angie's List-ке берген немесе қызмет арқылы ұсынған, жіберген немесе басқаша қол жетімді етіп берген дұрыс емес немесе шындыққа сай келмейтін мазмұн немесе басқа ақпарат; немесе (с) басқа адамның кез келген құқығын қасақана немесе ойдағысызда бұзу немесе сіздің басқа адамға келтірген зияныңыз. "Angie's List" осындай зиянды немесе талапты қорғауды өзінің толық бақылауында ұстайды."

Сақтандыру

Қорқыныштан сақтандыру полисінің шекті сомасына дейін полистің иеленушілеріне нақты экономикалық залалды өтеуге мүмкіндік береді. Әдетте, сақтандырылған тұлға залал сомасын дәлелдеуі керек, содан кейін ғана өтеу алуға құқылы болады. Өтеу сомасы полистің номиналды сомасы жоғары болған жағдайда да, дәлелденген залал сомасымен шектеледі. Бұл, мысалы, өмір сақтандырудан өзгеше, онда иеленушінің экономикалық залалының мөлшері маңызды емес. Егер сақтандырылған адамның өлімі полисте қарастырылмаған себептерден туындаса, сақтандырушы полистің толық сомасын иеленушіге төлеуге міндетті. Көптеген кәсіптік тоқтау сақтандыру полисінде Мүлікті қалпына келтіру уақытынан артық кезеңде өтеу беруді қамтитын Ұзартылған өтеу мерзімі туралы қосымша шарттар болады. Бұл ереже кәсіптің қайтадан өркендеуіне және залалға дейінгі кіріс деңгейіне оралуына мүмкіндік беретін қосымша шығындарды қамтиды.

Басқарма мүшелеріне өтемақы төлеу туралы келісім

Қызметкерлерді тағайындау барысында, басқарма көбінесе лауазымды тұлғамен өтемақы туралы келісімдерді мақұлдайды. Мұндай келісімдер корпорация атынан жасалған іс-әрекеттер үшін лауазымды тұлғалардың жеке жауапкершілігін өтеуді қамтамасыз етеді. Басқарма директорлардың қабылдаған шешімдері үшін өтемақыны мақұлдайтын жеке қаулыларды да бекітеді. Өтемақы туралы келісімдер компаниялардың тіркелгеннен кейінгі процедураларының құрамына кіреді.

Құлдарды және келісімшарт бойынша жұмыс істейтін қызметшілерді босату

Құл иелері құлдарын босату арқылы өздерінің зиян шеккені есептелді. Занзибардағы құлдар 1897 жылы босатылғанда, бұл өтемақы төлеу арқылы жасалды, себебі құл иелері құл босатылған сайын мүліктік шығынға ұшырайды деген пікір қалыптасқан. 1860 жылдары АҚШ-та АҚШ президенті Авраам Линкольн құл иелеріне құлдарын жоғалтқандары үшін өтемақы төлеу үшін Конгрестен көптеген миллион доллар сұрады. 1868 жылдың 9 шілдесінде Төртінші түзетудің IV бөлімі құл иелері құлдарды босатудан зардап шеккені туралы барлық талаптарды жоққа шығарды. 1807–1808 жылдары Пруссияда мемлекет қайраткері Барон Генрих фон Штайн бірқатар реформалар енгізді, олардың бастысы – жеке бастылық құлдықты жою және жер иелеріне өтемақы төлеу болды. Гаити Францияға француз құл иелеріне келген зиянды өтеу үшін 150 миллион франк өтемақы төлеуге міндетті болды. Перуде Антонио Салинас и Кастаньеда (1810–1874), Перудің бай жер иесі және консервативті саясаткер, құлдықты жойғаннан кейін өтемақы алу үшін елдің ірі жер иелерінің жиналысын ұйымдастырды және Рамон Кастилья үкіметі кезінде бұрынғы құлдардың орнына жұмыс күші ретінде азиялықтардың көшіп келуін ілгерілеткен комиссияны басқарды.

Соғыс шығындары

Соғыста жеңген ел соғыстың шығындарын өтеуді талап етуі мүмкін, тіпті соғысты өзі бастаған жағдайда да. 1894-1895 жылдардағы Қытай-Жапон соғысынан кейін Шимоносеки шарты бойынша Қытай Жапонияға 200 000 000 тайл төлеуге міндетті болды. Боксерлер көтерілісі кезінде шетелдіктерге жасалған жаппай қырғыннан кейін, жеңілген Цин империясы 39 жыл ішінде қатысқан сегіз елге 450 миллион таэль таза күміс көлемінде өтемақы төлеуге міндетті болды. Сол кездегі айырбас бағамы бойынша бұл 335 миллион АҚШ долларына немесе 67 миллион фунт стерлингке тең болатын.