Кіріспе
Келісім-шарт құқығындағы азаматтық құқық бұзушылықтың түрі. Келісім-шартты бұзу – заңмен қорғалатын талапқа негіс және азаматтық құқық бұзушылықтың бір түрі, онда міндетті келісім немесе тараптардың өзара келісімімен жасалған шарттың бірі немесе бірнешесі тарапынан орындалмауы немесе екінші тараптың орындауына кедерес келтіру арқылы бұзылады. Келісім-шарттың тарабы шартта көзделген міндеттемелерін толығымен немесе ішінара орындамағанда, орындамау ниетін білдіргенде немесе келісім-шарт бойынша міндеттемелерін орындай алмайтындай жағдай туғанда бұзушылық орын алады. Келісім-шарт бұзылған жағдайда, шартты бұзған тарап, зиян шеккен тарапқа келтірілген залапты өтеуге міндетті. Егер келісім-шарт күшін жойса, тараптар заң бойынша жасалған жұмысты кері қайтаруға құқылы, егер бұл басқа тарапқа сол сәтте тікелей қаржылық жүктеме салмайтын болса.
Breach of contract is a legal cause of action and a type of civil wrong, in which a binding agreement or bargained for exchange is not honored by one or more of the parties to the contract by non performance or interference with the other party's performance. Breach occurs when a party to a contract fails to fulfill its obligation(s), whether partially or wholly, as described in the contract, or communicates an intent to fail the obligation or otherwise appears not to be able to perform its obligation under the contract. Where there is breach of contract, the resulting damages have to be paid to the aggrieved party by the party breaching the contract. If a contract is rescinded, parties are legally allowed to undo the work unless doing so would directly charge the other party at that exact time.
Келісімшартты бұзу дегеніміз не?
Келісімшартты бұзудың екі бастапқы түрі бар. Біріншісі – шартты орындамау, яғни шартта белгіленген мерзімде міндеттемелерді орындамау – бұл бұзушылықтың ең нақты және айқын түрі. Келісімшарт не істеу керектігін, не істеуге болмайтынын және қашан істеу керектігін анықтайды. Егер шартта белгіленген немесе ақылға қонымды мерзімде талап етілген орындалмаса, келісімшарт бұзылған болып есептеледі. Келісімшартты бұзудың тағы бір түрі – шарттан туындайтын міндеттемелерді орындауға құлшынбаушылықты немесе қабілетсіздікті көрсететін әрекеттер. Seddon және авторлар тобы атап өткендей, бұл бұзушылық түрлері бір-бірімен байланысты болуы мүмкін, және нақты орындамау орындауға құлшынбаушылықты немесе қабілетсіздікті білдіруі мүмкін. Бірақ бұл әрқашан осылай бола бермейді: адам келісімшарт бойынша міндеттемелерді орындамауы мүмкін, тіпті орындауға ниетті және қабілетті болса да. Бұл жіктемелер келісімшарттың қалай бұзылатынын ғана сипаттайды, бұзушылықтың ауырлығын емес. Сот екі тараптың талаптарын қарастырып, келісімшарт бұзылған-бұзылмағаны туралы шешім қабылдайды. Жоғарыда айтылған бірінші түр – нақты келісімшарт бұзушылық. Ал қалған екі түрі – келісімшартты болашақта орындауға қатысты бұзушылықтар, және олар техникалық түрде бас тартушылық бұзушылықтар деп аталады. Міндеттемелерді орындамаған тарап, оларды орындау кезегі жеткенге дейін келісімшарттан бас тартады. Бас тартушылық бұзушылық көбінесе "алдын ала бұзушылық" деп те аталады.
Құқық бұзушылық үшін зиянды өтеу құқығы
Кез келген шарттың бұзылуы (кепілдік, талап немесе анықталмаған шарт) кінәсіз тарапқа шарт бұзушы тараптың бұзуынан туындаған залалды өндіруге құқық береді. Ұлыбританияда кепілдікті бұзудың жалғыз құралы – залал өтеуі. Бұл залал өтеуі ақшалай төлемдер, айыппұлдар, нақты орындау, шартты жою және қалпына келтіру сияқты түрлі нысандарда болуы мүмкін. Залалдар өтемақылық немесе жазалық болып жіктеледі. Өтемақылық залалдар кінәсіз тарапты шарт бұзылмағандағы жағдайға келтіру мақсатымен төленеді. Мұндай залалдар көбінесе ақшалай төлем түрінде беріледі. Жазалық залалдар "қасақана, зұлымдықпен немесе алаяқтықпен әрекет еткен кінәліні жазалау немесе ескерту үшін" тағайындалады. Жазалық залалдар тек ерекше жағдайларда ғана, әдетте өтемақылық залалдармен бірге беріледі.
Көңілді қалдырған үшін келтірілген зиян
Соттар көбінесе рухани зиян немесе көңіл көшіру үшін өтемақы тағайындамайды, бірақ мұндай өтемақының тағайындалуы қарастырылған және келісілген жағдайларға мысал ретінде Jarvis v Swans Tours Ltd (1972) және Farley v Skinner (2001) істерін атауға болады.
Бас тартуға байланысты бұзушылықтар
Егер мінез-құлық бас тартуға әкеп соғатын бұзушылық жасау ниетін көрсетсе, онда ол бас тарту болып есептеледі. Мұндай әрекет ақылға қонымды адамды тараптың болашақ міндеттемелерін мерзімі келгенде орындауға ниеттенбейтініне жеткізеді. Шартты шарттың талаптарына қайшы келетін тәртіппен орындау ниеті көрсетілсе, ол шартты орындамау ниетін де көрсетеді. Мұндай мінез-құлықтың ауыртпалығы бас тарту болып саналатыны, орындалудағы айырмашылықтың бас тартуға жеткізетініне байланысты. Орындау ниеті орындауға дайындықты білдіреді, бірақ бұл жағдайда дайындық, мүмкін болмаса да орындауға деген құлшынысты білдірмейді. "Орындағым келеді, бірақ орындай алмаймын" деген сөз, "орындамаймын" деген сияқты ниетті жоққа шығарады. Rice (t/a The Garden Guardian) v Great Yarmouth Borough Council (2000) ісінде Ұлыбританияның апелляциялық соты, шартта "мердігер шарт бойынша кез келген міндеттемесін бұзса, шарт тоқтатылуы мүмкін" деген қағидаға сөздік мағына бермеу керек деп шешті: кез келген, тіпті ұсақ бұзушылықтың да шартты тоқтатуға негіз болуы "кәсіби тәжірибеге қайшы" деп есептелді.
Алдын ала бұзушылық
Келіспеушілік (көбінесе алдын ала бұзу немесе алдын ала бас тарту деп аталады) – тараптың орындау мерзімі келгенде орындамайтынының нақты белгісі немесе болашақта орындамау сөзсіз болжамдалған жағдай. Алдын ала бұзу кінәсіз тарапқа шартты дереу тоқтатуға және залап ақысын талап етуге немесе орындау уақытын күтуге құқық береді. Егер шартта орындау талап етілген тарап талап етілген кезде орындамаса, кінәсіз тарап сол кезде шартты тоқтатуға болады. Мысалы, А 1 қаңтарда Б-мен 500 квинтал бидай сату және оны 1 мамырда жеткізу туралы келісімшарт жасайды. Кейін, 15 сәуірде А Б-ға хат жазып, бидайды жеткізбейтінін хабарлайды. А 1 мамырға дейін орындауға міндетті болса да, Б бұл бұзушылықты дереу болған деп есептеп, жоспарланған орындау үшін залап ақысын талап ете алады. Дегенмен, алдын ала бұзудың ерекшелігі – егер зардап шеккен тарап орындау мерзімінен бұрын болған бас тартуды қабылдамаса, шарт күшінде қалады, бірақ нақты бұзушылық болмаған жағдайда залап ақысын талап ету құқығы туындамайды.