Кіріспе

Каньонлендс аймағының геологиясы күрделі және әртүрлі; Каньонлендс ұлттық паркінде Пенсильваниядан Креда кезеңіне дейінгі 12 түзілім ашылған. Ең көне және бәлкім ең қызықтысы – буланып қалған теңіз суынан шөккен тұзды минералдардан құралған. Палеозойдың қалған бөлігінде жылы, ағыс сулы теңіздердің ілгерілеуі мен шегінуі нәтижесінде түрлі қазбаларға толы әктастар, құмтастар және тақта тастар шөккен. Жақын жердегі таулардың эрозияға ұшыраған шөгінділері кейіннен жағалау құмды алқаптарымен және құмды тілімдермен араласты. Палеозойдың соңы мен мезозойдың басында теңіздер кенозойдың басына дейін аймақтан шегінді. Жер беті су тасқынына ұшырайтын жазықтар мен таяз сулы аймақтармен ерекшеленді. Қазір теңізден шалқары орналасқан бұл аймақта триас кезеңінде құрғақ климат болды. Солтүстік Американың бұл бөлігін кең шөлдер жапқан, бірақ бір кезде өзендер құм төбелерімен күресіп, су ағып тұрды. Креда кезеңінде Батыс ішкі теңіз жолының су басуымен ауа райы ылғалдырақ болды. Креда кезеңінің соңында басталган Таулы Жыныстардың (Рокки тауларының) көтерілуі Каньонлендс аймағына зор әсер етті. Эрозия жылдамдығы артты және Плейстоцендегі мұз дәуірінің басталуын одан әрі жеделдетті. Қазіргі эрозия жылдамдығы баяу.

Hermosa тобы

Пенсильванияның ерте кезеңінде бұл аймақты кең теңіз жапқан. Парадокс бассейні деп аталатын аймақтағы ойыс құлдырап, шығысқа қарай Ункомпагре таулары деп аталатын тау тізбегі көтерілді. Теңіз суының көп бөлігі құлдырап бара жатқан ойыста қалып қойды, ал ыстық және құрғақ климатта су тұздылығы арта түсті. Орта Пенсильвания кезеңінде мыңдаған фут (метрмен өлшегенде) буланғыш заттар (ангидрит және гипс, содан кейін галит) жинақтала бастады, ал дауылдар кейде жақын маңдағы таулардан шөгінділерді шайып әкеп тастады. Таза теңіз суы ойысты мезгіл-мезгіл толтырып тұрды, бірақ ол тұзды суды толығымен шығара алмады (жаңа су, шындығында, тұзды судың үстінде қабаттасты). Бұл қабаттар кейіннен Парадокс формациясына айналды, ол өз кезегінде Hermosa тобының құрамына кіреді. Парадокс кезеңіндегі қысылған тұз қабаттары Пенсильвания кезеңінің соңында пластикалық ағысқа түсті және, мүмкін, Юра кезегінің соңына дейін қозғала берді. Спутниктік өлшемдер тұз бен гипс ағынының бүгінгі күнге дейін жоғарыдағы шөгінді қабаттардың иілуіне және жарылуына себеп болатынын көрсетеді. Парадокс кейбір жерлерде 1520 метрге дейін (5000 фут) қалыңдыққа жетеді және паркте Катаракта каньонының түбінде қара шиыршықтармен араластырылған тау жыныстары гипсі түрінде көрінеді. Парадокс жоғары қарай жылжуы Үркініс күмбезінің пайда болуына қатысты мүмкін теория болып табылады, бірақ күмбезде Парадокс қабаттары көрінбейді, басым теория – метеор кратері. Пенсильванияның соңына қарай аймаққа жылы, беткей теңіз қайтадан су шайыды. Тұзға толы ойыстың үстіне ізбе, құм және саз шөгінділері жиналды. Бұл шөгінділерден бай палеонтологиялық қалдықтарға толы әктас, құмтас және сұр түсті Хонакер жолы формациясы пайда болды. Хонакер жолының шөгінділерін парктегі терең каньондардың түбінде, әсіресе Колорадо өзені бойында көруге болады. Содан кейін эрозия кезеңі басталды, геологиялық жазбада үзіліс – дисконформит пайда болды.

Котлер тобы

Перм дәуірінің басында теңіздің көтерілуі (өсуі) Халгейто шлайын қалыптастырды. Теңіз шегініп, жағалаудағы жазықтар қайтадан пайда болды, нәтижесінде "Солпан каньоны" формациясы құрылды. Бұл формацияларды қазір Катаракта және Фил каньондарында көруге болады. Осы кезеңде Ункомпагре таулары (Ункомпагре платосы) қарқынды эрозияға ұшырады. Ірі аллювиалдық жайылмалар тау етегіндегі ойысты толтырып, кең аумақты жабады. Соның нәтижесінде пайда болған Котлер қызыл түсті қабаттары темірге бай аркоздық құмтастан тұрады. Жағалаудағы су асты құмды тілімдер мен құмды төбелер қызыл түсті қабаттармен бірігіп, кейіннен ақ түсті жартасқа айналып, Седар-Меса құмтасын құрады. Бүгінде бұл екі қабат парктің 6,4-8 км енді жолағында, Иглзден оңтүстікке қарай, лабиринт арқылы Элатерит алабына дейін созылып жатыр. Седар-Месаның үстіне ашық түсті, тотыққан саз шөгінділері жиналды, олардың түсі қызылдан қоңырға дейін өзгереді. Бұл шөгінділер ақырында Органдық тау жыныстары формациясын құрайтын беткейге айналды және парктің "Тұрақты тастар елі" бөлігінде көрініс береді. Жағалаудағы құмды төбелер мен теңіз құмдары қайтадан басымдыққа ие болып, қиылысқан жартасты құрайтын Ақ жиек құмтасын жасады. Ол "Аспандағы аралдың" үстінен 365 метр (1200 фут) төмен орналасқан топографиялық тіреу ретінде және Ақ жиек жолы бойында көрінеді. Элатерит алабында Ақ жартас құмтасынан жасалған, еріген теңіз құмды тілімшесі де табылды. Бұл құрылымнан қара қоңыр, шайырлы мұнай – элатерит шығып, алапқа осы атауын берді. Перм теңізі шегініп, жерді ұзақ мерзімді эрозияға ұшыратты, осылайша екінші теңсіздік пайда болды.

Моенкопи және Чинле формациялары

Кластикалық қызыл төсектер триас дәуірінің басында эрозияға ұшыраған палеозойлық беттің үстіне, ағыс сулы жерлерде орналасты. Бұл шөгінділер батысқа қарай еңіспен келген кең жазықтағы өзендер арқылы су тасқан жазықтарға жиналды. Палудалық саз Моенкопи формациясының саз тасын құрады. Бұл формацияның мысалдары, ішінде әлі де тас бұршақтары мен саз жарықтары сақталғандары, саябақтың солтүстік және батыс бөліктерінде көрініс береді. Кейіннен тағы бір эрозия кезеңі болды, нәтижесінде үшінші қиылыс пайда болды. Жарқын түсті Chinle формациясының тақтатастары осы эрозияға ұшыраған беткейге орналасты. Chinle формациясының петрификацияланған ағаштары Chinle еңістерінің төменгі бөлігінде кездеседі.

Сан-Рафаэль тобы

Глен каньоны тобының эрозияға ұшыраған бетінің үстінде сазды жазықтар қалыптасып, Кармель формациясын құрады. Бұл өз кезегінде, Кармельдің үстінде массивті жартас түзететін Энтрда құмтасы пайда болды. Ұзақ мерзімді эрозия нәтижесінде аймақтағы Сан-Рафаэль тобының көп бөлігі және бор кезеңінде қалыптасқан кез келген формациялар жойылды.

Көтергіш

70 миллион жыл бұрын басталып, канозой дәуіріне дейін созылған Ларамид оргенезиясы деп аталатын тау пайда болу оқиғасы Роки тауларын және онымен бірге Каньонленд аймағын көтеріп шығарды. Қабаттар мыңдаған фут (жүздеген метр) көтерілгенімен, олар көлденең жағдайда шамамен бірдей қалды. Көтерілумен байланысты жарықтар пайда болды және одан бері эрозия үлгілеріне әсер етіп келеді. Жер асты сулары Парадокс формациясының тұз қабаттарына сіңгенде, ең жоғарғы және оңай еритін тұздарды ерітіп алып кетіп, гипс қалдырды. Бұл процесс «Грабендерде» соншалықты күшті болды, тіпті үстіндегі тау жынысы тұздың еріп кеткен жерлеріне құлап түсті. Плейстоцен мұз дәуірінде жауын-шашынның артуы каньондарды қазу жылдамдығын арттырды. Грин және Колорадо өзендерінің шатқалдарында каньондардың кеңеюі мен тереңдеуі айқын байқалды, олар Роки тауларынан мұздықтардың еруінен қоректенді. Плейстоцендегі су тасқындары, құмды құмдардың жылжуы да жеделдеді. Бұл процестер Голоценде (қазіргі заман) Каньонленд ландшафтын қалыптастыруды жалғастыруда, бірақ маңызды түрде құрғақшылықтың күшеюіне байланысты бұл процестер бәсеңдеді.