Кіріспе

АҚШ-тың Техас штатындағы тау.

Геология

Эль Капитан – Гуадалупе жарлығының ең оңтүстік шыңы, қазіргі Гуадалупе тауларын құрайтын ежелгі әктас жартасы. Бұл таулар Капитан рифінің ашық бөлігі болып табылады, ол негізінен кальцийлі губкалардан, строматолиттер сияқты балдырлардан және тікелей мұхиттан алынған әкпен бай саздан тұрғызылған 350 шақырымдық риф. Бұл риф Делавэр теңізінің көп бөлігін қоршап тұрды, ол қазіргі Оңтүстік Нью-Мексико мен Транс-Пекос Техастың аймақтарын Перм кезеңінде (шамамен 290 миллион жыл бұрын) жапқан ішкі мұхит болды. Перм дәуірінің соңында, Очоан дәуірінде, теңіз суының ішкі суларға ағып кіруіне мүмкіндік берген шығу тесігі лайланып, жабыла бастады, кейде ішкі теңізді оның бастапқы көзінен оқшаулап тастады. Минералға бай және жаңарудан үзіліп қалған ішкі теңіз сұр ангидрит/гипс, қоңыр кальцит және галит қабаттарына буланып, Кастилия формациясын құрады. Тұз концентрациясы артқан сайын, ламинатталған галит, ангидрит, сильвит және полигалит Саладо формациясын құрады, ол ақырында төменгі Кастилия формациясын жауып, одан өсті. Очоанның соңында бұл шөгінділер шамамен 1800 фут тереңдіктегі ойысты толтырып, рифті құрғақ жермен жапты. Бұл жаңа жерлерді кесіп өтетін өзендер әкелген қызыл балшық пен құм ақырында доломиттенген Растлер формациясын және Диуи көл формациясын құрады, бұл рифті одан да тереңге көмді. Капитан рифі 150 миллион жылдан астам уақыт бойы, мезозой дәуірінің соңғы кредалық кезеңіне дейін (80 миллион жыл бұрын) көмілген күйде қалды, сол кезде Ларамид орогенезімен байланысты тектоникалық белсенділік аймақта айтарлықтай көтерілуге және Делавэр бассейнінің батысындағы аймақта ірі жарылым, Шекаралық жарылымның пайда болуына әкелді. Гуадалупе таулары аймағындағы рифті ашыққа шығарған бұл тектоникалық оқиғаның әсерін биік Ел Капитан мен іргелес тұзды жазық грабен арасындағы биіктік айырмашылығынан анық көруге болады, олар көтерілудің нәтижесінде 1000 футқа тік арақашықтыққа дейін бөлінген. Ашыққа шыққаннан кейін, жел мен жаңбырдың табиғи күштері жұмсақ шөгінділерді баяу-ақ алып тастады, ежелгі рифті одан әрі ашып, Гуадалупе тауларының әктас қабырғаларын көрсетті.

Адамзат тарихы

Чихуахуа шөлінің тереңінен, Эль Капитан төңірегіндегі аймақ құнарлы таулармен және жел соққан тұзды далалармен құралған. Осының салдарынан, жергілікті американдықтардың көп бөлігі қазіргі Пайн-Спрингс деп аталатын аймақта, Эль-Капитаннан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 3 шақырым жерде шоғырланған. Бұл аймақта көздер, сіңіп жатқан сулар мен өсімдіктерден тұратын оазис бар, және ол жерде адамдардың ғасырлар бойы қоныстанғанын көрсететін дәлелдер (мескаль қоқыстары, петроглифтер, артефакттар және т.б.) табылды. Соңғы кезде бұл аймақ Мескалеро апачилерінің топтарының маусымдық мекені болды. 18-шы ғасырда, кеңейісшіл Команчилер оларды оңтүстікке қарай ығыстырды. Олар көздер және басқа да сирек ресурстар туралы жергілікті білімдерін пайдаланып, 19-шы ғасырға дейін, ағылшын халқының кеңеюі мен қоныстануы олардың тепе-теңдікпен сақталған өмір салтын аяқтағанша, өзгеше қатал ортада өмір сүріп келді. 1582 жылы Антонио де Эспехо сияқты испандық экспедиция Эль-Капитан төңірегіне жақындағанмен, аймақтағы тұрақты ағылшын-еуропалықтардың болуы 1840-шы жылдардың соңына дейін, аймақ Мексика-Америка соғысындағы американдықтардың жеңісінен кейін ресми түрде АҚШ-тың бір бөлігіне айналғаннан кейін басталды. Сан-Антониодан Эль-Пасоға және, ақырында, Тынық мұхитының жағалауындағы алыс американдық аймақтарға қолайлы жол табуға құштар болған экспедициялар Пекостың батысындағы ыстық, құрғақ және қауіпті жерлерге еніп, тұрақты сапар үшін жеткілікті ағаш пен суы бар ықтимал вагондық жолды табуға үміттенді. Индиялық агент Роберт С. Нейборс басқарған экспедициялардың бірі 1849 жылы Пекос және Дьявол өзендерін кесіп өтуді қажет ететін қиын сапармен Эль-Пасоға жетті, содан кейін Дэвис тауларынан Эль-Пасоға дейінгі ұзақ, құрғақ жолдан аман қалды. Сол жолмен қайту перспективасынан қорқып, топ Эль-Пасодан шығысқа қарай Хуэко Танк және Гуадалупе асуына бет бұрды, олар бұл асуды қазіргі Техас-Нью-Мексико шекарасының жанындағы Пекос өзенінің белгілі бір өткеліне дейін жалғастыруды үміттенеді, бұл өткел мексикалықтар мен американдықтар ұзақ жылдар бойы қолданған. Пекосқа сәтті жеткен Нейборс өзен бойымен жылдам төмен түсіп, Сан-Антониоға оралды, онда ол басшыларына бұл жолда Хуэко Танкстарында жақсы су, тауларға жақын жақсы ағаш және Гуадалупе асуы арқылы Пекосқа оңай жол бар екенін хабарлады. Бұл жол Форт-Дэвис және Рио-Гранде арқылы өткен бастапқы "төменгі" жолдан ерекшелену үшін "жоғарғы" жол деп аталды, және ол көп ұзамай саудагерлер мен эмигранттар арасында танымал болды, олардың ұзын арбалары мен қашырлары Эль-Капитанның қабақты бетінің жанынан өте бастады. 1858 жылы Баттерфилд пошталық дилижансы Эль-Пасо мен Пекостағы Поуп асуы арасындағы жоғарғы жолды пайдалана бастағанда трафик көбейді, бұл асуды екі жыл бұрын тексерген армия офицері Джон Поуптың есімімен аталды. Су мен ағаштан пайдаланып, пошталық дилижанс желісі Пайнериде станса салды, кейіннен Пайн Спрингс деп аталды, Эль-Капитаннан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 3 шақырым жерде. Бұл станция бір жылдан астам уақытқа созылмады, өйткені маршрут оңтүстікке көшіріліп, Стоктон және Дэвис форттарының қорғанысына кіргізілді, бірақ Пайнери станциясын солдаттар, жүк тасушылар және эмигранттар ұзақ уақыт бойы қолданды. Осы кезеңде Эль-Капитан Эль-Пасо тұз соғысына да куә болды, бұл таудың түбінен батысқа қарай созылатын тұзды далаларға кіру үшін мексикалық-американдық тұрғындар мен ағылшын бизнесмендері арасындағы қатал күрес болды. Апачтарға бұрыннан белгілі тұзды далаларды еуропалықтар алғаш рет 1692 жылы Диего де Варгас экспедициясы анықтады. Жергілікті ресурстың маңызды бөлігіне айналған мексикалықтар, кейіннен мексикалық-американдықтар, Рио-Грандедегі Сан-Элизариодан Хуэко тауларына, содан кейін шығысқа қарай Эль-Капитанға дейін төрт күндік жолды жүзіп, өздерінің арбаларын қымбат тұзбен толтырды. Бұл 1840-шы жылдардың соңында, аймақта ағылшын халқының саны көбейген кезде өзгерді. Мексика заңдары мен дәстүрі тұзды далаларды қоғамдық меншік деп сақтаса, американдық дәстүр оларды талап етілмеген жерлер деп қарастырды, оларды кез-келген азамат талап ете алады және жеке меншікке сатып ала алады. 1870 жылдары жергілікті кәсіпкерлердің тұзды далаларды иеленуге тырысуы жергілікті тұрғындар тарапынан күштеу қарсылықтарына ұшырады, олар үшін тегін тұз аймақтық шаруашылықтың маңызды бөлігі болды. Бұл қақтығыс 1877 жылдың желтоқсан айында, тұзды далаларды иеленуге тырысқан Чарльз Ховард пен екі әріптесі ашулы халықтың қолынан қаза тапқанда шиеленістің шегіне жетті. Бұл оқиға жергілікті мексикалық-американдық отбасыларға қарсы кең ауқымды зорлық-зомбылыққа әкелді, көптегендер Рио-Гранденің оңтүстігіне қашуға мәжбүр болды. Бәрі тынышталғаннан кейін, тұзды далалар иеленді, ал жергілікті тұрғындар ғасырлар бойы тегін болған тұз үшін төлеуге мәжбүр болды. 20-шы ғасырдың басында Эль-Пасо мен Карлсбад, Нью-Мексико арасындағы барлық жағдайға төтеп бере алатын жол салынды. 1928 жылы АҚШ 62 тас жолы ретінде бекітілген бұл жол аймаққа жаңа буын саяхатшыларды әкелді, әсіресе 1930 жылы жақын орналасқан Карлсбад Ыңырлары Ұлттық паркі ашылғаннан кейін. Гуадалупе таулары Ұлттық паркі құрылғанға дейін ондаған жылдар бұрын, көлік және автобуспен саяхатшылар Эль-Капитанның биік бетіне таңсық көзбен қарап, сурет түсіріп, таудың қаһарлы бейнесі салынған пост карточкаларының артына қысқа хабарламалар жазып, жол бойындағы демалыс орындарында тоқтаған. Осы кезеңде Эль-Капитанды қамтитын жер Джеймс Адольфус Уильямсқа тиесілі болды, оның Уильямс ранчосының үйі әлі де таудың батысындағы паркте сақталған. Бірнеше экономикалық қиындықтардан кейін Уильямс 1941 жылы жерді Техас штатының Ван Хорн қаласынан келген судья Дж. С. Хантерге сатты, ол өнімді мұнайшы және ерте консерватор болды, оның Гуадалупе таулары ранчосы Гуадалупедегі 75 000 акр жерді, соның ішінде Маккитрик каньонының бір бөлігін қамтыды. Оңтүстік Гуадалупелерді қорғау үшін парк құруды ынталандырған Хантер бірнеше жыл бойы науқан жүргізді, оның өлімі 1945 жылы болды. Әкесінің аймақты қорғауға деген ниетін мұра еткен Хантердің ұлы Дж. С. Хантер кіші Ұлттық парктің қызметкерлерімен келісімге келіп, Парктің қызметіне ұлттық парк ретінде пайдалану үшін жерді сатып алуға мүмкіндік берді. Штат және федералдық заң шығарушылар, парк қызметкерлері және жол инженерлері, сондай-ақ жер иелері мен жергілікті шаруалардың қиын сынақтарынан өткен Хантердің сыйлығы, Эль-Капитан мен Гуадалупе шыңысын қамтитын, 1969 жылы Парктің қызметіне берілді. Үш жылдан кейін Гуадалупе таулары Ұлттық паркі ресми түрде ашылды, бұл аймаққа қоғамдық қол жеткізуді қамтамасыз етті.

Қол жеткізу

Жоғарыда айтылғандай, Эль-Капитан Гуадалупе таулары ұлттық паркінің шекарасында орналасқан, бұл Карлсбад пен Эль-Пасо арасындағы 62/180 АҚШ тас жолында орналасқан ақылы аумақ. Гуадалупе тауларының оңтүстік бөлігі Эль-Капитан үш жағынан тік жартастармен қоршалған. Тастың тұрақсыздығы мен шыңның тік болуына байланысты осы беттеріне көтерілу өте сирек. Шыңға дейін дамыған жол болмаса да, саяхатшылар алдымен 4,5 шақырымдық дамыған Гуадалупе шыңы жолымен Гуадалупе шыңына жақын көтеріліп, содан кейін оңтүстікке қарай Гуадалупе шыңы мен Эль-Капитан арасындағы қыратқа түсіп, одан кейін Эль-Капитанның артқы бетімен шыңға дейін өрлей алады.