Кіріспе

Батыс Азиядағы географиялық аймақ – Палестина Батыс Азиядағы географиялық аймақ. Бұл аймаққа қазіргі Израиль мен Палестина мемлекеті кіреді деп есептеледі, бірақ кейбір анықтамалар бойынша Иорданияның солтүстік-батыс бөлігі де осы аймаққа жатады. Аймақтың тарихи атауларының ішінде Кәнаан, Уәде етілген жер, Израиль елі немесе Киелі жер бар. Палестинаға қатысты жазбалар алғаш рет біздің заманымыздан бұрынғы 12 ғасырда, Мысырдың 20-шы династиясы кезінде пайда болды. Олар көрші халықтарды немесе жерлерді атау үшін "Пелесет" терминін қолданды. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 ғасырда Ассириялықтар бұл аймақты "Палашту" немесе "Пилисту" деп атаған. Гелленистік кезеңде бұл атаулар грек тіліне аударылып, біздің заманымыздан бұрынғы 5 ғасырда Геродоттың "Тарих" еңбегінде "Палестина" деп кездеседі. Рим империясы аймақты жаулап алып, 6 жылы "Яһудея" провинциясын құрды. 132 жылы Бар-Кохба көтерілісі кезінде провинция кеңейтіліп, "Сирия Палестина" деп аталды. 390 жылы Византия кезеңінде аймақ "Палестина Прима", "Палестина Секунда" және "Палестина Терция" провинцияларына бөлінді. 630-шы жылдары Левантты мұсылман әскерлері басып алғаннан кейін "Юнд-Филастин" әскери округі құрылды. Палестинаның шекаралары тарих барысында өзгергенімен, ол әдетте Сирия немесе Левант аймақтарының оңтүстік бөлігін құрады. Яһуди және христиан діндерінің отаны болған Палестина дін, мәдениет, сауда және саясаттың тоғысқан жері болды. Қола дәуірінде бұл аймақта Кәнаан қала-мемлекеттері орналасқан, ал Темір дәуірінде Израиль және Яһуда мемлекеттері пайда болды. Содан бері ол Жаңа Ассирия империясы, Жаңа Вавилон империясы, Ахеменид империясы, Македония империясы және Селевкид империясы сияқты түрлі империялардың билігінде болды. Хасмонейлер династиясының қысқа мерзімдік үкімдігі Рим империясына, кейін Византия империясына біріктірілуімен аяқталды. Осы кезеңде Палестина христиандықтың маңызды орталығына айналды. 7 ғасырда Палестина Рашид халифатының басып алуына ұшырады, бұл Византияның аймақтағы үкімдігін аяқтады. Рашид халифатын Омейяд халифаты, Аббасид халифаты және Фатимид халифаты алмастырды. Крест жорықтары нәтижесінде құрылған Иерусалим Корольдігінің құлауынан кейін Палестина халқының көп бөлігі мұсылман дінін қабылдады. 13 ғасырда Мамлюк сұлтандығының, ал 1516 жылдан кейін Осман империясының құрамына кірді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Палестинаны Ұлыбритания Синай және Палестина науқаны аясында басып алды. 1919 мен 1922 жылдар аралығында Ұлттар Лигасы Палестинаға мандат берді, ол Британдық басқарудағы Мандатты Палестина ретінде жүзеге асты. Яһудилер мен арабтар арасындағы шиеленіс 1947-1949 жылдардағы Палестина соғысына әкеп соқты, нәтижесінде Израиль мемлекеті аймақтың көп бөлігінде құрылды, ал көршілес Иордания мен Мысыр Батыс жағалау мен Газа секторын бақылады. 1967 жылғы Алты күндік соғыс Израильдің екі аумақты да басып алуына әкеп соқты, бұл Израиль-Палестина қақтығысының негізгі мәселесі болып табылады.

Этимология

Қазіргі археологияда египет және ассирия жазбаларынан еврей Пелешетінің туысқандары туралы 12 көне жазу анықталды. "Пелесет" термині (иероглифтерден Прст деп транслитерацияланады) шамамен б.з.д. 1150 жылдан бастап, Мысырдың жиырмасыншы династиясы кезінде көрші халыққа немесе жерге қатысты бес жазбада кездеседі. Алғашқы айқас Мединет Хабу ғибадатханасында тіркелген, онда Рамзес III билігінде Мысырмен соғысқандардың арасында Пелесеттер есімдері келтірілген, ал соңғы жазба 300 жылдан кейін Падисет мүсінінде кездеседі. 800 ж. б.з.д. Адад нирари III-нің Нимруд тақтасындағы жазуларынан бастап, бір ғасырдан кейін Эсаргаддон жасаған келісімге дейін жеті ассириялық жазу "Паласту" немесе "Пилусту" аймағына сілтеме жасайды. Египеттік және ассириялық дереккөздер бұл терминге нақты аймақтық шекаралар бермеген. "Палестина" термині алғаш рет б.з.д. V ғасырда ежелгі Грекияда, Геродоттың "Тарихтар" еңбегінде "Финикия мен Мысыр арасындағы Сирияның Палестин деп аталатын ауданы" деп жазылған кезде қолданылды. Шамамен бір ғасырдан кейін Аристотель "Метеорология" еңбегінде осы аймаққа ұқсас анықтама берді, онда Өлі теңіз де кірді. Кейінгі грек авторлары, мысалы, Полемон мен Паузанияс та осы терминді сол аймаққа қатысты қолданды, ал римдік авторлар, мысалы, Овидий, Тибулл, Помпоний Мела, Плиний Егде, Дио Хризостом, Стаций, Плутарх, сондай-ақ римдік еврей авторлары Филон Александриялық және Иосиф Флавий де осылай істеді. Бұл термин алғаш рет 135 ж. б.з. ресми провинция ретінде қолданылды, Рим билігі Бар-Кохба көтерілісін басудан кейін Яһудея провинциясын "Сирия Палестина" деп атады. Адрианның атауды өзгертуімен байланысты дәлелдер бар, бірақ нақты күні белгісіз. Бұл термин әдетте Киелі кітаптағы Пелешет (פלשת Pəlésheth, көбінесе Филистия деп аударылады) атауымен туыс деп есептеледі. Термин және оның туындылары еврей Киелі кітаптарының масореттік нұсқаларында 250-ден астам рет қолданылады, оның 10-ы Торада, шекаралары нақты көрсетілмеген, ал қалған 200-ге жуық сілтемелер Соттар кітабында және Самуил кітаптарында кездеседі. Бұл термин Септуагинтада сирек қолданылады, ол қазіргі грек жер атауы Палестиннен (Παλαιστίνη) өзгеше Филистиеим жерін (Γῆ τῶν Φυλιστιείμ) транслитерациялайды. Сондай-ақ, бұл грек сөзінің филистиялықтар мен palaistês сөздерінің бірігіп шыққан сөз болуы мүмкін деп болжанады, бұл "күрескер / қарсылас / жауынгер" дегенді білдіреді. Бұл гректердегі жер атауларын ойынмен қолдану дәстүріне сәйкес келеді, өйткені соңғысы Израильдің этимологиялық мағынасы болып табылады. Септуагинтаның орнына Судьялар және Самуил кітаптарында "аллофулои" (άλλόφυλοι, "басқа ұлттар") термині қолданылған. Осылайша, "филистиялықтар" термині Самсон, Саул және Дәуіт туралы айтылғанда "Уәде етілген жердің израильдік емес халқы" деген мағынада түсіндіріледі. Раббиндік дереккөздер бұл халықтар Жаратылыс кітабындағы филистиялықтардан ерекшеленетінін түсіндіреді. Византия дәуірінде Палестина аймағы Сирия Палестинаның ішінде Палестина Прима және Секунда болып бөлінді, ал Негев пен Синайды қамтитын аумақ Палестина Сальтарис аталды. Мұсылман жаулап алғаннан кейін Византия әкімшілігі қолданған жер атаулары араб тілінде де қолданыла берді. "Палестина" атауын қолдану ерте заманғы ағылшын тілінде кең тараған, Иерусалимдегі Мутасаррифат кезінде ағылшын және араб тілдерінде қолданылды. Мысалы, 1915 жылғы "Филастин Рисалеси" ("Палестина құжаты"), Осман армиясы (Осман империясының VIII корпусы) және Палестина үшін Британ мандатымен ресми жер атауы ретінде қайта жаңғыртылды. Бұл жердің барлық немесе бір бөлігін атауға арналған басқа терминдер: Қанахан, Исраил елі (Эрец Исраэль немесе Хаарец), Уәде етілген жер, Үлкен Сирия, Киелі жер, Иудея провинциясы, Яһудея, Коэле Сирия, "Исраэль ХаШлема", Израиль патшалығы, Иерусалим патшалығы, Сион, Ретену (Ежелгі Мысыр), Оңтүстік Сирия, Оңтүстік Левант және Сирия Палестина.

Шолу

Мысыр, Сирия және Арабия арасындағы стратегиялық тұста орналасқан бұл аймақ, яһуди және христиан діндерінің отаны болып табылады. Дін, мәдениет, сауда және саясаттың тоғысқан нүктесі ретінде бұл аймақтың тарихы ұзақ және құлшынысты. Ежелгі мысырлықтар, қанаандықтар, израильдіктер, ассириялықтар, вавилондықтар, ахеменидтер, ежелгі гректер, римдіктер, парфтар, сасанидтер, византиялықтар, араб Рашид, Омейяд, Аббасид және Фатимид халифаттары, крестшілер, Әйюбидтер, мамлюктер, моңғолдар, Османдықтар, британдықтар және қазіргі израильдіктер мен палестиналықтар сияқты көптеген халықтар бұл аймақты бақылаған.

Ежелгі кезең

Бұл аймақ әлемдегі ең алғашқы адам қоныстануы, егіншілік қауымдастықтары мен өркениетке куә болды. Қола дәуірінде тәуелсіз Канаан қалалары құрылды және оларға ежелгі Египет, Месопотамия, Финикия, Миной Криті және Сирияның айналасындағы өркениеттер әсер етті. 1550 және 1400 жж. б.з.д. аралығында Канаан қалалары Египеттің Жаңа Патшалығының вассалдары болды, олар қола дәуірінің құлдырауы кезінде 1178 ж. б.з.д. дейін билікті ұстады. Израильдіктер шамамен б.з.д. 1200 жылы Канаанның орталық таулы аймағындағы халық арасында болған күрт әлеуметтік өзгерістен пайда болды, онда зорлықпен басып кірудің немесе басқа жерден келген нақты этникалық топтың бейбіт енуінің ешқандай белгісі жоқ. Темір дәуірінде ізраилдіктер екі туысқан патшалықты құрды: Израиль және Яһуда. Израиль патшалығы б.з.д. 10 ғасырда маңызды жергілікті күш ретінде пайда болды, бірақ 722 ж. б.з.д. Жаңа Ассирия империясының қолына түсті. Израильдің оңтүстік көршісі Яһуда патшалығы 8 немесе 9 ғасырда пайда болды және кейіннен 586 ж. б.з.д. оның құлауына әкелгенге дейін алғашқы Жаңа Ассирия және содан кейін Жаңа Вавилон империясының клиенттік мемлекеті болды. Бұл аймақ шамамен б.з.д. 740 жылдан бастап Жаңа Ассирия империясының құрамына кірді, ол шамамен б.з.д. 627 жылы Жаңа Вавилон империясымен ауыстырылды. 587/6 ж. б.з.д. Иерусалимді екінші вавилондық патша Навуходоносор II қоршап алып, қиратты, содан кейін яһудилерді Вавилонға жер аударды. Яһуда патшалығы содан кейін Вавилонның провинциясы ретінде қосылды. Філістімдіктер де жер аударылды. Яһуданың жеңілісі вавилондықтар тарапынан тіркелді. 539 ж. б.з.д. Вавилон империясы Ахеменид империясымен жеңілді. Иврит Библиясы мен Кір цилиндрінен алынған мәліметтерге сәйкес, жер аударылған яһудилерге ақырында Иерусалимге оралуға рұқсат берілді. Яһудаға оралған халыққа парсы үкіметімен өздерін-өздері басқаруға рұқсат берілді, ал құлаған патшалықтың бір бөлігі парсы провинциясы болды, ол Йеһуд деп аталды. Йеһудтан басқа, аймақта кем дегенде тағы төрт парсы провинциясы болды: Самария, Газа, Ашдод және Аскалон, сонымен қатар солтүстіктегі финикиялық қалалар мен оңтүстіктегі араб тайпалары. Осы кезеңде едомдықтар Трансиорданнан Яһудеяның оңтүстік бөлігіне көшіп келді, ол Идумея деп аталды. Кедарлықтар арабтардың үстем тайпасы болды; олардың аумағы оңтүстіктегі Хиджаздан солтүстіктегі Негевке дейін парсы және эллинистік билік кезеңінде созылды.

Классикалық антикалық

330-шы жылдары Македония билеушісі Александр Македонский аймақты жаулап алды, ол Диадохия соғыстары мен кейіннен Сирия соғыстары кезінде бірнеше рет қолдан-қолға өтті. Ақырында ол 219-200 жылдар аралығында Селевкид империясының құрамына кірді. Осы кезеңде аймақ гректер мен жергілікті халық арасында шиеленіске ұшырап, эллинизацияға бейімделді. 167 ж.б.д. маккабейлер көтерілісі басталып, Яһудеяда тәуелсіз Хасмоней мемлекеті құрылды. Б.з.д. 110 жылдан бастап Хасмонейлер Палестинаның көп бөлігін, оның ішінде Самария, Ғалилея, Итурея, Перея және Идумеяны биледі. Яһудилердің кең аумақты бақылауының нәтижесінде, аймақ Яһудея деп те атала бастады, бұл термин бұрын Яһудея тауларының кішкентай бөлігін ғана білдіретін. Сол кезде едомдықтар яһуди дініне көшті. 73 және 63 жылдар аралығында Рим Республикасы Үшінші Митридат соғысында аймаққа ықпалын арттырды. Помпей 63 ж.б.д. Яһудеяны басып алып, бұрынғы Хасмоней мемлекетін бес округке бөлді. Б.з.д. 40 жылы парфтар Палестинаны жаулап алып, Римнің одақтасы Хиркан II-ні тақтан түсіріп, Хасмоней әулетінен қуыршақ билеуші Антигон II-ні орнатты. 37 ж.б.д. парфтар Палестинадан шығып кетті. Палестина жалпы алғанда «Христиандықтың алқабы» саналады. Назареттік Исаның өмірі мен үйретіктеріне негізделген христиан діні, Екінші ғибадатханалық иудаизмнің ішінде мессиандық секта ретінде пайда болды. Исаның үш жылдық миссиясы, оның айқышқа хегеленуімен аяқталды, шамамен б.з. 28-30 жылдары болған деп есептеледі, бірақ Исаның тарихилығына кейбір ғалымдар күмәнді қарады. Бірінші және екінші ғасырларда Яһудея провинциясы Римге қарсы екі ірі яһуди көтерілісінің ортасы болды. 66-73 жылдар аралығында болған Бірінші яһуди-рим соғысында римдіктер Иерусалимді қиратты және Екінші ғибадатхананы жойды. Масадада яһуди экстремистер римдік тұтқындыққа түсуден гөрі өз-өзіне қол жұмсауды жөн көрді. 132 ж. тағы бір яһуди көтерілісі болды. Бар-Кохба көтерілісін басу үш жылға созылды, римдіктер мен яһудилер үшін ауыр шығынға әкелді және Яһудеяның көп бөлігін шөлге айналдырды. Палестинадағы яһуди өмірінің орталығы Ғалилеяға көшті. Көтеріліс кезінде немесе одан кейін Адриан Иудея провинциясын Ғалилея және Паралиямен біріктіріп, жаңа Сирия Палестина провинциясын құрды, ал Иерусалим «Аэлия Капитолина» деп аталды. Кейбір ғалымдар бұл әрекеттерді яһуди халқын отаннан айыруға бағытталған тытырға алу деп санайды, бірақ бұл теория талқыланып жүр. 259-272 жылдар аралығында аймақ Пальмира империясының патшасы Одаэнаттың билігіне көшті. Христиан императоры Константиннің Тетрархия азамат соғыстарындағы жеңісінен кейін Рим империясының христиандануы басталды, ал 326 жылы Константиннің анасы Әйелі Елена Иерусалимге сапар шегіп, шіркеулер мен қасиетті орындар салуды бастады. Палестина христиандықтың орталығына айналып, көптеген монахтар мен дінтанушы ғалымдарды тартты. Осы кезеңде болған самариялық көтерілістер олардың жойылуына себеп болды. 614 ж. Палестинаны тағы бір парсы әулеті – Сасанидтер басып алды, 628 ж. Византияның бақылауына қайта оралғанға дейін.

Ерте мұсылман дәуірі

Палестина 634 жылы басталған Рашид халифатымен жаулап алынды. 636 жылы, Левантты мұсылмандық жаулап алу кезінде болған Ярмук шайқасы аймақта мұсылмандық гегемонияның басталуын белгіледі, ол Билад әл Шам (Үлкен Сирия) провинциясының ішінде Джунд Филастин әскери округі ретінде белгілі болды. 661 жылы Әлидің өлтірілуімен Муавия I Иерусалимде таққа отырғызылғаннан кейін ислам әлемінің халифасы болды. 691 жылы салынған Тас күмбезі ислам сәулетінің алғашқы ұлы туындысы болды. Халықтың көп бөлігі христиан болды және 1187 жылы Саладин жаулап алғанға дейін солай болып қалды. Мұсылмандық жаулап алу бірнеше онжылдықтар бойы әлеуметтік және әкімшілік үзіліссіздікке айтарлықтай әсер етпеген сияқты. Сол кездегі "араб" сөзі көбінесе бедуин көшпелілерін білдірсе де, арабтардың Яһудея таулы аймағында және Иерусалимге жақын жерлерде V ғасырда қоныстанғаны мәлім, ал кейбір тайпалар христиан дінін қабылдады. Жергілікті халық егіншілікпен айналысты, ол жеңілсіз деп есептелді және олар арамей тілінде сөйлейтін ауыл тұрғындарына сілтеме жасай отырып, Набатилер деп аталды. Палестинаға қоныс аударған мұсылман азат адамның атынан келтірілген хадис араб мұсылмандарына ауылдарға қоныстанбауға бұйрық берді, "кім ауылдарда тұрса, ол қабірде тұрғандай". Экономикалық өркендеуге серпін берген Омейядтар 750 жылы Аббасидтермен ауыстырылды. Рамла келесі ғасырлардағы әкімшілік орталыққа айналды, ал Тиберия мұсылман ғылымының гүлденген орталығы болды. 878 жылдан бастап Палестина шамамен бір ғасыр бойы Мысырдан жартылай тәуелсіз билеушілердің қолында болды, бұл түрік азаматы Ахмад ибн Тулуннан басталды, оған өлім төсегінде яһудилер мен христиандар дұға етті, және Ихшидид билеушілерімен аяқталды. Осы кезеңде Иерусалимге құрмет арта түсті, көптеген мысырлық билеушілер оны жерлеу орны ретінде таңдады. Алайда, кейінгі кезеңде Византиядан туындаған қауіп күшейген сайын христиандарды қудалау жиіледі. Фатимидтер, негізінен бербер әскерімен, 970 жылы аймақты жаулап алды, бұл көптеген жаулар арасындағы үздіксіз соғыстың басталуын білдірді, ол Палестинаны қиратты, әсіресе оның еврей халқын қырып салған. 1071 және 1073 жылдар аралығында Палестина Ұлы Селжук империясымен басып алынды, бірақ 1098 жылы Фатимидтер оны қайта басып алды.

Крестонос/Айюбид кезеңдері

1099 жылы Фатимидтер аймақты крестшілерге қайтадан жоғалтты. Крестшілер Иерусалим Корольдігін құрды (1099–1291). Олардың Иерусалим мен Палестинаның көп бөлігін бақылауы Саладин әскерлерінен 1187 жылы жеңілгенге дейін шамамен бір ғасырға созылды, содан кейін Палестинаның көп бөлігін Айюбидтер басқарды, бірақ 1229–1244 жылдары Иерусалим мен басқа да аймақтар Акрадан (1191–1291) билік еткен Екінші Иерусалим Корольдігіне қайта өтті. Дегенмен, тағы жеті крест жорығына қарамастан, франктар аймақта маңызды күшке ие болмады. Палестинаға жетпеген Төртінші крест жорығы Византия империясының құлдырауына тікелей себеп болды, бұл аймақтағы христиандық ықпалды күрт азайтты.

Мамлюк дәуірі

Мамлюк сұлтанаты Жетінші крест жорығының тікелей емес нәтижесі ретінде Мысырда құрылды. 1260 жылы Моғол империясы алғаш рет Палестинаға жетті, бұл Несториан христиан генералы Китбуқа басқарған Палестинаға шабуылдармен басталды және Айн Джалут шайқасында шешімді нүктесіне жетті, онда мамлюктер оларды кері тартты.

Осман дәуірі

1486 жылы Мамлюктер мен Осман империясы арасында Батыс Азияны бақылау үшін соғыс басталды, ал 1516 жылы Осман империясы Палестинаны жаулап алды. 16-17 ғасырлардың ортасында Газаның Ридван әулеті, әл-Ладжунның Турабай әулеті және Наблустың Фаррух әулеті Палестинаны Порта (империялық Осман үкіметі) атынан басқарды. 18 ғасырда Захир әл-Умар басшылығымен Зайдани тайпасы Палестинаның үлкен бөлігін дербес басқарды, бірақ 1775-76 жылдары Османдықтар оларды Галилеядағы бекіністерінде жеңіп алды. Захир Акра портын маңызды аймақтық державаға айналдырды, бұл Палестинадан Еуропаға мақта мен зәйтүн майы саудасын монополиялаудың нәтижесінде болды. Акраның аймақтық үстемдігі Захирдің мұрагері Ахмад-паша әл-Джаззар кезінде Дамаск есебінен одан әрі артты. 1830 жылы Мұхаммед Әлидің басып кіруі алдында Порта Иерусалим және Наблус санджактарының билігін Акраның губернаторы Абдулла пашаға берді. Сильвербургтің сөзіне сүйенсек, бұл қадам аймақтық және мәдени тұрғыдан Үлкен Сириядан (билад әл Шам) бөлінген араб Палестинасын құру үшін маңызды болды. Паппе болса, бұл Мұхаммед Әлидің шабуылына қарсы Сирия майданын нығайтуға бағытталған әрекет болды деп санайды. Екі жылдан кейін Палестинаны Мұхаммед Әлидің Мысыры жаулап алды, бірақ 1834 жылы Мысыр билігіне қарсы елдегі халықтың әскери міндетке және басқа да жаттық шараларға қарсы кең ауқымды көтерілісі туды. Көтерілістің басылуы Палестинаның көптеген ауылдарын және ірі қалаларын қиратты. 1840 жылы Ұлыбритания араласып, Осман империясына Левантты қайтарып берді, бұл Османдықтарға қосымша жеңілдіктер беруге келісім шарттарымен байланысты болды. Ақил ағаның қазасы Палестинадағы Османдық орталықтандыруға қарсы соңғы жергілікті қарсылық болды. 1860 жылдардан бастап Палестина әлеуметтік-экономикалық дамуында үдемелі өсімді бастан кешірді, бұл оның жаһандық, әсіресе еуропалық экономикалық өсу үлгісіне интеграциялануының нәтижесінде болды. Бұл процестің пайдасын араб тілінде сөйлейтін мұсылмандар мен христиандар көрді, олар араб элитасының жаңа тобы ретінде қалыптасты. 1880 жылдан бастап Еуропадан, негізінен сионистік идеологияға негізделген, ірікөлдемді еврейлердің көші-қоны басталды. Еврей тілі мен мәдениеті де жандана түсті. Ұлыбританиядағы христиандық сионизм еврей қауымында таралудан бұрын пайда болды. Ұлыбритания үкіметі 1917 жылғы Балфур декларациясымен Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде оны ашық түрде қолдады.

Британдық мандат кезеңі

1915 жылы британдықтар Синай және Палестина жорығын бастады. Соғыс 1917 жылы Оңтүстік Палестинаға жетті, жыл соңына қарай Газаға және Иерусалим төңірегіне жетті. 1917 жылдың желтоқсан айында британдықтар Иерусалимді басып алды. Олар 1918 жылы Иордан аңғарына кірді, ал Антантаның Солтүстік Палестинаға жасаған жорығы қыркүйекте Мегиддо шайқасында жеңіске әкелді. 1922 жылы британдықтарға аймақты басқару мандаты ресми түрде берілді. Араб палестиналықтары 1920, 1921, 1929 жылдары наразылықтар ұйымдастырып, 1936 жылы көтеріліс жасады. 1947 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс және Холокосттан кейін британ үкіметі мандатты аяқтау ниетін білдірді, ал Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы 1947 жылдың қараша айында 181(II) қарар қабылдады, онда аймақты араб мемлекетіне, еврей мемлекетіне және Иерусалим қаласы үшін арнайы халықаралық режимге бөлу ұсынылды. Қарар қабылданғаннан кейін бірден азаматтық соғыс басталды. 1948 жылдың мамыр айында Израиль мемлекеті жарияланды.

Араб-израиль қақтығысы

1948 жылғы Араб-Израиль соғысында Израиль мандат аумағының тағы 26 пайызын басып алып, қосып алды. Иордания Яһудея мен Самария аймақтарын басып алып, оны «Батыс жағалау» деп атады, ал Газа секторын Мысыр басып алды. 1948 жылғы палестиналықтардың қуғын-сүргіні мен қашуы, сондай-ақ әл-Накба деп белгілі болған оқиғадан кейін, үйлерінен қашқан немесе қуылған 700 000 палестиналыққа 1949 жылғы Лозанна конференциясынан кейін оралмауға рұқсат берілді. 1967 жылғы маусымдағы Алты күндік соғыс барысында Израиль Палестинаның қалған бөлігін Иордания мен Мысырдан басып алып, осы аумақтарда еврейтік қоныстарды құру саясатын бастады. 1987 жылдан 1993 жылға дейін Израильге қарсы Бірінші палестиналық интифада болды, ол 1988 жылы Палестина мемлекетінің жариялануын және 1993 жылғы Осло бейбіт келісімдерімен, Палестина Ұлттық билігінің құрылуымен аяқталды. 2000 жылы Екінші интифада (әл-Ақса интифадасы деп те аталады) басталды, содан кейін Израиль ажырату кедергісін салды. 2005 жылы Израильдің Газадан шығуы кезінде Израиль Газа секторынан барлық қоныс аударушыларды және әскери күштерін шығарды, бірақ аумақтың шекаралары, әуе кеңістігі және жағалауы сияқты көптеген аспектілерін әскери бақылауда қалды. Израильдің Газа секторын, Батыс жағалауды және Шығыс Иерусалимді әскери түрде басып алуы қазіргі замандағы ең ұзақ әскери басып алу болып табылады. 2008 жылы палестиналық хикае ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұралар тізіміне енгізілді, бұл палестиналық мәдениеттің әлемдік маңызын көрсететін төрт жазбаның біріншісі болды. 2012 жылдың қарашасында Біріккен Ұлттар Ұйымындағы Палестина делегациясының мәртебесі Палестина мемлекеті ретінде мүше емес байқаушы мемлекетке дейін жаңартылды. Толық мәліметтер үшін Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының 67/19 қаулысын қараңыз.

Қазіргі заманға дейінгі кезең

Палестинаның шекарасы тарих барысында өзгеріп келді. Иордан рифті аңғары (Вади-Араба, Өлі теңіз және Иордан өзенінен тұрады) кейде екі аумақты да басқарған империялар ішінде саяси және әкімшілік шекараны құрады. Басқа кездерде, мысалы, Хасмонейлік және крестонос мемлекеттерінің белгілі бір кезеңдерінде, сондай-ақ Киелі кітап заманында өзеннің екі жағындағы аумақтар бір әкімшілік бірліктің құрамына кірді. Араб халифаты кезінде Ливанның оңтүстік бөлігі мен Палестина мен Иорданияның солтүстік таулы аймақтары Jund al-Urdun ретінде басқарылды, ал соңғы екеуінің оңтүстік бөліктері Jund Dimashq құрамына кірді, ол 9-шы ғасырда Jund Filastin әкімшілік бірлігіне қосылды. Бұл аймақтың шекарасы және б.з.д. V ғасырда Геродот Палестина деп атаған халықтың этникалық сипаты контекстке байланысты әртүрлі болды. Кейде ол оны Кармил тауының солтүстік жағалауына қатысты қолданды. Басқа жерде, Палестинадағы сириялықтарды финикиялықтардан ажыратып, олардың жері Финикиядан Мысырға дейінгі жағалау бойын қамтиды деп жазды. Плиний, біздің заманымыздың I ғасырында латын тілінде жазғанда, Сирияның "бұрын Палестина деп аталған" аймағын атады. Византия кезеңінен бастап Византияның Палестина шекарасы (I және II, сондай-ақ Palaestina Prima, "Бірінші Палестина" және Palaestina Secunda, "Екінші Палестина" деп белгіленген) Иордан өзені мен Жерорта теңізі арасындағы географиялық аймақтың атауы ретінде танылды. Араб үкімдігі кезінде Filastin (немесе Jund Filastin) Византияның Palaestina Secunda (Иудея мен Самарияны қамтиды) астындағы аумақты атау үшін әкімшілік тұрғысынан қолданылды, ал Palaestina Prima (Галилея аймағын қамтиды) Urdunn ("Иордания" немесе Jund al-Urdunn) деп қайта аталды.

Қазіргі заман

XIX ғасырдағы дереккөздерде Палестина теңізден керуен жолына дейін созылған деп көрсетіледі, бұл Иордан өзені аңғарының шығысындағы Хиджаз-Дамаск жолы болуы мүмкін. Басқалары оны теңізден шөлге дейін созылған деп айтады. Бірінші дүниежүзілік соғысында Одақтас державалардың жеңісінен және Осман империясының бөлінуінен бұрын, бұл Левант аймағындағы британдық мандатты құрды, қазіргі Иорданияның солтүстік бөлігі Осман Дамаск вилайетінің (Сирия) құрамына кірген, ал Иорданияның оңтүстік бөлігі Хиджаз вилайетіне қарасты. Кейіннен Мандатты Палестина Осман империясының соңғы жылдарында Бейрут вилайеті (Ливан) мен Иерусалим санджағы арасында бөлінген. Израиль археологтары Маген Броши мен Игал Шилоның мәлімдемесіне сәйкес, ежелгі Палестина халқының саны бір миллионнан аспаған. 300 жылға қарай христиан діні кеңінен таралып, яһудилер халықтың тек төрттен бір бөлігін құрады.

Осман империясының соңғы және Британ мандатының кезеңдері

Палестинаның алғашқы Осман билігінің Осман тіркелімдерін зерттеу барысында Бернард Льюис былай деп хабарлайды: Осман билігінің алғашқы жарты ғасыры халық санының күрт өсуіне әкелді. Қалалар тез өсіп, ауылдар ұлғайып, саны көбейді, ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп және сауда кеңінен дамыды. Соңғы екеуіне испандық және басқа да батыс яһудилері көптеп келіп, үлкен көмек көрсетті. Тіркелімдердегі егжей-тегжейлі мәліметтерден сол кезеңдегі елдің экономикалық өмірінің жалпы суретін алуға болады. Жалпы саны шамамен 300 мың адамнан тұратын халықтың бестен бір бөлігі – төрттен бір бөлігі Иерусалим, Газа, Сафед, Наблус, Рамле және Хеброн қалаларында тұратын. Қалғандары негізінен ауыл шаруашылығымен айналысатын, әртүрлі көлемдегі ауылдарда тұратын шаруалардан құралған. Олардың негізгі азық-түлік өнімдері – бидай және арпа, одан кейін бұршақ, зәйтүн, жеміс-жидектер мен көкөністер болды. Қалалардың ішінде және айналасында жүзімдіктер, жеміс-бақтар және көкөніс бақтары көптеп кездесті.

| Жыл | Еврейлер | Христиандар | Мұсылмандар | Барлығы |
|---|---|---|---|---|
| 1533–1539 | 5 | 6 | 145 | 157 |
| 1690–1691 | 2 | 11 | 219 | 232 |
| 1800 | 7 | 22 | 246 | 275 |
| 1890 | 43 | 57 | 432 | 532 |
| 1914 | 94 | 70 | 525 | 689 |
| 1922 | 84 | 71 | 589 | 752 |
| 1931 | 175 | 89 | 760 | 1033 |
| 1947 | 630 | 143 | 1181 | 1970 |

Серджио ДеллаПергола құрастырған тарихи халық кестесі. Сандар мыңдаған бірліктермен көрсетілген. Александр Шолхтың мәліметінше, 1850 жылы Палестина халқының саны 350 000 адамды құрады, олардың 30% -ы 13 қалада тұрды; шамамен 85% -ы мұсылмандар, 11% -ы христиандар және 4% -ы яһудилер болды. Джастин Маккарти зерттеген Осман статистикасына сәйкес, Палестина халқы 19 ғасырдың басында 350 000 адам, 1860 жылы 411 000 адам, 1900 жылы 600 000 адамды құрады, олардың 94% -ы арабтар еді. 1914 жылы Палестинада 657 мың мұсылман араб, 81 мың христиан араб және 59 мың яһуди тұрды. Маккарти Палестинаның еврей емес халқының саны 1882 жылы 452 789 адам; 1914 жылы - 737 389; 1922 жылы - 725 507; 1931 жылы - 880 746; 1946 жылы - 1 339 763 адам деп есептейді. 1920 жылы Ұлттар Лигасының Палестинаның азаматтық басқаруы жөніндегі аралық есебі Палестинада тұратын 700 000 адамды былайша сипаттады: Олардың 235 000-і үлкен қалаларда, 465 000-і кіші қалалар мен ауылдарда тұрады. Халықтың төрттен бес бөлігі мұсылмандар. Олардың аз бөлігі – бедуин арабтары; қалғандары, араб тілінде сөйлегенімен арабтар деп аталса да, көбінесе аралас нәсілді. Халықтың 77 000-ға жуығы христиандар, басым көпшілігі православие шіркеуіне жатады және араб тілінде сөйлейді. Азшылық – латын немесе грек-католик шіркеуінің мүшелері, немесе аздаған протестанттар. Халықтың еврей элементі 76 000-ға жетеді. Олардың барлығы дерлік соңғы 40 жыл ішінде Палестинаға келді. 1850 жылға дейін елде тек біршама еврейлер болды. Келесі 30 жыл ішінде бірнеше жүздеген адам Палестинаға келді. Олардың көпшілігі діни ниетпен қозғалды, олар қасиетті жерге дұға етуге, өлуге және оның топырағына жерлеуге келді. Ресейде қырық жыл бұрын болған қуғын-сүргіннен кейін еврейлердің Палестинаға көшіп-қонуы кеңірек сипат алды.

Қазіргі демографиялық мәліметтер

Израильдің Орталық статистика бюросының мәліметтері бойынша, 2015 жылы Израиль халқының жалпы саны 8,5 миллион адамды құрады, оның 75% еврейлер, 21% арабтар және 4% – «басқалар» тобына жатқандар. Еврейлердің 76% сабралар (Израильде туғандар); қалғандары – олим (көшпендер) – 16% Еуропадан, бұрынғы Кеңес Одағы республикаларынан және Америкадан, ал 8% Азия мен Африкадан, соның ішінде араб елдерінен келгендер. Палестинаның Орталық статистика бюросының бағалауынша, 2015 жылы Батыс жағалаудағы палестиналықтардың саны шамамен 2,9 миллион, ал Газа секторындағы халық саны 1,8 миллионды құрады. Газа халқының 2020 жылы 2,1 миллион адамға жетеді деп күтілуде, бұл бір шаршы километрге 5800-ден астам адамнан астам тығыздыққа алып келеді. Израиль және Палестина статистикасы Шығыс Иерусалимдегі араб тұрғындарын да есепке алады. Осы бағалауларға сәйкес, Израиль және Палестина аумақтары ретінде қарастырылатын Палестина аймағының жалпы халқы шамамен 12,8 миллион адамды құрайды.

Өсімдіктер таралуы

Өсімдіктердің таралуын тіркеуге арналған әлемдік географиялық схемасы өсімдіктердің таралуын тіркеуде кеңінен қолданылады. Бұл схемада Палестина аймағын 3-деңгейлі аймақ ретінде көрсету үшін "PAL" коды пайдаланылады. WGSRPD-нің Палестинасы Израильге (PAL IS), оның ішінде Палестина территорияларына, және Иорданияға (PAL JO) бөлінеді, сондықтан ол "Палестина" дегеннің кейбір басқа анықтамаларынан ауданы жағынан үлкен.