Кіріспе

Кротоне (/kroʊˈtoʊn/, /krəˈtoʊn/, kroˈtoːne; немесе Cutruni) – Италияның Калабрия аймағындағы қала және коммуна. Б.з.д. 710 жылы Ахай гректерінің Кротон (Κρότων немесе Ϙρότων; Crotona) колониясы ретінде құрылған. Бұл қала ұлы Грек қаласына айналып, әйгілі математик-философ Пифагор және басқа да танымал азаматтардың туған жері болды, сонымен қатар Магна Грецияның ең маңызды орталықтарының біріне айналды. Орта ғасырлардан бастап 1928 жылға дейін Котроне деп аталды, содан кейін қазіргі атауына өзгертілді. 1992 жылы жаңа құрылған Кротоне провинциясының орталығы болды.

Тарих

Кротон мүйісі қола дәуірі мен ерте темір дәуірінде жергілікті халықтармен, болжам бойынша оенотриандар мен япигилермен қоныстанған.

Грек дәуірі

Көп ұзамай ол Магна Грециядағы ең гүлденген қалалардың біріне айналып, шамамен 500 ж.б.д. 50,000 мен 80,000 аралығында халыққа жетті. Ерте тарихында Кротон Брут түбегіне ықпалын кеңейтіп, шамамен б.з.д. VII ғасырдың екінші жартысында Каулонияны құрған болуы мүмкін. Б.з.д. VI ғасырдың ортасында Сагра шайқасында Локри мен Региумның Кротонды жеңісі қаланың кеңеюіне тосқауел болды. Қала қабырғалары 12 шақырымға созылып, кең аумақты қоршады. Тұрғындары дене күшімен және қарапайым өмір салтымен танымал болды. Б.з.д. 588 жылдан бастап Кротон Олимпиада ойындары мен басқа да Пангеллендік ойындарда көптеген жеңімпаздарды тәрбиеледі, олардың ең әйгілісі – Кротондық Мило. Кротон дәрігерлері гректер арасында ең білікті деп есептелді, ал олардың ішінде Калифон ұлы Демокед б.з.д. VI ғасырда ең көрнектісі болды. Ол Грекияны аралап, Самос тираны Поликраттың сарайында қызмет етті. Тиран өлтірілгеннен кейін Демокед парсыларға түсіп, Дарий патшаға жеткізілді, оның шығырылған білегін емдеді. Геродоттың айтуынша, Демокедтің даңқы Кротон дәрігерлерінің беделін қалыптастырды. Кротон Сириске қарсы Сибариспен одақ құрды және б.з.д. 550 жылдан кейін болған соғыста Сирис жойылды. Пифагор б.з.д. 530 ж. шамамен Кротонда мектебін құрды. Оның шәкірттерінің арасында ерте медицина теоретигі Алькмеон Кротон және философ, математик және астроном Филолай болды. Пифагоршылар қаланың басқару құқығына ие болған мыңдық кеңес арқылы үлкен ықпалға ие болды. Сибарис пифагоршылардың ықпалымен, олар шамадан тысқа шығуды ұнатпағандықтан, Кротонның бәсекелесіне айнала бастады, б.з.д. 510 жылға дейін Сибарис түрлі саяси оқиғаларға ұшырап, тиран Телис билікке келді. Көптеген аристократтар Кротонға қашуға мәжбүр болды. Телис Сибариттік жер аударылғандарды тапсыруды сұрағанда, Кротондықтар бас тартты және Сибарис соғыс бастады. Кротон күрескер Мило басшылығындағы 100 мыңдық әскерді Сибариске қарсы жіберіп, оны талқандады. Нәтижесінде Кротон Сибарис аймағындағы 25 қала-мемлекеттің құрамына кіретін конфедерацияның астанасы болды, бұл б.з.д. 480-460 жылдар аралығында соғылған көптеген монеталармен расталды. 480 ж.б.д. Кротон атақты спортшы Файлл басқаратын кеме жіберді және оның жеке қаржысымен қаруланды, Саламис шайқасында гректерге көмектесті, Италия жағалауынан жалғыз. Оның есімін бейнелейтін тас зәкірдің жартысы Капо-Чимитиден табылған және қазір Капо-Колонна мұражайында сақтаулы. Ол 480-470 ж.б.д. Тиррен жағалауында Терина колониясын құрды. Бірақ көп ұзамай олигарх Сайлон бастаған қанды көтеріліс болды, оның барысында көптеген пифагоршылар қырғынға ұшырады және Пифагордың өзі Метапонтқа қашуға мәжбүр болды, бұл пифагоршылардың қуғынға ұшырауына және демократия орнауына әкелді. Сонымен қатар, басқа да осындай үкіметтер құлдырап, барлық итальян полистерінде пифагоршылардың өлтірілуі мен қудалануы болды. Содан кейін Кротон құлдырау кезеңін бастан кешірді. Осы кезде Сиракузаның экспансиялық мақсаттарынан және Луканиялықтардың шабуылдарынан қорғану үшін Италиот лигасы құрылды, Кротон лиганың гегемоны болды. Лиганың бас қосу орны 10 км қашықтықтағы Капо-Колоннадағы Гера Лацинияның киелі орны болды, ол сонымен қатар лиганың федералды қазынасы ретінде пайдаланылды. Құлдыраудан кейін жалпы анархия орнады, тек Кротонда ғана емес, басқа қалаларда да. Ахеялықтардың араласуы анархияға тыныш берді және колониялар өздерінің түпкі отанының заңдарын қабылдады. Бұл тыныштық Сиракуза тираны Дионисий Магна Грециядағы гегемонияға ұмтылып, б.з.д. 379 ж. Кротонды басып алып, оны он екі жыл бойы ұстағанға дейін сақталды. Кротонды Бруттар басып алды, бірақ басты тұрғындары бас сауғалаған цитадельді қоспағанда; олар көп ұзамай беріліп, Локриге кетуге рұқсат алды. 295 ж.б.д. Кротон Сиракуза тираны Агатоклдың қолына түсті. Пирр Италияға шабуыл жасаған кезде (б.з.д. 280-278, 275), ол әлі де үлкен қала болды, оның 12 шақырымдық қабырғалары болды, бірақ Пирр соғысынан кейін қаланың жартысы тастап кетілді.

Рим дәуірі

277 ж.б.д. қалған халқы Римге бағынды. Екінші Пуникалық соғыстағы Канна шайқасынан кейін (б.з.д. 216 ж.), Аристомах есімді демократиялық көшбасшы Кротонды Брутийлерге сатты, ол римдік жаққа ауысты. Ханнибал оны үш жыл бойы қысқы жайлауы етіп пайдаланды, ал қала Кротон шайқасынан кейін б.з.д. 205 немесе 204 ж. қайта басып алынды. Б.з.д. 194 ж. ол римдік колония орнына айналды. Республика және Империя кезеңдерінде осы қала туралы көп мәлімет жоқ, бірақ Петронийдің "Сатириконының" сақталған маңызды бөліктерінің бірі Кротонда орын алады, онда ол тұрғындарының тәртіпсіз мінез-құлқы туралы айтады.

Римнен кейінгі дәуір

550 жыл шамасында қала Остготтар патшасы Тотиламен сәттісіз қоршауға алынды. Кейіннен ол Византия империясының құрамына кірді. 841 жыл шамасында Венеция Республикасы Византияға арабтарды Кротонеден қуып шығуға көмектесу үшін 60 галерадан (әрқайсысы 200 адамнан тұратын) тұратын флот жіберді, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. 870 жыл шамасында сарациндер қаланы тонап, епископты және соборға паналаған көптеген адамдарды өлтірді, бірақ қаланы басып ала алмады. Жүз жылдан астам уақыт өткен соң, Киелі Рим императоры Отто II Византияның ықпалын әлсірету үшін Оңтүстік Италияда жорық жүргізді. Кейіннен Кротоне нормандықтар тарапынан басып алынды. 1806 жылы британдықтар, содан кейін француздар қаланы басып алып, тонады. Одан кейін ол Неаполь Корольдігінің тағдырын бөлісті, соның ішінде испандық билік кезеңін, оның куәсі ретінде қазіргі Кротонеге қарап тұрған 16 ғасырлық Карл V қамалы еске салады. Оның ізбасары, Екі Сицилия Корольдігі 1860 жылы Сардиния Корольдігі тарапынан жаулап алынып, 1861 жылы жаңадан құрылған Италия Корольдігіне қосылды.

Қазіргі заман

Кротоне Таранто мен Мессина порттарының арасында орналасқандығымен қатар, гидроэлектр энергиясының көзіне жақын болуы екі дүниежүзілік соғыс аралығында өнеркәсіптік дамуға көмектесті. 1930 жылдары халық саны екі есеге артты. Бірақ, 1980 жылдардың соңында Pertusola Sud және Montedison екі ірі жұмыс берушінің банкротқа ұшырауы Кротонеді экономикалық дағдарысқа алып келді, көптеген тұрғындар жұмысын жоғалтып, басқа жерде жұмыс іздеуге мәжбүр болды. 1996 жылы Есаро өзенінің тасқыны қаланың моральдық жағдайына қосымша соққы берді. Сол қиын кезеңнен бері қалада қала құрылысы жаңарып, тұрғындардың өмір сүру сапасы жақсарды.

Қала қабырғалары

Кроттонның ежелгі қабырғалық жүйесінің жалпы жоспары соңғы онжылдықтарда археологиялық зерттеулер арқылы қайта құрастырылды. Ол Сент-Люсия төбесінен жақын орналасқан Каррара төбесіне дейін төмен түседі, содан соң солтүстік-батысқа қарай Симоне Рапиньенезеге қарай бағытталды, онда теңіз деңгейінен 40 метр биіктікте қабырғаның іздері табылды, және осы жерден Эсаро өзенін кесіп өтеді. Сент-Люсия төбесінде Дионисийдің қамалынан кейін салынған немесе қайта жаңартылғандығын көрсететін материалдар қолданылған. Археологиялық мәліметтер қаланың ауданы кем дегенде 617 гектарға жетедін екенін көрсетеді, бірақ бұл аудан толығымен ғимараттармен толып кетпеген, ал бастапқыда толығымен қабырғалармен қоршалмаған болуы мүмкін. 1978 жылы өзен жағасында табылған бір бөлігін Паоло Орси де ғасыр басында сипаттаған. "Вигна Нуова" төбесіндегі және Папаничаро ағысының индустриалдық аймағындағы су жинағыштағы бөліктері де маңызды, онда біздің заманымызға дейінгі 4 ғасырдың ортасына жататын opus quadratum және emplecton техникасымен салынған қос қабатты үлкен фрагмент табылды. 1975 жылдан бастап жүргізілген қазба жұмыстары эллинистік қабырғалардың жолын аяқтады, олар Батери төбесіне көтеріліп, Пертусола фабрикасы арқылы теңізге қарай төмен түсті.

Қалалық қазба жұмыстары

1975 жылдан бері жүргізілген қазба жұмыстары елді мекеннің тарихы туралы білімімізді едәуір кеңейтті. Қазіргі заманғы қалалардың ежелгі қалалардың үстіне салынған жерлеріндегідей, археологиялық зерттеулер де шектеулі. Алған деректер бүкіл қабырғалы аумақтың, Қалашық және Батарея төбелері арасында, сондай-ақ Эсаро өзенінен солтүстауға қарай, әлі қазіргі қаламен толыққан жоқ аймақтағы тығыз орналасқан ядролармен қамтылғандығын көрсетеді. Қалалық жоспарлау, колонияның өмір бойындағы қабаттасулар арқылы қалыптасқан, б.з.д. 7-ғасырының соңы мен 6-ғасырының басы аралығында датирленеді. Үш ірі қалалық блок анықталды, олар тар көшелердің (стенопои) және үйлер арасындағы жолдардың (амбитус) тікбұрышты желісімен ұйымдастырылған. Тұрғын үйлер мен үй-шеберханалардың аралас түрлері, пештер және қыш өнімдеріне мамандандырылған дүкендер, сондай-ақ эллинистік дәуірге жататын зираттар қазылып алынды. Құрылыс техникасы функционалды және экономикалық болды, көбінесе дөңгеленген тас қолданылды, бұл архаикалық дәуірге тән. Қабырғалардың төменгі бөлігінің жаңбыр суынан зақымдануын болдырмау үшін тас негіздер қосымша плиткалармен немесе питостардың (ірі қыш ыдыстар) сынықтарымен қорғалған. Аквабона ди Кротонеде жаңа мектеп салуға байланысты жақында кең аумақта қазба жұмыстары жүргізілді. Осы аумақтың өтетін екі стенопои шамамен 5 метр енімен +30° E бағытында орналасқан. 2010 жылы Via Discesa Fosso-да табылған республикалық дәуірге жататын ғимарат акропольдегі римдік колонияның орналасқан жерін табу мүмкіндігін көрсетті. Ғимараттың қабырғалары Помпей стилінде боялған, едені плиткамен және мәрмәрмен жабылған. Discesa Fosso-дан табылған маңызды домда моншалар бар, бұл римдік дәуірдегі "көршілес ауданды" көрсетеді, ол римдік қаланың қалған бөлігінен ерекше беделге ие, оқшауланған орнымен ерекшеленуі мүмкін. Бұл жерде домға арналған шағын порт та болған, бәлкім, екінші Пуникалық соғыста Кротондық аристократия қаланың жоғарғы бөлігінен Локриге қарай кемеге отырған портты қорғау үшін салынған толқын тоқтатушы құрылыс болған. Бұл, мүмкін, Цицерон айтқан Кротон порты, колонияның орналасқан жерін грек полисімен қабаттасқандығын анықтаған.

Климат

Кротонеде Жерорта теңізі климаты (Кёппен: Csa).

Негізгі көрікті жерлер

Кафедральді собор, бастапқыда 9-11 ғасырларда салынған, бірақ көбінесе қайта жаңартылған. Оның неоклассикалық фасады бар, ал ішкі жағында екі қанатты, барокко стиліндегі әшекейлермен безендірілген неф орналасқан. 12 ғасырға жататын крещение тағы мен, дәстүр бойынша христиандық дәуірінің алғашқы жылдарында Шығыстан әкелінген Қара Мадоннаның иконасы – Мадонна ди Капо Колонна ерекше аталады. 16 ғасырға жататын Карл V сарайында қалалық мұражай орналасқан, онда Кротонның ежелгі орнынан қазба жұмыстары кезінде табылған заттар қойылған. Сол ғасырға жататын қабырғалардың және түрлі қарау мұнараларының қалдықтары да қызығушылық тудырады. Аралда салынған ежелгі қамал, жаяу өтуге мүмкіндік тек тар жолақпен ғана шектелген, Ле Кастелла деп аталады.

Көлік

Crotone әуежайы (Sant'Anna әуежайы) Italiatour және басқа да чартерлік авиакомпаниялармен қызмет көрсетеді. Кротонда теміржол станциясы да бар, алайда туристік ағынның көп бөлігі Салерно – Реджио Калабрия тас жолымен және Тарантодан Реджио Калабрияға дейін Жоңғары (шығыс) жағалауын бойлап өтетін 106 Ионика деп аталатын ұлттық жолмен қамтамасыз етіледі. Соңғы кезде Кротон портын яхта жалдап круиздік саяхатқа шыққан туристер пайдаланады.

Мұражайлар

Кротонда ұлттық археологиялық мұражай, қалалық мұражай, қалалық өнер галереясы және қазіргі заманғы өнердің облыстық мұражайы, сондай-ақ Торре Нао антиквариумы орналасқан. Ұлттық археологиялық мұражай: 1968 жылы құрылған, Рисоргименто көшесінде, тарихи қала орталығының төрінде орналасқан. Бұл ғимарат екі қабаттан тұрады және Кротон аумағындағы барлық археологиялық қазбалардан алынған ең маңызды жәдігерлерді қамтиды. Атап айтқанда, Капо Колоннадағы Гера Лациния киелі орнынан көптеген құнды археологиялық табыстар келген.

Спорт

Ф. К. Кротоне – Серия C футбол клубы. Команда тарихында тұңғыш рет 2016–17 маусымда Серия А-ға жолдама алды, ал Серия B-де бір жыл өткен соң 2020–21 маусымда Серия А-да ойнау үшін қайтадан көтерілді. Ахеи Кротоне – Италияның 3-ші дивизионындағы американдық футбол клубы. 1989 жылы құрылған және Италиядағы ең танымал командалардың бірі саналады.

Шіркеулер

Қасиетті Көңілдесу шіркеуі: Кафедральдық собордың алғашқы құрылысы 9 ғасырға дейін барады. Бастапқыда ол Әулие Дионисийге арналған, ал кейіннен, шамамен 1462–1463 жылдары, Әулие Марияның Көкке Көтерілуіне арналған. Ғасырлар бойы шіркеу әртүрлі қайта жаңартуларға ұшырады, бірақ 16 ғасырда епископ А. Люциферо Ера Лацинияның ежелгі ғибадатханасынан алынған материалдарды пайдаланып, оны толыққанды қайта құрды. Шіркеутің ішкі бөлігі үш бөлімге бөлінген, оларды бағаналар бөледі. Кафедральдық собор: 1686 жылы, қазіргі шіркеудегі мәрмәр тақташада көрсетілгендей, ескі ораторияның орнында шіркеу салынды және оны Қасиетті Марияға арнады. Бұл шіркеуді Қасиетті Мария мен Тазартылу күтіп отырған жандар құрметіне лайықты қауым құруды көздеген лайықтар тобы тұрғызды, бұл қауым «Халықтың қауымы» деп те аталды. Фасады, өзінің ерекшеліктерімен қарапайым және қатаң неоклассикалық стильді еске түсіреді, үйлесімді және біріктіретін элемент болып табылады. Онда бір ғана архитравы бар есік және оның үстінде Әулие Марияның бейнесі салынған әйнек терезе, сондай-ақ екі мүсіншесі бар нишалар бар, бәрі де үшбұрышты қыры және бүйірлік мұнаралармен жабылған.

Әдебиеттік сілтеме

Кротон филиппиндік ұлттық эпоста «Флоранте ат Лаура» шығармасында Кротона патшалығы ретінде бейнеленеді. Ақын поэмасында бұл жер басты кейіпкер Флорантенің анасы, принцесса Флоресканың туған отаны деп сипатталады. Петронийдің фрагменттер түрінде сақталған «Сатирикон» шығармасында баяндаушы және оның достары мұра іздеушілерімен әйгілі Кротон қаласына жетеді. Баяндаушының серігі, еңбегімен айналысатын ақын Эумолп баласыз, бай қарт адам болып көрінеді. Қалаға келген соң Кротон тұрғыны Филомела балалары арқылы Эумолпты ұсынып, баурап алады. «Сатириконның» қолға жеткен бөлігі Эумолптың Кротон халқы оның мұрасын иеленгісі келсе, оның денесін жеуге келісу керектігін түсіндіріп аяқталады.