Кіріспе

Агра бекінісі (Qila Agra) – Агра қаласындағы тарихи бекініс, сонымен қатар Аграның Қызыл бекінісі деп те аталады. Мұғұл императоры Хумаюн осы бекіністе таққа отырғызылған. Кейіннен Мұғұл императоры Акбар 1565 жылы оны қайта жаңғыртқаннан бастап, қазіргі құрылымы 1573 жылы аяқталды. 1638 жылға дейін бұл Моғол әулетінің билеушілерінің негізгі резиденциясы болды, содан кейін астана Аградан Делиге көшірілді. Ол «Лал Қила» немесе «Қила и Акбари» деп те аталды. Британдықтар басып алғанға дейін, оны соңғы рет Маратхалар иеленді. 1983 жылы Агра бекінісі Моғол әулеті кезеңіндегі маңыздылығы үшін ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді. Ол Тадж-Махалдан солтүстік-батысқа қарай орналасқан. Бұл бекініс, негізінен, қабырғалы қала болып сипатталады. Кейіннен Шах Жахан оны қайта жаңғыртты. Аграның қалған бөлігі сияқты, Махмуд Газнидің шапқыншылығына дейінгі Агра бекінісінің тарихы да белгісіз. Алайда, 15 ғасырда Шаухан Раджпуттары оны басып алды. Одан кейін Сикандархан Лоди (1487–1517 жж.) астанасын Делиден Аграға көшіріп, Аградағы бұрыннан бар бекіністе бірнеше ғимараттар салды, соның нәтижесінде Агра астана мәртебесіне ие болды. Панипат шайқасынан кейін (1526 ж.) моғолдар бекіністі басып алып, одан билік жүргізді. 1530 жылы Хумаюн осы бекіністе тақ киді. Бекіністің қазіргі келбеті Ақбардың тұсында (1556–1605 жж.) қалыптасты. Кейіннен бұл бекініс 13 жыл бойы Бхаратпурдың жаттарының билігінде болды.

Орналасу

Қаланың жартылай шеңбер пішіндес, оның доғасы Ямуна өзеніне параллель, ал қабырғаларының биіктігі жетпіс футқа жетеді. Екі қабатты қоршауларда ара-араға орналасқан массивті дөңгелек бұрыштар, қамалдар, бойыңдар, махиколяциялар және қатарлы қалаулар бар. Төрт қақпасы бар, олардың бірі – Хизри қақпасы, өзенге ашылады. Қаланың екі қақпасы ерекше аталады: «Дели қақпасы» және «Лахор қақпасы». Лахор қақпасы сондай-ақ Амар Сингх Ратхордың құрметіне «Амар Сингх қақпасы» деп те белгілі. Қаланың солтүстік бөлігін әлі де Үндістан әскері (әсіресе Парашют бригадасы) пайдаланады, сондықтан Дели қақпасын халық пайдалана алмайды. Туристер Амар Сингх қақпасы арқылы кіреді. Бұл орын архитектура тарихы тұрғысынан өте маңызды. Әбуль Фазал бес жүз ғимараттың Бенгал және Гуджарат үлгілерінде салынғанын жазған. Олардың бір бөлігін Шах Джахан ақ мәрмәр сарайлар салу үшін бұзды. Ал қалғандарының көпшілігі 1803 және 1862 жылдар аралығында Британ Ост-Индия компаниясының әскерлері казарма салу үшін қиратты. Өзенге қараған оңтүстік-шығыс жағында отыздан астам моғол ғимараты сақталған, мысалы, Дели қақпасы, Акбар қақпасы және «Бенгали Махал» сарайы. Ақбар Дарвазза (Акбар қақпасы) Шах Джаханмен Амар Сингх қақпасы деп аталды. Қақпаның дизайны Дели қақпасына ұқсас. Екеуі де қызыл құмтастан салынған.

Тарихи орындар

Жахангирдің хаузы (тоған) (1610 ж.): Бұл монолиттік тоған (хауз) шомылу үшін пайдаланылған. Оның биіктігі 5 фут, диаметрі 8 фут, ал айналымы 25 фут. Шетінің сыртқы жағында парсы тілінде «Хауз-и Жахангир» деп жазылған жазу бар. Ол алғаш рет Акбардың сарай ауласынан табылған. 1843 жылы және кейін Диван-и Амның алдына қойылды. 1862 жылы қоғамдық баққа (Компания бағы) көшірілді, онда көп зақым көрді. Кейін сэр Джон Маршалл Агра фортына әкеліп, орналастырды. Осы хауздың арқасында сарай Жахангири Махалы деп аталып кетті, бірақ ол Акбардың Бенгал Махалының бір бөлігі. Шахжахани Махал (1628–1635 жж.): Ақ мәрмәрден жасалған Хас Махал мен қызыл тастан жасалған Жахангири Махалдың арасында орналасқан. Бұл екі түрлі дәуірдегі екі тұрғын үй кешенінің арасындағы көпір. Бұл – Моғол императоры Шахжаханның қызыл тастан салынған ғимаратты өзінің талғамына сәйкес қайта жасауға жасаған алғашқы әрекеті. Онда үлкен зал, қосалқы бөлмелер және өзен жағасындағы сегізбұрышты мұнара бар. Кірпіш пен қызыл тастан жасалған қаңқалық құрылысы қалың ақ штукатуркамен жаңартылды және гүлдік суреттермен боялды. Бүкіл сарай бір кезде ақ мәрмәрдей жарқырап тұрды. Хас Махалға қарап тұрған жағында бес аркадан тұратын кең ақ мәрмәрден жасалған далан орналасқан, ол екі бағанаға тіреліп, сыртынан шахаджамен қорғалған. Оның жабық батыс бөлігінде Газнин қақпасы, Бабур баолиі және құдық орналасқан. Газнин қақпасы (1030 ж.): Бұл қақпа бастапқыда Газнидегі Махмуд Газнавидің мазарында болған. Оны 1842 жылы британдықтар сол жерден әкелді. Генерал-губернатор лорд Элленборо тарихи жариялауда бұл қақпаны Махмуд 1025 жылы Газниге алып кеткен Сомнаттың сандалдан жасалған қақпасы деп мәлімдеді, және британдықтар 800 жыл бұрын жасалған қорлаудың кекін алды. Бұл жалған мәлімдеме үнді халқының жақсы ниетін жеңіп алу үшін жасалды. Шындығында, қақпа Газнидің жергілікті деодарынан жасалған, сандал ағашынан емес. Оның сәнділігі ежелгі Гуджарат ағаш өнерінен мүлдем өзгеше. Оның жоғарғы бөлігінде арабша жазу бар, онда Махмудтың лақаптары айтылған. Сэр Джон Маршалл осы қақпа туралы толық ақпаратты баяндайтын хабарландыру тақтасын орнатқан. Оның биіктігі 5 метр, ені 4 метр, ал салмағы шамамен жарты тонна. Ол геометриялық, алтыбұрышты және сегізбұрышты панельдерден тұрады, олар бірімен-бірі байланыстыра тігіссіз рамаға бекітілген. Оны Сомнатқа қайта орнату туралы идея кейіннен қабылданбады, және қақпа тастап кетілді. Содан бері ол бір бөлмеде сақталып тұр. Жахангирдің Әділет Тізбегі (шамамен 1605 ж.): Бұл орын Моғол патшасы Жахангирдің 1605 ж. шамасында «әділет тізбегін» (Занжир-и Адл) орнатқан жері. Ол өзінің естеліктерінде билікке келгеннен кейін берген алғашқы бұйрығының «әділеттілік жүзеге асырудағылар кешігіп немесе екіжүзділікпен әрекет етсе, зардап шеккендер осы тізбекке келіп, оны сілкіндіріп, шуы менің назарымды аударуы үшін» болғанын жазды. Ол таза алтыннан жасалған. Оның ұзындығы 80 метр, 60 қоңырау бар, салмағы 1 квинтал. Бір ұшы Шах Бурдждің қоршауына, екінші ұшы өзен жағасындағы тас бағанаға бекітілген. Бұл аңыз емес. Уильям Хокинс сияқты замандас шетелдік саяхатшылар оны өз көзімен көрген. 1620 жылы салынған суретте де бейнеленген. Бұл – патшаға, империяның ең жоғары сот органына, ақысыз, қорқынышсыз және формальдылықтарсыз тікелей жүгінуге болатын халықтың наразылықтарын жоюдың жолы болды. Тегі, діні, кедей немесе бай болуына қарамастан, ешқандай айырмашылық болған жоқ. Жахангирдің әділеттілік жүргізуі «Адл-и Жахангир» Үндістан тарихында аңызға айналды. Мутхаман Бурж (Шах Бурж) және Джароха (1632–1640 жж.): Бұл сарай Агра фортының ең үлкен бекінісін өзен жағасында бағындырып, шығысқа қарайды. Бастапқыда Ақбар оны қызыл таспен салған, ол күн сайын күн шыққанда жарқаға дәрсенінде және күнге табыну үшін пайдаланған. 1620 жылы салынған суретінде көрсетілгендей, Жахангир де оны жархоха ретінде пайдаланған. Ол сонымен қатар оның оңтүстік жағында «Адл и Жанжир» («Әділет тізбегін») орнатқан. Сегізбұрышты жоспарына байланысты «Мутхаман Бурж» деп аталды. Парсы тарихшылары мен шетелдік саяхатшылар оны «Шах Бурж» (императорлық мұнара) деп те атады. Қазіргі заманғы тарихшы Лахаури жазғандай, оның жасмық мұнарасы немесе «Самман Бурж» деген атауы қате. Шахжахан оны 1632–1640 жылдары ақ мәрмәрден қайта салған. Ол оны моғолдық институттың «Дурбар» сияқты маңызды бөлігі болған «джхароха даршан» үшін де пайдаланған. Бұл сегізбұрышты ғимарат, оның сыртындағы бес жағы өзенге қарап жатқан даланды құрайды. Әр жағында бағаналы ашық кеңістіктер бар, ең шығыс жағы алға қарай жылмалап, әсем жархоханы орналастырады. Бұл сарайдың батыс жағында кең далан және Шах Насин (шекілер) бар. Оның төсеміне көлденең су алабы (кунда) орнатылған. Ол әсем инкрустацияланған. Бұл далан солтүстік жағында жалілі экранмен қоршалған алаңға ашылады, батыс жағында Шиш Махалға жетектейтін бірнеше бөлмелер, ал оңтүстік жағында бөлмесі бар жол (далан) бар. Осылайша, бұл толығымен ақ мәрмәрден салынған үлкен кешен. Оның қабырғаларындағы терең ойыстар монотондылықты бұзады. Едендерінде қайталама стилдегі өрнектермен инкрустацияланған жүзімдер, ал бағаналар, тіреулер мен қаптамаларда әсем инкрустацияланған суреттер бар, бұл Шахжаханның ең әсем ғимараттарының бірі. Бұл сарай тікелей Диван-и Хас, Шиш Махал, Хас Махал және басқа да сарайлармен байланысты. Осыдан Моғол императоры бүкіл елді басқарды. Бұл мұнара Таж Махалдың толық және әсем көрінісін ұсынады, және Шахжахан осы кешенде сегіз жыл (1658–1666 жж.) түрмеде отырды, және оның осы жерде қайтыс болғаны айтылады. Оның денесі қайықпен Таж Махалға апалып, жерленді. Шиш Махал (1631–1640 жж.): Бұл сарайды Моғол императоры Шахжахан жазғы сарайдың бөлігі ретінде салған. Оның ең ерекше ерекшелігі – қабырғалары мен төбесінде жасалған шыны мозаикасы. Бұл шыны кесектерінің жоғары күзгүлік қасиеті жартылай қараңғы интерьерде мыңдаған түрлі жарқырап, жылтылдады. Шыны Сирияның Халеб қаласынан әкелінген. Шахжахан Лахор мен Делиде де шыны сарайлар салған.

Танымал мәдениетте

Агра форты 2004 жылы сәулет өнері саласындағы Ага Хан сыйлығын жеңіп алды. Осы оқиғаны еске алу үшін Үндістан поштасы пошта маркасын шығарды. Агра бекінісі Сер Артур Конан Дойлдің «Төрт белгі» романында маңызды рөл атқарады. Агра форты Мысырлық эстрада жұлдызы Хишам Аббастың «Хабиби Дах» хит-әнінің музыкалық бейнеклипінде көрсетілген. Шахжаханабад Махараджы Шиваджи 1666 жылы Джай Сингх I-мен жасалған «Пурандар шарты (1665)» бойынша Аурангзебпен Диван-и-Хаста кездесу үшін Аграға келді. Ол тыңдау залында мақсатты түрде төмен дәрежелі адамдардың артына отырғызылды. Осыған ренжіді, ол императорлық қабылдаудан шығып, 1666 жылдың 12 мамырында Джай Сингхтің жатақханасына қамалды.