Кіріспе

Сомерсет, Англиядағы өзен. Акс өзені – Оңтүстік-Батыс Англиядағы өзен. Өзен әк тастың жұтылатын жерлеріне судың енуі арқылы пайда болады және Сомерсеттегі Мендип тауларындағы Уоки Холь үңгірлерінен жер бетіне шығады, V пішіндес аңғармен ағып өтеді. Аймақтың геологиясы әк таспен сипатталады, ал су әк тастың эрозияға ұшыраған жер асты каналдары арқылы Уоки Хольға жетеді. Өзеннің сағасы Бристоль шығанағындағы Уэстон шығанағында орналасқан. Өзен орта ғасырлардан 1915 жылға дейін кеме жүруге қолайлы болды, соның ішінде алғашқы ғасырларында Еуропалық саудамен байланыс болды.

География

Акс өзені үңгір жүйелеріне су кіргеннен пайда болады және үшінші және бірінші камералар арқылы ағып, екі соқпақтан өтіп, ұзын арнамен қайта өрлеуге жетеді, онда үңгірден шығып, ашық ауаға шығады. Бұл Мендиптегі екінші ірі қайта өрлеу болып табылады, оның су жиналатын ауданы шамамен [мәні көрсетілмеген], ал орташа шығыны секундына [мәні көрсетілмеген]. Судың бір бөлігі аллогендік, яғни әктас емес жыныстардан келіп, беткейде ағыстар түзеді, содан кейін Төменгі әктас шлайы – Қара тас әктас шекарасында немесе оған жақын жерде сіңіп кетуі мүмкін, көбінесе су жұтатын шұңқырлар арқылы. Мұндай шұңқырлардың бірі – Сент-Кутберт қорғасын зауытының жанындағы Планетациялық шұңқыр, Ойыңгерлер үйі мен Прадди көлдерінің арасында орналасқан. Содан кейін өзен Придди маңындағы Суилдон ойығы, Иствуотер үңгірі және Сент-Кутберт шұңқыры сияқты ірі үңгір жүйелерінен өтеді, бірақ судың 95% тікелей әктасқа сіңген су. Вуки-Хол ауылынан өзен шатқал арқылы ағып, содан кейін Вуки ауылының батысына қарай жылжиды. Онда өзен екіге бөлінеді: «Төменгі Акс өзені» оңтүстікке қарай, Хентонға, содан кейін Панборо моорына қарай ағады, онда ол жергілікті маусымдық және көп жылдық батпақтарды сумен қамтамасыз ететін арналар мен дренаждарға қосылады, кейін Ноул моорының батыс жиегімен солтүстікке қарай ағып, ал Акс өзенінің негізгі арнасы сол моор арқылы батысқа қарай жалғасады. Екі арна Ноул мен Панборо моорларының кездесетін жерінде бірігіп, қайта қосылады. Одан кейін өзен солтүстік-батысқа қарай Уэдмор моорынан өтіп, Оксмур, Сток мооры және Монк мооры арқылы ағып өтеді. Өзен Төменгі Уир елді мекенінен өтіп, Локстонның оңтүстігіне қарай ағады. Осы нүктеден бастап, Уфилл-Клиф пен Брин-Даун арасынан өтіп, Уэстон шығанағындағы жағалауға жеткенше, өзен Седжмурды Солтүстік Сомерсеттен бөліп тұрады. Акс өзенінің салаларына үш Йео өзені кіреді: Чеддар Йео, Марк Йео және Локс Йео.

Тарих

Атауы "балыққа толы" деген мағына беретін жалпы бриттік сөзден шыққан, сондай-ақ Лайм шығанағындағы Акс өзені, Экс, Эск, Уск және басқа да түрлері үшін де түбір болып табылады. Бұл атау уэльс тіліндегі "балық" деген мағынаны білдіретін "pysg" (pysgod көпше түрі) сөзімен байланысты. Акс өзенінің төменгі ағысы Уфилл портынан бастап Вейр елді мекеніне дейін кеме жүргізу тарихына ие. Акс өзенінің қазіргі тасқын шегі – Блеадон және Брин-Крост қалаларындағы шлюздер. Орта ғасырларда теңіз саудасы Ракли порты арқылы жүргізілген, ол қазір өзеннің бағыты өзгергендіктен солтүстікке орналасқан. Ракли қазір Крук шыңының төменінде және Аксбриджтің батысындағы ферма, онда кемежайлар да болған. 14 ғасырда француз кемесі өзенге дейін келген, ал 1388 жылы Уэллс қаласынан Томас Таннер Раклиді Португалияға мата мен астық экспорттау үшін пайдаланған, ал оның орнына темір мен тұз алған. Кейін осы маршрут арқылы тақтас импортталды және 1915 жылғы Акс өзенін кептіруге және Блеадондағы су тасқыны қақпасын орнатуға рұқсат берген заңға дейін Ракли арқылы сауда жасау мүмкін болған. Блеадон көп жылдар бойы шағын порт болды, кейде оны Лимпшам Уорф деп атады, ал 1841 жылы темір жол келгеннен кейін бұл ең алыс кеме жүретін нүкте болды. Оны соңғы рет 1942 жылы "Демократ" кеші қолданды. Өзенмен 11 су диірмені жұмыс істеді, бірақ қазір тек Бёркоттағы диірмен ғана сақталған.