Кіріспе

Бейресми мереке негізінен Ұлыбритания аралдары мен ағылшын тілінде сөйлейтін Солтүстік Америка аймақтарында тойланады.

Бұл әзіл-қалжың мерекесі – балалардың, жасөспірімдердің және ересектердің әзілдер жасап, көңіл көтеруге, қиындықтар тудыруға, зақым келтіруге немесе кештер өткізуге арналған бейресми мереке. Оған түрлі атаулар беріледі, мысалы, "Шайтанның түні", "Есік түні", "Аққу түні", "Көшу түні", "Қабақ түні", "Жұмбақ түні" және "Мат түні".

Тарихи негіздер

"Қыянат түні" деген фраза ең алғаш рет 1790 жылы қолданылған, мектеп директоры мектепте "Қыянат түнінде балалардың жасаған әрекеттерін мақтайтын Ода ойын-сауыққа" аяқталатын қойылымды қолдаған кезде. Дегенмен, "Қыянат түні" ұғымы одан да ертерек пайда болған, өйткені пуритан Филип Стаббс 1583 жылы Мамырдың бірінші күні қарсаңындағы әрекеттерді айыптапты. Англияның кейбір аймақтарында осы әзіл-қалжыңдар Мамырдың бірінші күні "Мамырды қарсы алу" рәсімінің бір бөлігі ретінде басталған, бірақ уақыт өте келе жыл соңына қарай ығысты. Даталар әртүрлі аймақтарда әртүрлі болады, кейбіреулері оны дәстүрлі түрде 4 қарашада (Оттық түннің алдындағы түн) немесе 30 қазанда (Хэллоуиннің алдындағы түн) тойлайды, бірақ қазіргі кезде соңғысы жиі кездеседі. Бір тарихшының сөзінше, "Мамыр күні мен Жасыл адам балалардың қаладағы ойын-сауығына тиімді болған жоқ. Олар жылдың екінші жағына бұрылып, ең қолайлы уақытты тапты – оқ-дәрі заговорларының алдындағы түн".

Канада

Вест-Кутеней (Британ Колумбиясы), Ванкувер аралы, Тундэр-Бэй (Онтарио) және Виннипег оны "Есік түні" деп атады; ағылшын тілінде сөйлейтін Квебекте ол "Кілем түні" деп аталады, онда алдыңғы есіктің кілемдерін ұрлау дәстүрі қалыптасты, ал "Шайтан түні" Канаданың көптеген жерлерінде жиі қолданылатын атау. Уэльс тілінде Noson Ddrygioni, ал шотланд гаэлінде Oidhche nan Cleas деп аталады. Кейде "Майды қарсы алу" мерекесінің бір бөлігі ретінде 1 мамыр кешінде "Жылдам түндер" де өткізіледі. Тарихи тұрғыдан, бұл түнде көршілерге әртүрлі ойын-қалжыңдар жасау, мамыр таңына гүлдер мен жасыл шөптер жинау, оқ ату немесе дауыс шығару, тіпті жыныстық қатынасқа бару да кездесетін. Йоркширдің кейбір аймақтарында 13 жасар балалар арасында бұл өте танымал, олар оны "ерекшелікке жету рәсімі" деп санайды. Ливерпуль қаласы мен айналасында "Жұмыссыз түн" жергілікті тұрғындарда "Миззи түні" деп белгілі; 2015 жылы Мерсисайд полициясы тәртіпсіздіктерге бейім аймақтарда патрульдік жұмыстар жүргізді.

Америка Құрама Штаттары

Нью-Джерси штатының көп бөлігінде және АҚШ-тың басқа аймақтарында, соның ішінде Нью-Орлеан, Филадельфия, шығыс Пенсильванияның Лехай аңғары аймағы, Делавэр, Нью-Йорк штатының кейбір бөліктері және Коннектикут штаттарында бұл түн "Мисхиф түн" деп аталады. Ұлы көлдер аймағында, Мичиган, батыс Нью-Йорк және батыс Пенсильванияда оны "Шайтанның түні" деп біледі. Осы аймақта "Капуста түн" деген атау да қолданылады, себебі Вермонт, Коннектикут, Берген округі (Нью-Джерси), Нью-Йорк штатының солтүстігі, Солтүстік Кентукки, Ньюпорт (Род-Айленд) және Батыс Массачусетс штаттарында осылай атайды. Балтимор (Мэриленд) қаласында дәстүрлі түрде бұл түн "Қоныс аудару түні" деп аталады, себебі онда веранда жиһаздарын және басқа да сыртқы заттарды алмасу немесе ұрлау қалыпты жағдай. 1980 жылдары "Шайтанның түнінен" ерекше зардап шеккен Детройт қаласында көптеген азаматтар өртендіру мен басқа да қылмыстарды болдырмау үшін көшелерде өздері патрульдеуді ұйымдастырды. 1997 жылы "Шайтанның түнінің" салдарымен күресу мақсатында "Періштелер түні" атты бастама қолға алынды. Әдетте 29 қазан мен 31 қазан аралығында, Хэллоуин мерекесінің қарсаңында 40 000-ға дейін еріктілер патрульдеуге шықты. Алайда, 2018 жылы өртендіру көрсеткіштерінің айтарлықтай төмендеуіне байланысты "Періштелер түніне" қалалық қолдау тоқтатылды. Жаңа Гэмпшир, Бей-Сити (Мичиган), Рокленд округі (Нью-Йорк), Солтүстік Дакота және Оңтүстік Дакота штаттарында бұл түн "Гейт түні" деп аталады.

Қазіргі заманғы практика АҚШ-та

"Жұмыссыз түн" Нью-Джерси, Шығыс Пенсильвания, Коннектикут, Мэриленд және Делавэр штаттарында кеңінен танымал құбылыс. "Жұмыссыз түн" әдетте аулалар мен ғимараттарды дәретхана қағазымен жабу, машиналар мен адамдарды жұмыртқамен лақтыру, машиналарға және үйлерге ұнтақ бомбалау, терезелерге сабынмен жазу, аулаларды "шабу", фейерверктер атқызу, қабақтар мен шамдарды қирату сияқты әрекеттерді қамтиды. "Динг-донг" деп аталатын әзіл де салыстырмалы түрде зиянсыз. 2014 жылдан 2018 жылға дейін Нью-Орлеанда "Жұмыссыз түн" тәртіпсіз шерулерге ұқсас бірқатар оқиғаларды қамтыды. Қатысушылардың айтуынша, "Жұмыссыз түн" креулері Нью-Орлеан карнавалының ғасырлар бойғы "парадтар ұйымдастыру" дәстүрін ұстанады, олардың көпшілігі Марди Граға дейін өтеді. Ойын-сауық пен мағынасыз зорлық-зомбылықты біріктіре отырып, "Жұмыссыз түн" парадтарында тақырыптық платформалар мен костюмдер, сондай-ақ мақсатты вандализм мен өртке салу оқиғалары болады. Вандализм, шабуылдар мен өртке салудың нысаналары полиция, жаяу жүргіншілер және мүлік болды. 2017 жылғы сұхбатта "Нью-Орлеандағы жұмыссыз түн" карнавал аясында қалай түсіндіріледі деген сұраққа парадқа қатысушы: "Біздің карнавал дәстүрлері – бұл шын мәнінде «дүниені аударып тастауға» бағытталған дәстүрлер" деді. 2016 жылы қала орталығынан өткен парадта көшеде от жанып, полиция машиналарына бояу лақтырылып, "Еркіндік шайқасы" ескерткіші балғамен қиратылғаннан кейін тағы бір қатысушы былай деп жазды:

Енді орталық жол жоқ, ол сәнді пәтерлер үшін тартылып алынды. Таңдау айқын: біз бірлесіп күрескен рухани практиканы құрамыз немесе біздің ритуалдық кездесу орындарымызды қанаушыларға беруге келісеміз. Нью-Йорк штатының Куинс ауданында "капуста түн" кезінде көршілерге, көліктерге және автобустарға шіріген жемістер лақтырылады. Балалар мен жасөспірімдер жұмыртқаларды Neet және Nair шаш жою құралдарымен толтырып, күдіксіз адамдарға лақтырады. 1980 жылдардың ортасында қоқыстар өртке тосатылып, зираттар өртенді. Нью-Джерси штатының Камден қаласында "Жұмыссыз түн" 1990 жылдары кеңінен өртке салу оқиғаларына дейін жетеді, 1991 жылдың 30 қазанында 130-дан астам өртке салу шабуылдары тіркелді. "Жұмыссыз түн" туралы хабарлар 1930 және 1940 жылдары АҚШ газеттерінде пайда бола бастады, онда мерекелеушілер әуре-сарпақ түн мен тәтті сыйлықтар жинаудың тыныш кешінің арасында қашықтық сақтауға тырысқанын айтты. Кейбіреулер Ұлы депрессияның стресі адамдарды осылай әрекет етуге итергенін және осының нәтижесінде "Жұмыссыз түн" пайда болғанын сенді.

Танымал мәдениетте

1994 жылы түсірілген "Қараға" фильмінде басты кейіпкер мен оның болашақ әйелі "Шайтанның түні" деп аталатын Хэллоуин тойы қарсаңында Детройттың ең танымал қылмыскері Топ Доллардың бұйрығымен көше тобының шабуылынан қаза табады. Мистикалық қарғаның көмегімен Эрик бір жыл өткен соң "Ібіліс түні" қабірден оралды, осы қылмыскер мен оның қолдарынан кек алу үшін. 1999 жылғы "Rocket Power" эпизоды "The Night Before" фильміндегі "Mischief Night" мерекесінің қызығын көрсетеді. 2006 жылы "Жұмыссыз түн" фильмі Ұлыбританияның Лидс қаласындағы осы түнмен байланысты оқиғаларға негізделген. 2013 жылы Ричард Шенкман режиссерлік еткен "Жұмыссыз түн" атты қорқыныш фильмі шықты. 2014 жылы да "Жұмыссыз түн" деп аталатын тағы бір қорқыныш фильмі жарық көрді, оны Трэвис Бейкер түсірді. "Orange Is the New Black": 6-шы маусымның 5-ші эпизодында "Mischief Night" мерекесіне байланысты басты кейіпкерлер әртүрлі әзілдерге ұшырайды. "Сен қараңғыдан қорқасың ба?" сериалының 1-ші маусымының 4-ші эпизоды "Бұрылып кеткен тырнақ туралы әңгіме" "Жұмыссыз түнде" басталады және эпизодтың сюжетінде маңызды рөл атқарады. "NCIS" сериалының 7-ші маусымының 5-ші эпизоды "Әдеп кодексінде" "Жұмыссыз түнде" әзіл жасаушының денесі табылады.