Екінші дүниежүзілік соғысындағы коммунистік басшылықтағы антифашистік қарсылық қозғалысы
Yugoslav Partisans
Югославиядағы 2-ші дүниежүзілік соғыстағы антифашистік қарсылық қозғалысы: коммунистік партизан армиясы, Тито басшылығымен, Еуропадағы ең тиімді күш болды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Коммунистердің жетекшілігімен Екінші дүниежүзілік соғыста оське қарсы күрес.
Communist led anti Axis resistance in World War II
Югослав партизандары, немесе Ұлттық азаттық армиясы, ресми түрде Югославияның Ұлттық азаттық армиясы және партизандық отрядтары, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде оккупацияланған Югославиядағы оське қатысты державаларға (бастысы нацистік Германияға) қарсы коммунистік жетекшілікпен антифашистік қарсылық күш болды. Жосип Броз Титоның басшылығымен, партизандар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Еуропадағы оське қарсы ең тиімді қарсылық қозғалысы деп есептеледі. Бастапқыда партизандық күш ретінде құрылған партизандар, соғыстың соңына қарай конвенциялық соғысқа қатысатын ірі әскерге айналды, 1944 жылдың соңында шамамен 650 000 саяхатшыдан тұрып, төрт майдандық армия мен 52 дивизияға бөлінді. Партизандардың негізгі мақсаты – Югославия жерлерін басқыншы күштерден азат ету және Югославиядағы федеративтік, көпұлтты социалистік мемлекет құру еді. Партизандар Титоның бастамасымен 1941 жылдың сәуірінде Югославияға оське қатысты күштердің басып кіруінен кейін құрылды және Германияның 1941 жылдың маусымында Кеңес Одағына шабуыл жасағаннан кейін оккупациялық күштерге қарсы белсенді партизандық науқанды бастады. Шілдеде кең ауқымды көтеріліс басталды, кейін Дража Михайловичтің четниктері қосылды, нәтижесінде қысқа ғұмырлы Ужице Республикасы құрылды. Оське қатысты державалар жауап ретінде бірнеше шабуылдар жасады, бірақ жоғары мобильді партизандарды және олардың басшылығын толығымен жоюға қол жеткізе алмады. 1943 жылдың соңына қарай одақтастар Михайловичтен Титоға қолдауын ауыстырды, четниктердің ынтымақтастығының мәні анықталғаннан кейін, партизандар Тегеран конференциясында ресми мойындалды. 1944 жылдың күзінде партизандар мен Кеңес Қызыл Армиясы Белградты азат етті, Белград операциясынан кейін. Соғыс аяқталған кезде партизандар бүкіл елді, сондай-ақ Триест пен Каринтияны бақылауға алды. Соғыстан кейін партизандар жаңадан құрылған Югославия Федеративтік Халық Республикасының тұрақты қарулы күштеріне қайта ұйымдастырылды.
The Yugoslav Partisans, or the National Liberation Army, officially the National Liberation Army and Partisan Detachments of Yugoslavia, was the communist led anti fascist resistance to the Axis powers (chiefly Nazi Germany) in occupied Yugoslavia during World War II. Led by Josip Broz Tito, the Partisans are considered to be Europe's most effective anti Axis resistance movement during World War II. Primarily a guerilla force at its inception, the Partisans developed into a large fighting force engaging in conventional warfare later in the war, numbering around 650,000 in late 1944 and organized in four field armies and 52 divisions. The main stated objectives of the Partisans were the liberation of Yugoslav lands from occupying forces and the creation of a federal, multi ethnic socialist state in Yugoslavia. The Partisans were organized on the initiative of Tito following the Axis invasion of Yugoslavia in April 1941, and began an active guerrilla campaign against occupying forces after Germany invaded the Soviet Union in June. A large scale uprising was launched in July, later joined by Draža Mihailović's Chetniks, which led to the creation of the short lived Republic of Užice. The Axis mounted a series of offensives in response but failed to completely destroy the highly mobile Partisans and their leadership. By late 1943 the Allies had shifted their support from Mihailović to Tito as the extent of Chetnik collaboration became evident, and the Partisans received official recognition at the Tehran Conference. In Autumn 1944, the Partisans and the Soviet Red Army liberated Belgrade following the Belgrade Offensive. By the end of the war, the Partisans had gained control of the entire country as well as Trieste and Carinthia. After the war, the Partisans were reorganized into the regular armed force of the newly established Federal People's Republic of Yugoslavia.
Мақсаттар
КПЖ-ның басшылығымен Ұлттық-азаттық бірлестік майданының (ҰАБМ) әскери күші болған қозғалыстың екі мақсатының бірі – осы. Екі қозғалыс арасындағы қарым-қатынас бастапқыда шиеленісті болды, бірақ 1941 жылдың қазан айынан бастап толыққанды қақтығысқа ұласты. Четниктерге Титоның ұлттарды біріктіру саясаты серб халқына қарсы болғандай көрінді, ал четниктердің монархиялық көзқарастары коммунистер үшін қабылдауға келмейтін нәрсе болды. 1944 жылдың күзінде Сербия, Солтүстік Македония және Косоводағы кеңес-болгар әскерлерінің шабуылы нәтижесінде неміс әскерлері шегінуге мәжбүр болғаннан кейін, сербтердің, македондықтардың және Косово албандарының әскерге шақырылуы күрт өсті. 1944 жылдың соңына қарай партизандардың жалпы саны 650 000 адамды құрады, олар төрт майдандық армияға және 52 дивизияға бөлініп, конвенциялық соғыс жүргізді. 1945 жылдың сәуірінде партизандардың қатары 800 000-нан асты.
One of two objectives of the movement, which was the military arm of the Unitary National Liberation Front (UNOF) coalition, led by the Communist Party of Yugoslavia (KPJ) Relations between the two movements were uneasy from the start, but from October 1941 they degenerated into full scale conflict. To the Chetniks, Tito's pan ethnic policies seemed anti Serbian, whereas the Chetniks' royalism was anathema to the communists. After the German retreat forced by the Soviet Bulgarian offensive in Serbia, North Macedonia, and Kosovo in the autumn of 1944, the conscription of Serbs, Macedonians, and Kosovar Albanians increased significantly. By late 1944, the total forces of the Partisans numbered 650,000 men and women organized in four field armies and 52 divisions, which engaged in conventional warfare. By April 1945, the Partisans numbered over 800,000.
Бастапқы және шығу тегі
1941 жылғы 6 сәуірде Югославия Корольдігіне барлық жағынан Ось державалары шабуыл жасады, негізінен неміс күштері, сондай-ақ итальяндық, венгрлік және болгарлық құрамалары. Шабуыл кезінде Люфтваффе Белградты бомбалады. Шабуыл он күннен аспады, 17 сәуірде Корольдік Югославия армиясының толық капитуляциясымен аяқталды. Вермахтпен салыстырғанда мүлдем жабдықталмаған армия барлық шекараны қорғауға тырысты, бірақ қолдағы шектеулі ресурстарды жұқақтап таратудан басқа ештеңе істей алмады. Капитуляция шарттары өте ауыр болды, себебі Ось державалары Югославияны бөліп алуға кірісті. Германия Драва Бановинаның (қазіргі Словения) солтүстік бөлігін басып алды, сонымен қатар серб аумағында тікелей әскери оккупацияны сақтап, марионеттік үкімет орнатты. Хорватияның тәуелсіз мемлекеті (ХТМ) Германияның басшылығымен құрылды, ол бүгінгі Хорватияның көп бөлігін, сондай-ақ бүгінгі Босния мен Герцеговинаның және Сербияның Сырмия аймағының барлық аумағын қамтыды. Муссолинидің Италиясы Драва Бановинаның қалған бөлігін (қоса алғанда, Лубиана провинциясы деп аталды), Зета Бановинаның көп бөлігін және Адриатика теңізінің жағалауындағы Далмацияның үлкен бөлігін (жаңадан қосылған Адриатика аралдарымен бірге) басып алды. Ол сондай-ақ жаңадан құрылған Италияның Черногориядағы губернаторлығына бақылау алды және Хорватия Тәуелсіз Мемлекетіне корольдік мәртебе берілді, бірақ оның ішінде нақты билігі шектеулі болды. Венгрия Венгрияның үшінші армиясын жіберіп, Югославияның Баранья, Бачка, Медзимурье және Прекмурье аймақтарын басып алып, аннексиялады. Болгария, сондай-ақ, Македонияның көп бөлігін, сонымен қатар Шығыс Сербия мен Косовоның шағын аудандарын аннексиялады. Югославияның тарауы, ХТМ құрылуы, Италияның Черногория және Недичтің Сербиясы губернаторлықтары және Ось державаларының Югославия аумағын аннексиялауы сол кездегі халықаралық құқыққа қайшы келді. Оккупациялық күштер жергілікті халыққа осыншама ауыр жүк салды, партизандар кең қолдауға ие болды және көптеген адамдар үшін тірі қалудың жалғыз жолы болды. Оккупацияның басында неміс әскерлері әйелдерді, балаларды және қарттарды қоса алғанда, әрбір өлтірілген неміс сарбазы үшін 100-ге дейін жергілікті тұрғынды жазасыз дарға асты немесе атты. Коммунистік қарсыласты басуға бағытталған осындай шаралар барлық неміс оккупациялаған аумақтарда қабылданған болса да, Сербияда ғана қатаң түрде орындалды. Неміс күштері жасаған ең ауыр екі қылмыс – Кралевода 2000 және Крагуевацта 3000 бейбіт тұрғынды өлтіру. Әрбір өлтірілген неміс сарбазы үшін 100 және әрбір жараланған неміс сарбазы үшін 50 кепілдікке алынған адамды ату формуласы 1943 жылдың ақпанында екі есеге төмендетілді және сол жылдың күзінде мүлдем алынып тасталды. Сонымен қатар, Югославияда құқық пен тәртіп бұзылды, елді аралап жүрген коллаборационистік жасақтар халықты қорқытып-үркітті. Марионеттік Хорватия Тәуелсіз Мемлекеті үкіметі оккупацияның алғашқы кезеңдерінде өзінің аумағын бақылауға алмай, усташ жасақтары мен неміс армиясының қатаң жазалау шараларына әкелді. Осыдан туындаған хаостың арасында Югославия Коммунистік партиясы фашизмге қарсы күштер мен саяси күштерді біріктіріп, ұлттық көтеріліс ұйымдастыруға кірісті. Жосип Броз Тито басқарған партия Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Югославия сайлауындағы сәттілігінен кейін тыйым салынды және содан бері жасырын жұмыс істеді. Алайда Тито КСРО-ның қолдауысыз ашық әрекет ете алмады, ал Молотов-Риббентроп пактісі әлі де күшінде болғандықтан, ол күтуге мәжбүр болды.
On 6 April 1941, the Kingdom of Yugoslavia was invaded from all sides by the Axis powers, primarily by German forces, but also including Italian, Hungarian and Bulgarian formations. During the invasion, Belgrade was bombed by the Luftwaffe. The invasion lasted little more than ten days, ending with the unconditional surrender of the Royal Yugoslav Army on 17 April. Besides being hopelessly ill equipped when compared to the Wehrmacht, the Army attempted to defend all borders but only managed to thinly spread the limited resources available. The terms of the capitulation were extremely severe, as the Axis proceeded to dismember Yugoslavia. Germany occupied the northern part of Drava Banovina (roughly modern day Slovenia), while maintaining direct military occupation of a rump Serbian territory with a puppet government. The Independent State of Croatia (NDH) was established under German direction, which extended over much of the territory of today's Croatia and as well contained all the area of modern day Bosnia and Herzegovina and Syrmia region of modern day Serbia. Mussolini's Italy occupied the remainder of Drava Banovina (annexed and renamed as the Province of Lubiana), much of Zeta Banovina and large chunks of the coastal Dalmatia region (along with nearly all its Adriatic islands). It also gained control over the newly created Italian governorate of Montenegro, and was granted the kingship in the Independent State of Croatia, though wielding little real power within it. Hungary dispatched the Hungarian Third Army and occupied and annexed the Yugoslav regions of Baranja, Bačka, Međimurje and Prekmurje. Bulgaria, meanwhile, annexed nearly all of Macedonia, and small areas of eastern Serbia and Kosovo. The dissolution of Yugoslavia, the creation of the NDH, Italian governorate of Montenegro and Nedic's Serbia and the annexations of Yugoslav territory by the various Axis countries were incompatible with international law in force at that time. The occupying forces instituted such severe burdens on the local populace that the Partisans came not only to enjoy widespread support but for many were the only option for survival. Early in the occupation, German forces would hang or shoot indiscriminately, including women, children and the elderly, up to 100 local inhabitants for every one German soldier killed. While these measures for suppressing communist led resistance were issued in all German occupied territory, it was only strictly enforced in Serbia. Two of the most significant atrocities by the German forces were the massacre of 2,000 civilians in Kraljevo and 3,000 in Kragujevac. The formula of 100 hostages shot for every German soldier killed and 50 hostages shot for every wounded German soldier was cut in one half in February 1943 and removed altogether in the fall of that same year. Furthermore, Yugoslavia experienced a breakdown of law and order, with collaborationist militias roaming the countryside terrorizing the population. The government of the puppet Independent State of Croatia found itself unable to control its territory in the early stages of the occupation, resulting in a severe crackdown by the Ustaše militias and the German army. Amid the relative chaos that ensued, the Communist Party of Yugoslavia moved to organize and unite anti fascist factions and political forces into a nationwide uprising. The party, led by Josip Broz Tito, was banned after its significant success in the post World War I Yugoslav elections and operated underground since. Tito, however, could not act openly without the backing of the USSR, and as the Molotov–Ribbentrop pact was still in force, he was compelled to wait.
Құрылысы және алғашқы бүлік
Сәуірде Югославияға жасалған шабуыл кезінде Коммунистік партия басшылығы Иосип Броз Титомен бірге Загребте болды. Бір айдан кейін олар Белградқа кетті. Германия мен Кеңес Одағы арасындағы Молотов-Риббентроп шарты күшіне енген кезде коммунистер Хорватия Тәуелсіз Мемлекетінің жаңа режимімен ашық қақтығыстан аулақ болды. Олар осы алғашқы екі айдағы жер асты желісін кеңейтіп, қару-жарақ жинауға кірісті. 1941 жылдың мамыр айының басында Загребте бүкіл елден келген Коммунистік партия өкілдерінің кеңесі өткізілді, олар басқыншыларға қарсы қарсылықты ұйымдастыруға тырысты. 1941 жылдың маусым айында КПЖ Орталық Комитетінің отырысы болып өтті, онда көтеріліске дайындық бастау туралы шешім қабылданды. 22 маусымда 1941 жылы Барбаросса операциясы, яғни Оське қарсы Кеңес Одағына шабуыл басталды. Партизан қозғалысына қолдау көрсету деңгейі аймаққа және ұлтқа қарай өзгерді, бұл жергілікті халық пен биліктің өмірлік алаңдаушылықтарын көрсетті. Бірінші партизандық көтеріліс 22 маусымда 1941 жылы Хорватияда болды, онда қырық хорват коммунисі Сисак пен Загреб арасындағы Брезовица орманында көтеріліс ұйымдастырып, 1-ші Сисак партизандық отрядын құрды. Югославия Коммунистік партиясы 4 шілдеде қарулы көтеріліс бастау туралы ресми шешім қабылдады, бұл күн кейіннен Югославия СФР-да «Жауынгер күні» мемлекеттік мерекесі ретінде белгіленді. 7 шілдеде Бела Черква оқиғасында Žikica Jovanović Španac науқанның алғашқы оғын атты. 1941 жылдың шілдесінде Дубравада алғашқы Загреб Сесвети партизандық тобы құрылды. 1941 жылдың тамызында Далмацияда көтерілісті тарату мақсатымен 7 партизандық отряд құрылды. 26 тамызда 1941 жылы 1-ші Сплит партизандық отрядының 21 мүшесі итальяндық және усташ күштерімен тұтқындалғаннан кейін атылып тасталды. 1941 жылдың жазында Мославьяна және Калникте де басқа партизандық бөлімшелер құрылды. Сербияда Тито басшылығымен жаз айларында көтеріліс болды, нәтижесінде Ужице Республикасы құрылды, бірақ ол 1941 жылдың желтоқсанына қарай Оське қарсы күштермен жеңіліске ұшырады, содан кейін Сербиядағы партизандарға қолдау азайды. Бұл ХХ ғасырдағы сербтер үшін басқаша жағдай болды, олар көпұлтты партизандарға немесе сербтік роялистік четниктерге бет бұрды. Журналист Тим Джуда соғыстың алғашқы кезеңінде партизандардағы сербтердің басымдығы сербтердің азаматтық соғысы басталғанын білдірді. Хорват ұлттық корпусында усташе және партизандар ұсынған бәсекелес ұлттық идеологиялармен ұқсас азаматтық соғыс болды. Босния және Герцеговина аумағында сербтердің көтерілісіне усташе саясатының себебі геноцид, депортация, сербтерді мәжбүрлеп дін ауыстыру және жаппай өлтіру болды, басқа жерлерде де осылай болды. Босниядан келген сербтер арасында усташеларға қарсы көтерілістің коммунистік басшылығына қарсылық четник қозғалысы және Драголюб Михайловичтің басшылығындағы дербес отрядтар түрінде дамыды. Серб басшылығындағы партизандар әр түрлі ұлт өкілдеріне ашық болса, четниктер мұсылмандарға жаулы және тек сербтерден ғана құралды. Босния мен Герцеговинадағы сербтер бастаған көтерілістер көп жағдайда мұсылмандарға қарсы жауап шаралары болды, нәтижесінде мыңдаған адам қаза тапты. 1941 жылдың маусымында Герцеговинада көтеріліс басталды. 10 тамызда Стануловичтегі таулы ауылда партизандар Копаоник партизандық отрядының штабын құрды. Олар бақылауындағы аймақ, жақын маңдағы ауылдардан тұратын, «Кеншілер Республикасы» деп аталды және 42 күнге созылды. Кейін қарсылық күресшілері партизандар қатарына қосылды. 1941 жылдың қыркүйегінде Столице конференциясында Югославия Коммунистік партиясы басшылығымен барлық жауынгерлерге бірыңғай «партизан» атауы және сәйкестендіру символы ретінде қызыл жұлдыз қабылданды. 1941 жылы Сербия мен Черногориядағы партизандық күштерде шамамен 55 000 жауынгер болды, бірақ тек 4 500 адам Боснияға қашып құтылды. 21 желтоқсанда 1941 жылы олар 1-ші пролетарлық шабуыл бригадасын (1. Proleterska Udarna Brigada) құрды – жергілікті аумақтан тыс жерде әрекет ете алатын алғашқы тұрақты партизандық әскери бөлім. 1942 жылы партизандық отрядтар ресми түрде Югославияның Халықтық азаттық армиясы мен партизандық отрядтарына (NOV i POJ) бірікті, олардың қатарында 1942 жылдың желтоқсанында шамамен 236 000 сарбаз болды. Сербиядан партизандық күштердің саны 1943 жылға дейін азайды, одан кейін Оське қарсы күресті кеңейту арқылы партизан қозғалысы өркендеді. Сербиядағы партизандардың санының өсуі, басқа республикалар сияқты, Титоның 1944 жылдың 17 тамызындағы барлық әріптестерге амнистия ұсынуына байланысты болды. Осы кезде ондаған мың четниктер партизандар тарапына өтті. Амния 1944 жылдың 21 қарашасында Белградтан неміс әскерлерінің шығуынан кейін және 1945 жылдың 15 қаңтарында қайта ұсынылды.
During the April invasion of Yugoslavia, the leadership of the Communist Party was in Zagreb, together with Josip Broz Tito. After a month, they left for Belgrade. While the Molotov–Ribbentrop Pact between Germany and the Soviet Union was in effect, the communists refrained from open conflict with the new regime of the Independent State of Croatia. In these first two months of occupation, they extended their underground network and began amassing weapons. In early May 1941, a so called May consultations of Communist Party officials from across the country, who sought to organize the resistance against the occupiers, was held in Zagreb. In June 1941, a meeting of the Central Committee of KPJ was also held, at which it was decided to start preparations for the uprising. Operation Barbarossa, the Axis invasion of the Soviet Union, began on 22 June 1941. The extent of support for the Partisan movement varied according to region and nationality, reflecting the existential concerns of the local population and authorities. The first Partisan uprising occurred in Croatia on 22 June 1941, when forty Croatian communists staged an uprising in the Brezovica woods between Sisak and Zagreb, forming the 1st Sisak Partisan Detachment. The Communist Party of Yugoslavia formally decided to launch an armed uprising on 4 July, a date which was later marked as Fighter's Day – a public holiday in the SFR Yugoslavia. One Žikica Jovanović Španac shot the first bullet of the campaign on 7 July in the Bela Crkva incident. The first Zagreb Sesvete partisan group was formed in Dubrava in July 1941. In August 1941, 7 Partisan Detachments were formed in Dalmatia with the role of spreading the uprising. On 26 August 1941, 21 members of the 1st Split Partisan Detachment were executed by firing squad after being captured by Italian and Ustaše forces. A number of other partisan units were formed in the summer of 1941, including in Moslavina and Kalnik. An uprising occurred in Serbia during the summer, led by Tito, when the Republic of Užice was created, but it was defeated by the Axis forces by December 1941, and support for the Partisans in Serbia thereafter dropped. It was a different story for Serbs in Axis occupied Croatia who turned to the multi ethnic Partisans, or the Serb royalist Chetniks. The journalist Tim Judah notes that in the early stage of the war the initial preponderance of Serbs in the Partisans meant in effect a Serbian civil war had broken out. A similar civil war existed within the Croatian national corpus with the competing national narratives provided by the Ustaše and Partisans. In the territory of Bosnia and Herzegovina, the cause of Serb rebellion was the Ustaše policy of genocide, deportations, forced conversions and mass killings of Serbs, as was the case elsewhere in the NDH. Resistance to communist leadership of the anti Ustasha rebellion among the Serbs from Bosnia also developed in the form of the Chetnik movement and autonomous bands which were under command of Dragoljub Mihailović. Whereas the Partisans under Serb leadership were open to members of various nationalities, those in the Chetniks were hostile to Muslims and exclusively Serbian. The uprising in Bosnia and Herzegovina started by Serbs in many places were acts of retaliation against the Muslims, with thousands of them killed. A rebellion began in June 1941 in Herzegovina. On 10 August in Stanulović, a mountain village, the Partisans formed the Kopaonik Partisan Detachment Headquarters. The area they controlled, consisting of nearby villages, was called the "Miners Republic" and lasted 42 days. The resistance fighters formally joined the ranks of the Partisans later on. At the September 1941 Stolice conference, the unified name partisans and the red star as an identification symbol were adopted for all fighters led by the Communist Party of Yugoslavia. In 1941 Partisan forces in Serbia and Montenegro had around 55,000 fighters, but only 4,500 succeeded to escape to Bosnia. On 21 December 1941 they formed the 1st Proletarian Assault Brigade (1. Proleterska Udarna Brigada) – the first regular Partisan military unit, capable of operating outside its local area. In 1942 Partisan detachments officially merged into the People's Liberation Army and Partisan Detachments of Yugoslavia (NOV i POJ) with an estimated 236,000 soldiers in December 1942. Partisan numbers from Serbia would be diminished until 1943 when the Partisan movement gained upswing by spreading the fight against the axis. Increase of number of Partisans in Serbia, similarly to other republics, came partly in response to Tito's offer of amnesty to all collaborators on 17 August 1944. At that point tens of thousands of Chetniks switched sides to the Partisans. The amnesty would be offered again after German withdrawal from Belgrade on 21 November 1944 and on 15 January 1945.
Достасқандардың қолдауы
Кейіннен қақтығыс кезінде партизандар батыс одақтастарының моральдық, сондай-ақ шектеулі материалдық қолдауын алды, олар бұған дейін генерал Дража Михайловичтің четник күштерін қолдаған болатын, бірақ соғыс барысында екі тарапқа жіберілген көптеген әскери миссиялар олардың қақтығысқа қатысуын растады. Ақпарат жинау үшін батыс одақтастарының агенттері партизандар мен четниктер қатарына еніп кірді. Қарсылық топтарымен байланыс арқылы алынған ақпарат жабдықтау миссияларының сәтті болуы үшін маңызды болды және Югославиядағы одақтастардың стратегиясына басты ықпал етті. Ақпаратты іздеу нәтижесінде четниктер құлдырап, Титоның партизандары оларды басып озды. 1942 жылы, көлем шектеулі болғанымен, әрқайсысына шартты қолдау теңдей бөлінді. Жаңа жыл өзгерістер әкелді. Немістер қарсылық күресшілеріне бағытталған шабуылдардың бірі – «Шварц» операциясын (Партизандарға қарсы бесінші шабуыл) жүзеге асырып жатқанда, британдық Ф.У.Д. Дикин ақпарат жинау үшін жіберілді. 1941 жылдың 13 сәуірінде Уинстон Черчилль югослав халқына құттықтау жолдады. Оның құттықтауында:
Later in the conflict the Partisans were able to win the moral, as well as limited material support of the western Allies, who until then had supported General Draža Mihailović's Chetnik Forces, but were finally convinced of their collaboration fighting by many military missions dispatched to both sides during the course of the war. To gather intelligence, agents of the western Allies were infiltrated into both the Partisans and the Chetniks. The intelligence gathered by liaisons to the resistance groups was crucial to the success of supply missions and was the primary influence on Allied strategy in Yugoslavia. The search for intelligence ultimately resulted in the demise of the Chetniks and their eclipse by Tito's Partisans. In 1942, although supplies were limited, token support was sent equally to each. The new year would bring a change. The Germans were executing Operation Schwarz (the Fifth anti Partisan offensive), one of a series of offensives aimed at the resistance fighters, when F. W. D. Deakin was sent by the British to gather information. On April 13, 1941, Winston Churchill sent his greetings to the Yugoslav people. In his greeting he stated:
Оның баяндамаларында екі маңызды мәселе көтерілді. Біріншісі – партизандар неміс 1-ші тау және 104-ші жеңіл дивизияларымен шайқаста батыл және агрессивті болды, ауыр шығынға ұшырады және қолдауға мұқтаж болды. Екінші мәселе – неміс 1-ші тау дивизиясының барлығы Ресейден теміржол арқылы четниктер бақылауындағы аумақтан өтті. Британдықтардың неміс хабарламаларын ұстауы (ULTRA) четниктердің әлсіздігін растады. Қорытындысы – барлық ақпараттар одақтастардың Югославиядағы әуе операцияларына деген қызығушылығын арттырып, саясатты өзгертті. 1943 жылдың қыркүйегінде Черчилльдің өтініші бойынша бригадир-генерал Фицрой Маклин Дрвар маңындағы Тито штаб-пәтеріне партизандармен тұрақты, ресми байланыс ретінде парашютпен жіберілді. Четниктерге кейде көмек көрсетілгенімен, партизандар болашақтағы барлық қолдаудың басым бөлігін алды. Осылайша, Тегеран конференциясынан кейін партизандар одақтастар тарапынан заңды ұлттық азаттық күші ретінде ресми танылды, олар кейіннен (бригадир-генерал Фицрой Маклиннің ықпалымен және ұсынысы бойынша) Маршал Титоның партизандық күштеріне жабдықтауды және тактикалық әуе көмегін ұсыну мақсатында БАҚ-ты құрды. 1943 жылдың 24 қарашасында Франклин Д. Рузвельтпен және Біріккен Штабтар Басшылығымен болған кездесуде Уинстон Черчилль мынаны атап өтті:
His reports contained two important observations. The first was that the Partisans were courageous and aggressive in battling the German 1st Mountain and 104th Light Division, had suffered significant casualties, and required support. The second observation was that the entire German 1st Mountain Division had traveled from Russia by railway through Chetnik controlled territory. British intercepts (ULTRA) of German message traffic confirmed Chetnik timidity. All in all, intelligence reports resulted in increased Allied interest in Yugoslavia air operations and shifted policy. In September 1943, at Churchill's request, Brigadier General Fitzroy Maclean was parachuted to Tito's headquarters near Drvar to serve as a permanent, formal liaison to the Partisans. While the Chetniks were still occasionally supplied, the Partisans received the bulk of all future support. Thus, after the Tehran Conference the Partisans received official recognition as the legitimate national liberation force by the Allies, who subsequently set up the RAF Balkan Air Force (under the influence and suggestion of Brigadier General Fitzroy Maclean) with the aim to provide increased supplies and tactical air support for Marshal Tito's Partisan forces. During a meeting with Franklin D. Roosevelt and the Combined Chiefs of Staff of 24 November 1943, Winston Churchill pointed out that:
Іс-әрекеттің өсуі (1943-1945 жж.)
Достасқандардың әуе көмегімен (Флоцэм операциясы) және Қызыл Армияның көмегімен 1944 жылдың екінші жартысында партизандар 1941 жылы Ужице Республикасының құлдырауынан бері салыстырмалы түрде аз шайқас болған Сербияға назар аударды. 20 қазанда Қызыл Армия мен партизандар Белградты Белград шабуылы деп аталатын бірлескен операцияда азат етті. Қыстың басында партизандар Югославияның бүкіл шығыс жартысын – Сербия, Вардар Македониясы және Черногория, сондай-ақ Далмация жағалауын тиімді бақылауға алды. 1945 жылы Югославия революциялық коммунистері басқаратын 800 000-нан астам партизандар 1943 жылдың 26 қазанында алғаш төрт, кейін алты Теңіз жағалау секторына (Поморско Обалны Сектор, POS) ұйымдастырылды. Теңіз күштерінің міндеті теңізде басымдықты қамтамасыз ету, жағалау мен аралдарды қорғауды ұйымдастыру және аралдар мен жағалаулардағы жау теңіз көлігіне және күштеріне шабуыл жасау болды.
With Allied air support (Operation Flotsam) and assistance from the Red Army, in the second half of 1944 the Partisans turned their attention to Serbia, which had seen relatively little fighting since the fall of the Republic of Užice in 1941. On 20 October, the Red Army and the Partisans liberated Belgrade in a joint operation known as the Belgrade Offensive. At the onset of winter, the Partisans effectively controlled the entire eastern half of Yugoslavia – Serbia, Vardar Macedonia and Montenegro, as well as the Dalmatian coast. In 1945, the Partisans, numbering over 800,000 strong led by Yugoslav revolutionary communists On 26 October 1943, it was organized first into four, and later into six, Maritime Coastal Sectors (Pomorsko Obalni Sektor, POS). The task of the naval forces was to secure supremacy at sea, organize defense of coast and islands, and attack enemy sea traffic and forces on the islands and along the coasts.
Партизандық әуе күштері
Партизандар 1942 жылдың мамыр айында Хорватия Тәуелсіз Мемлекетінің Әуе күштеріне тиесілі екі ұшақтың ұшқыштары – француздық жобаланған және югославтық құралымда жасалған Петез 25 және Бреге 19 бипландары (бұрынғы Корольдік Югослав Әуе күштеріне қарасты болған) Франжо Клуз және Руди Чаявек Босниядағы партизандарға қашып келді. Кейін бұл ұшқыштар ұшақтарын шектеулі операцияларда Ось күштеріне қарсы пайдаланды. Инфрақұрылымның жетіспеуіне байланысты бұл әуе күші ұзаққа соқпады, бірақ бұл қарсылық қозғалысының өз әуе күшіне ие болуының алғашқы мысалы болды. Кейіннен әуе күші бірнеше рет қайта құрылып, жойылды, соңында тұрақты институтқа айналды. Партизандар ұшақтарды, жабдықтарды және оқуды жаудан алынған Ось күштерінің ұшақтарынан, Ұлыбритания Корольдік Әуе күштерінен (BAF қараңыз) және кейіннен Кеңес Әуе күштерінен алып, тұрақты әуе күшін құрды.
The Partisans gained an effective air force in May 1942, when the pilots of two aircraft belonging to the Air Force of the Independent State of Croatia (French designed and Yugoslav built Potez 25, and Breguet 19 biplanes, themselves formerly of the Royal Yugoslav Air Force), Franjo Kluz and Rudi Čajavec, defected to the Partisans in Bosnia. Later, these pilots used their aircraft against Axis forces in limited operations. Although short lived due to a lack of infrastructure, this was the first instance of a resistance movement having its own air force. Later, the air force would be re established and destroyed several times until its permanent institution. The Partisans later established a permanent air force by obtaining aircraft, equipment, and training from captured Axis aircraft, the British Royal Air Force (see BAF), and later the Soviet Air Force.
Босния және Герцеговина
Соғыс басталған кезде партизан қатарындағы басым серб құрамы және хорваттар мен мұсылман азаматтарына қатыгездік көрсетіп, оларды өлтірген четниктермен одақтасуы хорваттар мен мұсылмандарды босниялық партизандарға қосылмауға мәжбүр етті. 1942 жылдың басына дейін Босния және Герцеговинадағы партизандар, олардың арасында негізінен сербтер ғана болды, четниктермен тығыз байланыста болды, ал шығыс Герцеговина мен батыс Босниядағы кейбір партизандар мұсылмандарды өз қатарына қабылдаудан бас тартты. Көптеген мұсылмандар үшін серб партизандарының оларға қатысты мінез-құлқы партизандар мен четниктер арасында айырмашылықтың жоқ екенін көрсетті. Дегенмен, Босния мен Герцеговинаның кейбір аймақтарында партизандар мұсылмандар мен хорваттарды бастапқыда тартуға қол жеткізді, атап айтқанда Боснияның солтүстік-батысындағы Козара таулы аймағында және Сараевоның жанындағы Романия таулы аймағында. Козара аймағында 1941 жылдың соңында партизан күшінің 25 пайызын мұсылмандар мен хорваттар құрады. Хоардың мәліметінше, 1943 жылдың соңында Босния мен Герцеговинадағы партизандардың 70 пайызы сербтер, ал 30 пайызы хорваттар мен мұсылмандар болды. 1977 жылдың соңында босниялық соғыс зейнетақысын алғандардың арасында 64,1 пайызы сербтер, 23 пайызы мұсылмандар, ал 8,8 пайызы хорваттарды құрады.
At the beginning of the war, the dominant Serb composition of the Partisan rank and file and alliance with the Chetniks, who were engaged in atrocities and killing of Croat and Muslim civilians, forced Croats and Muslims not to join the Bosnian Partisans. Until early 1942, the Partisans in Bosnia and Herzegovina, who were almost exclusively Serbs, cooperated closely with the Chetniks, and some Partisans in eastern Herzegovina and western Bosnia refused to accept Muslims into their ranks. For many Muslims, the behavior of these Serb Partisans towards them meant that there was little difference for them between the Partisans and Chetniks. However, in some areas of Bosnia and Herzegovina the Partisans were successful in attracting both Muslims and Croats from the beginning, notably in the Kozara Mountain area in north west Bosnia and the Romanija Mountain area near Sarajevo. In the Kozara area, Muslims and Croats made up 25 percent of Partisan strength by the end of 1941. According to Hoare, by late 1943, 70% of the Partisans in Bosnia and Herzegovina were Serb and 30% were Croat and Muslim. At the end of 1977, Bosnian recipients of war pensions were 64.1% Serb, 23% Muslim, and 8.8% Croat.
Қазақстан
1941–42 жылдары Хорватиядағы партизандардың көпшілігі сербтер болған, бірақ 1943 жылдың қазанында көпшілігі хорваттарға айналды. Бұл өзгеріс, ішінара, 1943 жылдың маусымында Хорватия шаруалар партиясының белгілі бір мүшесі Божидар Маговачтың партизандарға қосылу шешімімен, ал екінші жағынан Италияның капитуляциясымен байланысты болды. Италия одақтастарға капитуляциялаған сәтте сербтер мен хорваттар Югославияның жалпы халқына пропорционалды түрде теңдей қатысты. Голдштейннің мәліметінше, 1941 жылдың соңында хорват партизандарының 77% сербтер, 21,5% хорваттар және басқа ұлт өкілдері мен ұлты белгісіздер болған. 1942 жылдың тамызына қарай партизандардағы хорваттардың үлесі 32%-ға, ал 1943 жылдың қыркүйегіне қарай 34%-ға өсті. Италия капитуляциялағаннан кейін бұл көрсеткіш одан да артты. 1944 жылдың соңында хорват партизан бөлімшелерінде 60,4% хорваттар, 28,6% сербтер және 11% басқа ұлт өкілдері (2,8% мұсылмандар, словендер, монтенегриялықтар, италиялықтар, венгрлер, чехтар, еврейлер және фольксдойчерлер) құрады. Иво Баначтың сөзіне сәйкес, 1944 жылдың екінші жартысында Хорватия партизан қозғалысында 150 000 қарулы жауынгер болды, ал операциялық бөлімдерде 100 070 адам болды, олардың ішінде 60 703 хорват (60,66%), 24 528 серб (24,51%), 5 113 словен (5,11%) және басқалары. Сербтердің хорват партизандарына жасаған үлесі жергілікті халықтың үлесінен жоғары болды. Хорват партизандары жалпы югослав партизандарының ажырамас бөлігі болды, соғыс басталғаннан бері этникалық хорваттар қозғалыста маңызды лауазымдарды иеленді. 1990 жылдарда Коэн сияқты кейбір зерттеушілердің пікірінше, 1943 жылдың соңында Югославия халқының 24% құраған Хорватия Сербия, Черногория, Словения және Македониядан көп партизан берді (бірақ Босния мен Герцеговинадан кем). 1941 жылдың соңында НДХ аумағында сербтер халықтың шамамен үштен бірін құрады, бірақ барлық партизандардың шамамен 95% сербтерден тұрды. Бұл сандық басымдық кейіннен азайды, бірақ 1943 жылға дейін сербтер Хорватиядағы партизандардың көпшілігін құрады (Далмацияны қоса алғанда). Хорватияда серб тұрғындары көп болатын аумақтар (Лика, Бания, Кордун) партизандар үшін ең маңызды адам күшін қамтамасыз етті. 1941 жылдың мамырында усташа режимі солтүстік Далмацияны фашистік Италияға өткізді, бұл Далмация хорваттарының арасында партизандарға қолдаудың күшеюіне әкелді. Хорватияның басқа бөліктерінде хорваттардың партизандарға деген қолдауы усташалар мен Осі күштерінің зорлық-зомбылығы мен басқарудағы кемшіліктеріне байланысты біртіндеп артты, бірақ Далмацияға қарағанда әлдеқайда баяу болды. 1943 жылдың маусымында Сутжеска шайқасында Титоның негізгі операциялық тобының 22 148 партизанының арасында Сербиядан бар болғаны 1 492 партизан болды, ал Хорватиядан 8 925 (оның ішінде Далмациядан 5 195) болды, бірақ этникалық тұрғыдан алғанда 11 851 сербке қарсы 5 220 хорват болды. 1943 жылдың соңында барлық 13 Далмация партизан бригадасында хорваттар көпшілікті құрады, бірақ 25 хорват партизан бригадасының ішінде (Далмацияны қоспағанда) тек 7-сінде хорваттар көпшілікті құрады (17-сі сербтердің, ал біреуі чехтердің көпшілігін құрады). Тарихшылар Твртко Яковина мен Давор Мариянның пікірінше, 1943 жылдың маусымында Сутжеска шайқасына хорваттардың жаппай қатысуының басты себебі итальян фашистерінің үздіксіз терроры болды. Титоның сөзіне сәйкес, Загреб халқының төрттен бірі (яғни 50 000-нан астам азамат) партизандық күреске қатысты, оның ішінде 20 000-нан астамы қаза тапты (олардың жартысы белсенді жауынгерлер ретінде). Партизан жауынгерлері ретінде Загребтен 4 709 азамат қаза тапты, ал 15 129 адам усташа және нацистік түрмелерде және концлагерлерде қаза тапты, тағы 6 500 адам бүлікшілерге қарсы операциялар кезінде қаза тапты. Югославияны азат ету үшін соңғы шабуылға Хорватиядан 165 000 сарбаз жұмылдырылды, көбінесе Хорватияны азат ету үшін. Хорватия аумағында 1944 жылдың 30 қарашасынан кейін жаумен шайқасқа 5 корпус, 15 дивизия, 54 бригада және 35 партизан отряды, барлығы 121 341 сарбаз (117 112 ер және 4 239 әйел) қатысты, бұл 1944 жылдың соңында Ұлттық азаттық армиясының барлық қарулы күштерінің үштен бірін құрады. Сонымен қатар, Хорватия аумағында 340 000 неміс сарбазы, 150 000 усташа және ішкі күзет сарбаздары болды, ал четниктер 1945 жылдың басында Словенияға қарай шегінді. Партизандардың этникалық құрамы бойынша, көбінесе хорваттар 73 327 немесе 60,40%, содан кейін сербтер 34 753 немесе 28,64%, мұсылмандар 3 316 немесе 2,75%, еврейлер 284 немесе 0,25% және словендер, монтенегриялықтар және басқалары 9 671 немесе 7,96% (партизандар саны мен этникалық құрамына Хорватиядан тыс жердегі 9 бригада кірмейді).
In 1941–42, the majority of Partisans in Croatia were Serbs, but by October 1943 the majority were Croats. This change was partly due to the decision of a key Croatian Peasant Party member, Božidar Magovac, to join the Partisans in June 1943, and partly due to the surrender of Italy. At the moment of the capitulation of Italy to the Allies the Serbs and Croats were participating equally according to their respective population sizes in Yugoslavia as a whole. According to Goldstein, among Croatian partisans at the end of 1941, 77% were Serbs and 21.5% were Croats, and others as well as unknown nationalities. The percentage of Croats in the Partisans had increased to 32% by August 1942, and 34% by September 1943. After the capitulation of Italy, it increased further. At the end of 1944 there were 60.4% Croats, 28.6% Serbs and 11% of other nationalities (2.8% Muslims, Slovenes, Montenegrins, Italians, Hungarians, Czechs, Jews and Volksdeutsche) in Croatian partisan units. According to Ivo Banac, the Croatian Partisan movement in the second half of 1944 had about 150,000 combatants under arms, while 100,070 were in operative units where Croats numbered 60,703 (60.66%), Serbs 24,528 (24.51%), Slovenes 5,113 (5.11%), and others. The Serb contribution to Croatian Partisans represented more than their proportion of the local population. Croatian Partisans were integral to overall Yugoslav Partisans with ethnic Croats in prominent positions in the movement since the very beginning of the war; According to some researchers writing during 1990s, like Cohen, by the end of 1943, Croatia proper, with 24% of the Yugoslav population, provided more Partisans than Serbia, Montenegro, Slovenia and Macedonia combined (though not more than Bosnia and Herzegovina). By the end of 1941 in the territory of the NDH, Serbs comprised approximately one third of the population but about 95% of all Partisans. This numerical dominance lessened later, but until 1943 Serbs formed a majority of Partisans in Croatia (including Dalmatia). Territories in Croatia proper with a substantial number of Serb inhabitants (Lika, Banija, Kordun) formed the most important source of manpower for the Partisans. In May 1941 the Ustasha regime ceded northern Dalmatia to Fascist Italy, which caused increasingly massive support for the Partisans among the Croats of Dalmatia. In other parts of Croatia Croat support toward the Partisans gradually increased due to Ustasha and Axis violence and misrule, but much more slowly than in Dalmatia. There were only 1,492 Partisans from Serbia out of the 22,148 Partisans of Tito's Main Operational Group at the Battle of the River Sutjeska in June 1943, and 8,925 were from Croatia (of which 5,195 were from Dalmatia), but in ethnic terms, 11,851 were Serbs against 5,220 Croats. At the end of 1943 all 13 Dalmatian Partisan brigades had a Croat majority, but among the 25 Partisan brigades from Croatian proper (without Dalmatia) only 7 had a Croat majority (17 had a Serb majority and one had a Czech majority). According to historians Tvrtko Jakovina and Davor Marijan the main reason for massive participation of Croats in Battle of the Sutjeska in June 1943 was ongoing terror of Italian fascists. According to Tito, one quarter of Zagreb's population (i. e. more than 50,000 citizens) participated in the Partisan struggle during which over 20,000 of them were killed (half of them as active fighters). As Partisan combatants 4,709 citizens of Zagreb were killed while 15,129 were killed in Ustasha and Nazi prisons and concentration camps, and another 6,500 were killed during anti insurgency operations. In the final offensive for the liberation of Yugoslavia, from Croatia was engaged 165,000 soldiers mostly for the liberation of Croatia. On Croatian territory after 30 November 1944 in combat with the enemy participated 5 corps, 15 divisions, 54 brigades and 35 Partisan detachments, a total of 121,341 soldiers (117,112 men and 4239 woman) which at the end of 1944 made up about third of the entire armed forces of the National Liberation Army. At the same time, on the territory of Croatia there was 340,000 of German soldiers, 150,000 of Ustasha and Home Guard soldiers while the Chetniks at beginning of 1945 withdrew towards Slovenia. According to the ethnic composition of Partisans, most were Croats 73,327 or 60.40%, followed by Serbs 34,753 or 28.64%, Muslims 3,316 or 2.75%, Jews 284 or 0.25% and Slovenes, Montenegrins and others with 9,671 or 7.96%, (number of Partisans and ethnic composition does not include 9 brigades which were engaged outside of Croatia).
Сербия
1941 жылдың қыркүйек айының соңына қарай шамамен 14 000 сарбаздан тұратын 24 отряд құрылды. 1943 жылдың аяғына қарай барлығы 97 партизан бригадасы болды, ал Югославияның шығыс бөліктерінде (Воеводина, Сербия, Черногория, Косово және Македония) 18 партизан бригадасы болды. Сербияда 1944 жылдың көктемі мен жазында көптеген четник дезертирлері мен тұтқындары партизандық бөлімшелерге қосылды. 1944 жылдың соңында Сербияны кеңес әскері азат еткен кезде сербтердің, македониялықтардың және ақырында Косово албандарының жаппай партизандық жұмылдырылуы басталды, бұл шығыс және батыс югослав партизандық қозғалыстары арасында теңгерімді географиялық үлес орнатуға әкелді. Сербияның 1944 жылдың күзінен бұрын партизандық қозғалысқа қосқан үлесі пропорционалды емес, шамалы болды. 1944 жылдың қыркүйек айының соңында Сербия Бас штабының бағынысында шамамен 70 000 сарбазы болды, оның ішінде 13-ші корпуста 30 000-ға жуық, 14-ші корпуста 32 463 және 2-ші пролетар дивизиясында 4 600 сарбаз болды.
By the end of September 1941, 24 detachments have been established with approximately 14,000 soldiers. By the end of 1943, 97 Partisan brigades existed overall, while in the eastern parts of Yugoslavia (Vojvodina, Serbia, Montenegro, Kosovo and Macedonia) 18 Partisan brigades existed. In Serbia during the spring and summer of 1944, many Chetnik deserters and prisoners joined Partisans units. When the Soviets liberated Serbia at the end of 1944, mass Partisan mobilization of Serbians, Macedonians and eventually Kosovo Albanians began, which led to a balanced geographical contribution between the eastern and western Yugoslav Partisan movements. Serbia’s contribution to the Partisan movement prior to the autumn of 1944 was disproportionately small. At the end of September 1944, Serbia had about 70,000 soldiers under the command of the Main Staff of Serbia of which in the 13th Corps were about 30,000 soldiers, in the 14th Corps 32,463 soldiers and in the 2nd Proletarian Division 4,600 soldiers.
Словения
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Словения Еуропадағы ерекше жағдайдың ортасында болды. Тек Грекия ғана үш бөлікке бөліну тәжірибесін бөлісті; алайда Словения көршілес нацистік Германияға, фашистік Италияға және Венгрияға сіңіріліп, қосылудың тағы бір қадамын бастан өткерген жалғыз ел болды. Словения ұлтының өмір сүруіне қауіп төнгендіктен, словендердің партизандық қозғалысты қолдауы Хорватия мен Сербияға қарағанда әлдеқайда мықты болды. Этностық бірегейлікті қорғауға басымдық беру үшін әскерлерге маңызды словен ақындары мен жазушыларының есімдері берілді, мысалы, Иван Канкар батальонының үлгісі бойынша. Бастапқыда партизандық күштер аз, нашар қаруланған және инфрақұрылымы жоқ еді, бірақ араларында испан Азамат соғысының ардагерлері партизандық соғыс тәжірибесіне ие болды. Словениядағы партизандық қозғалыс 1941 жылдың 26 сәуірінде Любляна провинциясында құрылған Словения Ұлтының Азаттық майданының әскери тармағы ретінде жұмыс істеді, бұл антифашистік қарсылық платформасы еді. Ол бастапқыда солшыл бағыттағы бірнеше топтардан тұрды, олардың ең танымалдары Коммунистік партия және Христиандық социалистер. Соғыс барысында Словения Коммунистік партиясының ықпалы арта бастады, ал оның үстемдігі 1 наурыздағы Доломити декларациясында ресми түрде бекітілді. Азаттық майданның кейбір мүшелері мен партизандары ТИГР қарсылық қозғалысының бұрынғы мүшелері болды. Азаттық майданның барлық саяси топтарының өкілдері Словениядағы қарсылық күшін басқарған Азаттық майданның Жоғарғы пленумына қатысты. Жоғарғы пленум 1943 жылдың 3 қазанына дейін белсенді болды, содан кейін Кочевьедегі Словения ұлтының делегаттарының жиналысында 120 мүшелі Азаттық майдан пленумы Словения Азаттық майданының жоғарғы органы болып сайланды. Пленум сонымен қатар Словенияның жоғарғы билігі болып табылатын Словенияның Ұлттық азаттық комитеті ретінде жұмыс істеді. Кейбір тарихшылар Кочевье жиналысын алғашқы сайланған Словения парламенті деп санайды, ал Словения партизандары оның өкілдері ретінде AVNOJ-дың екінші сессиясына қатысып, жаңа федеративтік Югославия құру туралы қаулыға өзін-өзі анықтау туралы бапты қосуға ықпал етті. Азаттық майдан пленумы 1944 жылдың 19 ақпанында Черномельдегі конференцияда Словенияның Ұлттық азаттық кеңесі болып қайта аталды және Словения парламентіне айналды. Словения партизандары өзінің ерекше ұйымдық құрылымын және Словения тілін екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы айларына дейін сақтап келді, олардың тілі командалық тіл ретінде алынып тасталғанға дейін. 1942 жылдан 1944 жылға дейін олар Триглавка бас киімін киді, содан кейін біртіндеп униформаның бір бөлігі ретінде Титовка бас киімімен ауыстырылды. 1945 жылдың наурызында Словения партизандық бөлімшелері Югослав армиясымен ресми түрде біріктірілді және жеке құрылым ретінде өмір сүруін тоқтатты. Словениядағы партизандық қызмет 1941 жылы басталды және оңтүстіктегі Тито партизандарынан тәуелсіз болды. 1942 жылдың күзінде Тито алғаш рет Словения қарсылық қозғалысын бақылауға тырысты. Титоның Югославияның Жоғарғы қолбасшылығынан жіберілген Югославияның жетекші коммунисі Арсо Йованович 1943 жылдың сәуірінде Словения партизандарына орталық бақылау орнату жөніндегі миссиясын сәтсіз аяқтады. Словения партизандарының Тито күштерімен бірігуі 1944 жылы болды. 1943 жылдың желтоқсанында Франья партизандық ауруханасы Австрия мен Германияның орталық бөліктеріне бірнеше сағат қашықтықта, қиын және бұрқақты жерде салынды. Партизандар Radio Kričač деп аталатын өз радио бағдарламасын таратты, оның орналасқан жері жергілікті халықтан қабылдағыш антенналар тәркіленгеніне қарамастан, басқыншы күштерге ешқашан белгілі болмады.
During World War II, Slovenia was in a unique situation in Europe. Only Greece shared its experience of being trisected; however, Slovenia was the only country that experienced a further step – absorption and annexation into neighboring Nazi Germany, Fascist Italy, and Hungary. As the very existence of the Slovene nation was threatened, the Slovene support for the Partisan movement was much more solid than in Croatia or Serbia. An emphasis on the defence of ethnic identity was shown by naming the troops after important Slovene poets and writers, following the example of the Ivan Cankar battalion. At the very beginning the Partisan forces were small, poorly armed and without any infrastructure, but Spanish Civil War veterans amongst them had some experience with guerrilla warfare. The Partisan movement in Slovenia functioned as the military arm of the Liberation Front of the Slovene Nation, an Anti Fascist resistance platform established in the Province of Ljubljana on 26 April 1941, which originally consisted of multiple groups of left wing orientation, most notable being Communist Party and Christian Socialists. During the course of the war, the influence of the Communist Party of Slovenia started to grow, until its supremacy was officially sanctioned in the Dolomiti Declaration of 1 March 1943. Some of the members of Liberation Front and partisans were ex members of the TIGR resistance movement. Representatives of all political groups in Liberation Front participated in Supreme Plenum of Liberation Front, which led the resistance efforts in Slovenia. Supreme Plenum was active until 3 October 1943 when, at the Assembly of the Slovenian Nation's Delegates in Kočevje, the 120 member Liberation Front Plenum was elected as the supreme body of the Slovenian Liberation Front. The plenum also functioned as Slovenian National Liberation Committee, the supreme authority in Slovenia. Some historians consider the Kočevje Assembly to be the first Slovene elected parliament and Slovene Partisans as its representatives also participated on 2nd session of the AVNOJ and were instrumental in adding the self determination clause to the resolution on the establishment of a new federal Yugoslavia. The Liberation Front Plenum was renamed the Slovenian National Liberation Council at the conference in Črnomelj on 19 February 1944 and transformed into the Slovenian parliament. The Slovene Partisans retained their specific organizational structure and Slovene language as the commanding language until the last months of World War II, when their language was removed as the commanding language. From 1942 till after 1944, they wore the Triglavka cap, which was then gradually replaced with the Titovka cap as part of their uniform. In March 1945, the Slovene Partisan Units were officially merged with the Yugoslav Army and thus ceased to exist as a separate formation. The partisan activities in Slovenia started in 1941 and were independent of Tito's partisans in the south. In autumn 1942, Tito attempted for the first time to control the Slovene resistance movement. Arso Jovanović, a leading Yugoslav communist who was sent from Tito's Supreme Command of Yugoslav partisan resistance, ended his mission to establish central control over the Slovene partisans unsuccessfully in April 1943. The merger of the Slovene Partisans with Tito's forces happened in 1944. In December 1943, Franja Partisan Hospital was built in difficult and rugged terrain, only a few hours from Austria and the central parts of Germany. The partisans broadcast their own radio program called Radio Kričač, the location of which never became known to occupying forces, although the receiver antennas from the local population had been confiscated.
Шығындар
Партизандар жеңіске жеткеніне қарамастан, соғыс бойында ауыр шығындарға ұшырады. Кесте 1941 жылдың 7 шілдесінен 1945 жылдың 16 мамырына дейінгі партизандық қатысушылардың жоғалтуларын көрсетеді:
Despite their success, the Partisans suffered heavy casualties throughout the war. The table depicts Partisan losses, 7 July 1941 – 16 May 1945:
Құтқару операциялары
Партизандар Балқан аймағынан құлаған одақтас авиаторларын сәтті және тұрақты эвакуациялауға жауапты болды. Мысалы, 1944 жылдың 1 қаңтары мен 15 қазаны аралығында АҚШ Әуе күштерінің әуе экипажы құтқару бөлімінің статистикасына сәйкес, Югославиядан 1152 американдық авиатор эвакуацияланды, олардың 795-і партизандардың көмегімен, ал 356-сы четниктердің көмегімен шығарылды. Словения аумағындағы Югослав партизандары 303 американдық, 389 британдық авиаторды және әскери тұтқындарды, сондай-ақ 120 француз және басқа да әскери тұтқындар мен құл еңбекшілерді құтқарып қалды. Партизандар соғыс жылдарында, әсіресе 1943 жылдан 1945 жылға дейін, неміс әскери тұтқын лагерьлерінен (көбінесе Оңтүстік Австрияда) қашып құтылуға үміттенген жүздеген одақтас әскерлеріне көмектесті. Бұл адамдар Словения арқылы тасымалданды, содан кейін көптегендері Семичтен әуемен эвакуацияланды, ал қалғандары Хорватия арқылы Италиядағы Бари қаласына теңіз жолымен ұзақ сапар жасады. 1944 жылдың көктемінде Словениядағы британдық әскери миссиясы осы лагерьлерден қашып құтылушылардың "тұрақты, бірте-бірте" ағыны байқалып жатқанын хабарлады. Оларға жергілікті тұрғындар көмектесті, ал Драва өзенінің бағытындағы партизандармен байланысқа түскеннен кейін, партизандық жетекшілікпен қауіпсіз жерге жетті.
The Partisans were responsible for the successful and sustained evacuation of downed Allied airmen from the Balkans. For example, between 1 January and 15 October 1944, according to statistics compiled by the US Air Force Air Crew Rescue Unit, 1,152 American airmen were airlifted from Yugoslavia, 795 with Partisan assistance and 356 with the help of the Chetniks. Yugoslav Partisans in Slovene territory rescued 303 American airmen, 389 British airmen and prisoners of war, and 120 French and other prisoners of war and slave laborers. The Partisans also assisted hundreds of Allied soldiers who succeeded in escaping from German POW camps (mostly in southern Austria) throughout the war, but especially from 1943 to 1945. These were transported across Slovenia, from where many were airlifted from Semič, while others made the longer overland trek down through Croatia for a boat passage to Bari in Italy. In the spring of 1944, the British military mission in Slovenia reported that there was a "steady, slow trickle" of escapes from these camps. They were being assisted by local civilians, and on contacting Partisans on the general line of the River Drava, they were able to make their way to safety with Partisan guides.
Ожбальтқа шабуыл
Партизандар 1944 жылдың тамызында Ожбальт шабуылы деп аталатын бір операция кезінде немістерден 132 одақтас әскерін құтқарды. 1944 жылдың маусым айында одақтас елдердің қашып құтылу ұйымы Оңтүстік Австриядағы лагерьлердегі тұтқындарға көмектесуге және оларды Югославия арқылы эвакуациялауға белсенді түрде қызығушылық таныта бастады. Солтүстік Словениядағы одақтас миссиясының посты Ожбальт қаласында, шекараның австриялық жағында, Марибордан шамамен қашықтықта, нашар күзетілетін жұмыс лагері бар екенін анықтады. Әр таңертең Марибордағы Stalag XVIII D-ден 100-ден астам әскер Ожбальтқа теміржол жөндеу жұмыстарын істеу үшін тасымалданады және кешке казармаларына оралады. Партизандар мен тұтқындар арасында байланыс орнатылды, нәтижесінде тамыз айының соңында жеті адамнан тұратын топ сағат 15:00-де ұйықтап жатқан күзетшінің бақылауынан қашып кетті, ал сағат 21:00-де ер адамдар шекараның югослав жағындағы бір ауылда партизандармен бірге тойлап отырды. Жеті қашқан адам партизандармен келесі күні лагердің қалған бөлігін босату туралы келісімге келді. Келесі күні таңертең жеті адам жүзге жуық партизанмен бірге жұмыс тобының әдеттегі пойызбен келуін күтуге оралды. Жұмыс басталғаннан кейін партизандар, Жаңа Зеландиялық куәгердің сөзін келтіре отырып, "таудан төмен түсіп, он сегіз күзетшіні қарусыздандырды". Ұзақ өтпей тұтқындар, күзетшілер және азаматтық бақылаушылар бұрынғы жеті тұтқынның өткен түнде өткен жолымен эскорттала бастады. Бірінші бас штаб лагеріне жеткенде, қашып кеткен 132 тұтқынның толық мәліметтері радио арқылы Англияға жіберілді. Эвакуация жолы оңтүстікке қарай қиын болды, өйткені неміс патрульдері өте белсенді болды. Бір түнгі шабуыл салдарынан екі тұтқын және екі эскорт қайтыс болды. Соңында олар Словенияның Ақ Карниоласындағы Семичке жетті, ол партизандық база болды. Олар 1944 жылдың 21 қыркүйегінде Градакқа жақын Оток әуежайынан Бариге ұшып келді.
A total of 132 Allied prisoners of war were rescued from the Germans by the Partisans in a single operation in August 1944 in what is known as the Raid at Ožbalt. In June 1944, the Allied escape organization began to take an active interest in assisting prisoners from camps in southern Austria and evacuating them through Yugoslavia. A post of the Allied mission in northern Slovenia had found that at Ožbalt, just on the Austrian side of the border, about from Maribor, there was a poorly guarded working camp from which a raid by Slovene Partisans could free all the prisoners. Over 100 POWs were transported from Stalag XVIII D at Maribor to Ožbalt each morning to do railway maintenance work, and returned to their quarters in the evening. Contact was made between Partisans and the prisoners with the result that at the end of August a group of seven slipped away past a sleeping guard at 15:00, and at 21:00 the men were celebrating with the Partisans in a village, away on the Yugoslav side of the border. The seven escapees arranged with the Partisans for the rest of the camp to be freed the following day. Next morning, the seven returned with about a hundred Partisans to await the arrival of the work party by the usual train. As soon as work had begun the Partisans, to quote a New Zealand eye witness, "swooped down the hillside and disarmed the eighteen guards". In a short time prisoners, guards, and civilian overseers were being escorted along the route used by the first seven prisoners the previous evening. At the first headquarters camp reached, details were taken of the total of 132 escaped prisoners for transmission by radio to England. Progress along the evacuation route south was difficult, as German patrols were very active. A night ambush by one such patrol caused the loss of two prisoners and two of the escort. Eventually they reached Semič, in White Carniola, Slovenia, which was a Partisan base catering for POWs. They were flown across to Bari on 21 September 1944 from the airport of Otok near Gradac.
Соғыстан кейінгі
СФР Югославия Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде өз күштерімен азат етілген еуропалық екі елдің бірі болды. Сербияны азат ету кезінде ол Кеңес Одағынан маңызды көмек алды, ал 1944 жылдың ортасынан бастап Балқан әуе күштерінен айтарлықтай көмек алды, бірақ 1944 жылға дейін көбінесе британдықтардан шектеулі көмек алды. Соғыс аяқталғаннан кейін оның территориясында шет мемлекеттік әскерлер орналасқан жоқ. Осының нәтижесінде ел суық соғыстың басында екі лагерьдің арасында қалды. 1947–1948 жылдары Кеңес Одағы Югославияны, әсіресе сыртқы саясат мәселелерінде бағынуға мәжбүрлеуге тырысты, бұл Тито мен Сталиннің арасындағы жарылысқа және қарулы қақтығысқа ұласуға жақын болды. Одан кейін АҚШ және Ұлыбритания Югославияны жаңа құрылған НАТО-ға қабылдауды қарастырды. Алайда, 1953 жылғы Триест дағдарысы, Югославия мен Батыс одақтастары арасындағы болашақ югослав-итальян шекарасы туралы шиеленісті дау (Триест еркін аймағын қараңыз), және 1956 жылғы Югославия мен Кеңес Одағының татуласуы бұл жағдайды өзгертті. Суық соғыстың басындағы осы бейтарап позиция Югославияның тарауына дейін белсенді түрде қолдаған бейтараптық сыртқы саясатына айналды.
SFR Yugoslavia was one of only two European countries that were largely liberated by its own forces during World War II. It received significant assistance from the Soviet Union during the liberation of Serbia, and substantial assistance from the Balkan Air Force from mid 1944, but only limited assistance, mainly from the British, prior to 1944. At the end of the war no foreign troops were stationed on its soil. Partly as a result, the country found itself halfway between the two camps at the onset of the Cold War. In 1947–48, the Soviet Union attempted to command obedience from Yugoslavia, primarily on issues of foreign policy, which resulted in the Tito–Stalin split and almost ignited an armed conflict. A period of very cold relations with the Soviet Union followed, during which the U. S. and the UK considered courting Yugoslavia into the newly formed NATO. This however changed in 1953 with the Trieste crisis, a tense dispute between Yugoslavia and the Western Allies over the eventual Yugoslav Italian border (see Free Territory of Trieste), and with Yugoslav Soviet reconciliation in 1956. This ambivalent position at the start of the Cold War matured into the non aligned foreign policy which Yugoslavia actively espoused until its dissolution.
Қауіпсіздік
Партизандар соғыс кезінде және соғыстан кейін де азаматтық тұрғындарды жаппай қырды. 1941 жылдың 27 шілдесінде партизан жасақтары Босанско-Граховода 100 хорват және Трубарда 300-ге жуық хорват азаматын, Дрвар көтерілісі кезінде өлтірді. 1941 жылдың 5-8 қыркүйегі аралығында Дрвар партизан бригадасы 1000-нан 3000-ға дейін мұсылман азаматтары мен сарбаздарын, оның ішінде 100 хорватты қырды. Көптеген партизан жасақтары мен кейбір аймақтардағы жергілікті халық соғыстан кейінгі кезеңде тұтқындарға, сондай-ақ өктем күштерге жақын, олармен ынтымақтас болғандарға және/немесе фашистерге, олардың туыстарына, тіпті балаларына қарсы жаппай кісі өлтіруге қатысты. Осы қырқындардың ішінде Фойбе қырқыны, Тезно қырқыны, Мацельж қырқыны, Кочевски Рог қырқыны, Барбара Пит қырқыны және 1944-1945 жылдардағы Сербиядағы коммунистік тазартулар бар. Хорватия Тәуелсіз Мемлекетінің Қарулы Күштерінің, четниктердің және Словениялық үй күзет әскерлерінің қашып бара жатқан колонналарын, батыс одақтас күштеріне тапсыру үшін Австрияға бет алған немесе қашып бара жатқан мыңдаған азаматтарды Блейбургке қайтару жаппай өлім жазасына әкеп соқты. "Фойбе қырқыны" атауы "фойбе" шұңқырларынан шыққан, онда 8-ші Далмация корпусының хорват партизандары (көбінесе ашуланған жергілікті тұрғындармен бірге) итальяндық фашистерді, күдікті ынтымақтастарды және/немесе сепаратистерді атып өлтірді. 1993 жылы құрылған словен-итальян тарихи комиссиясы, қазіргі Италия мен Словения аумағындағы оқиғаларды ғана зерттеді. Комиссияның мәлімдемесіне сәйкес, өлтірулер фашизммен байланысты адамдарды жоюға бағытталған, олардың жеке жауапкершілігіне қарамастан, сондай-ақ коммунистік үкіметке нақты, болжана немесе жалған қарсыластарды жаппай өлімге ұшыратуға бағытталған. 1944-1945 жылдардағы Бачкадағы өлтірулер ұқсас сипатта болды және олардың жеке жауапкершілігіне қарамастан, венгр, неміс және серб фашистерін және олардың серіктестерін өлтіруді қамтыды. Бұл тазарту кезінде көптеген бейбіт тұрғындар да қаза тапты. Партизандардың жауларын жоюға ресми мақсаты болған жоқ және олардың басты идеалы барлық югослав халықтарының "бауырластығы мен бірлігі" болды (бұл фраза жаңа Югославияның ұраны болды). Еліміз өктем күштердің басқыншылығы кезінде 900 000 мен 1 150 000-ға дейін азаматтық және әскери қызметкерлер қаза тапты. Маркус Таннердің "Хорватия: соғыста қалыптасқан ұлт" еңбегінде айтылғандай, партизандық тазартуларда 80 000 мен 100 000-ға жуық адам қаза тапты, ал Блейбургтегі оқиғаларда кем дегенде 30 000 адам қаза тапты. Партизан тарихының бұл тарауы 1980 жылдардың соңына дейін Югославияның СФР-де талқылауға тыйым салынған тақырып болды, нәтижесінде ондаған жылдар бойы ресми үнсіздік ұлтшыл насихат мақсатымен көптеген деректерді манипуляциялауға әкелді.
The Partisans massacred civilians during and after the war. On 27 July 1941, Partisan led units massacred around 100 Croat civilians in Bosansko Grahovo and 300 in Trubar during the Drvar uprising against the NDH. Between 5–8 September 1941, some 1,000 3,000 Muslim civilians and soldiers, including 100 Croats were massacred by the Partisan Drvar Brigade. A number of Partisan units, and the local population in some areas, engaged in mass murder in the immediate postwar period against POWs and other perceived Axis sympathizers, collaborators, and/or fascists along with their relatives, including children. These infamous massacres include the Foibe massacres, Tezno massacre, Macelj massacre, Kočevski Rog massacre, Barbara Pit massacre and the communist purges in Serbia in 1944–45. The Bleiburg repatriations of retreating columns of the Armed Forces of the Independent State of Croatia, Chetnik and Slovene Home Guard troops, thousands of civilians heading or retreating towards Austria to surrender to western Allied forces, resulted in mass executions. The "foibe massacres" draw their name from the "foibe" pits in which Croatian Partisans of the 8th Dalmatian Corps (often along with groups of angry civilian locals) shot Italian fascists, and suspected collaborationists and/or separatists. According to a mixed Slovene Italian historical commission established in 1993, which investigated only on what happened in places included in present day Italy and Slovenia, the killings seemed to proceed from endeavors to remove persons linked with fascism (regardless of their personal responsibility), and endeavors to carry out mass executions of real, potential or only alleged opponents of the communist government. The 1944 1945 killings in Bačka were similar in nature and entailed the killing of suspected Hungarian, German and Serbian fascists, and their suspected affiliates, without regard to their personal responsibility. During this purge, a large number of civilians from the associated ethnic group were also killed. The Partisans did not have an official agenda of liquidating their enemies and their cardinal ideal was the "brotherhood and unity" of all Yugoslav nations (the phrase became the motto for the new Yugoslavia). The country suffered between 900,000 and 1,150,000 civilian and military dead during the Axis occupation. Between 80,000 and 100,000 people were killed in the partisan purges and at least 30,000 people were killed in the Bleiburg killings, according to Marcus Tanner in his work, Croatia: a Nation Forged in War. This chapter of Partisan history was a taboo subject for conversation in the SFR Yugoslavia until the late 1980s, and as a result, decades of official silence created a reaction in the form of numerous data manipulation for nationalist propaganda purposes.
Жабдық
Партизандар үшін алғашқы шағын қару-жарақтар жеңілген Корольдік Югославия армиясынан алынды, мысалы, М24 Маузер мылтығы. Соғыс бойында партизандар қолдарына түскен кез келген қаруды пайдаланды, көбінесе немістерден, итальяндықтардан, Хорватия тәуелсіз мемлекеті (НДХ) армиясынан, усташтардан және четниктерден тартып алынған қару-жарақтарды, мысалы, Карабинер 98k мылтығы, MP 40 автоматтары, MG 34 пулеметтері, Каркано мылтығы мен карабині, сондай-ақ Беретта автоматтары. Партизандар қару-жараққа Кеңес Одағы мен Ұлыбританиядан берілген көмек арқылы да қол жеткізді, оның ішінде PPSh 41 және Sten MKII автоматтары болды. Бұған қоса, партизандық шеберханалар қолданыстағы зауыттық үлгілер негізінде өз қаруларын жасады, соның ішінде "Партизан мылтығы" және танкке қарсы "Партизан минометі".
The first small arms for the Partisans were acquired from the defeated Royal Yugoslav Army, like the M24 Mauser rifle. Throughout the war the Partisans used any weapons they could find, mostly weapons captured from the Germans, Italians, Army of the NDH, Ustaše and the Chetniks, such as the Karabiner 98k rifle, MP 40 submachine gun, MG 34 machine gun, Carcano rifle and carbine, and Beretta submachine gun. The other way that the Partisans acquired weapons was from supplies given to them by the Soviet Union and the United Kingdom, including the PPSh 41 and the Sten MKII submachine guns respectively. Additionally, Partisan workshops created their own weapons modelled on factory made weapons already in use, including the so called "Partisan rifle" and the anti tank "Partisan mortar".
Әйелдер
Югослав партизандары көптеген әйелдерді жұмылдырды. Югослав ұлттық азаттық қозғалысы 6 миллион азаматтық қолдаушысы бар екенін мәлімдеді; олардың екі миллионы Әйелдердің антифашистік фронтын (АФЖ) құрды, онда революциялық және дәстүрлі көзқарастар қатар өмір сүрді. АФЖ мектептерді, ауруханаларды және тіпті жергілікті басқару органдарын басқарды. Титоның Югославия Ұлттық азаттық армиясында 600 000 ер адаммен бірге шамамен 100 000 әйел қызмет етті. Ұйым әйелдер құқықтары мен гендерлік теңдікке деген ұмтылысын баса көрсетті және партизанканы (партизан әйелін) тарту және оның беделін арттыру үшін дәстүрлі фольклорлық қаһарман әйелдердің бейнесін пайдаланды. Соғыстан кейін әйелдер дәстүрлі гендерлік рөлдерге қайта оралды, бірақ Югославия ерекшелігі – оның тарихшылары қарсылық қозғалысындағы әйелдердің рөліне едәуір назар бөлді, 1990 жылдары елдің тарауына дейін. Кейін әйел-сарбаздар туралы естеліктер ұмытылды.
The Yugoslav Partisans mobilized many women. The Yugoslav National Liberation Movement claimed 6,000,000 civilian supporters; its two million women formed the Antifascist Front of Women (AFŽ), in which the revolutionary coexisted with the traditional. The AFŽ managed schools, hospitals and even local governments. About 100,000 women served with 600,000 men in Tito's Yugoslav National Liberation Army. It stressed its dedication to women's rights and gender equality and used the imagery of traditional folklore heroines to attract and legitimize the partizanka (; Partisan Woman). After the war, women returned to traditional gender roles, but Yugoslavia is unique as its historians paid extensive attention to women's roles in the resistance, until the country broke up in the 1990s. Then the memory of the women soldiers faded away.
Саяси
Партизандық мұра 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басында этникалық ұлтшылдықтың күшеюіне байланысты көптеген пікірталас пен дау-жанжалға себеп болды. Югославияның тарауынан кейінгі тарихи ревизионизм осы қозғалысты посткоммунистік әлеуметтік-саяси жүйеде идеологиялық тұрғыдан қабылдамауына әкеп соқты. Бұл ревизионистік тарихнама Партизандардың Екінші дүниежүзілік соғыстағы рөлін мұрагер мемлекеттерде көбінесе назардан тыс қалдыруға, кемсітуге немесе сынға ұшыратуға себеп болды. Қоғамдық өзгерістерге қарамастан, Партизандық күрес еске алу шаралары бұрынғы Югославия аумағында әлі де өткізіліп тұрады және оған ардагерлер ұйымдары, олардың ұрпақтары, югоностальгиялық көзқарастағы адамдар, Тито жақтастары, солшылдар мен оларға жақын тұрғандар қатысады. Бұрынғы Халықтық Азаттық Соғысы ардагерлерінің қауымдастығының (СУБНОР) мұрагерлері әр республикадағы Партизан ардагерлерін өкілдік етеді және соғыс кезіндегі жақтастардың саяси және құқықтық оңалтуына қарсы лоббилік жұмыс жүргізеді, сондай-ақ көшелер мен алаңдардың аттарын өзгертуге тырысады. Бұл ұйымдар сонымен қатар әр елде Халықтық Азаттық Соғысына және фашизмге қарсы арналған ескерткіштер мен мемориалдық кешендерді күтіп ұстайды.
The Partisan legacy is the subject of considerable debate and controversy due to the rise of ethnic nationalism in the late 1980s and early 1990s. Historical revisionism following the breakup of Yugoslavia has rendered the movement ideologically incompatible within the post communist sociopolitical framework. This revisionist historiography has caused the Partisans' role in World War II to be generally ignored, disparaged or attacked within successor states. Despite social changes commemorative tributes to the Partisan struggle are still observed throughout the former Yugoslavia, and are attended by veteran associations, descendants, yugo nostalgics, Titoists, leftists and sympathisers. The successor branches of the former Association of War Veterans of the People's Liberation War (SUBNOR), represent Partisan veterans in each republic and lobby against political and legal rehabilitation of war collaborators, along with efforts to renamed streets and public squares. These organisation's also maintain monuments and memorials dedicated to the People's Liberation War and anti fascism in each respective nation.
Мәдениет
Владимир Дедижердің мәліметінше, партизандарға арналып 40 мыңнан астам халық поэзиясы тудырылған.
According to Vladimir Dedijer, more than 40,000 works of folk poetry were inspired by the Partisans.