Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Югославиядағы партизандық қозғалысы – Дража Михайлович басқарған қозғалыс. Четниктер (четници, четнички покрет) – Югославия армиясының Четник жасақтары, сондай-ақ Югославия армиясының Отандық жасағы (Југословенска војска у отаџбини) және Равна Гора қозғалысы, Югославияның роялистік және серб ұлтшыл қозғалысы және Осі билеген Югославиядағы партизандық күш. Бұл біртекті қозғалыс болмаса да, оны Дража Михайлович басқарды. Ұзақ мерзімді мақсаттары бойынша Осіге қарсы болған және шектеулі мерзімдерде маргиналды қарсылық іс-шараларымен айналысқан, сонымен қатар соғыс уақытының барлық бөлігіне дейін Осі күштеріне тактикалық немесе таңдаулы ынтымақтастықпен айналысты. Четниктер қозғалысы Осімен ынтымақтастық саясатын қабылдады және осы бақылауындағы "заңды" көмекші күштер ретінде жұмыс істеу арқылы бір деңгейдегі немесе басқа деңгейдегі ынтымақтастыққа қатысты. Уақыт өте келе, елдің әртүрлі бөліктерінде қозғалыстың ынтымақтастығы келісімдерге еніп кетті: алдымен Германияның Сербияны басып алған аумағындағы Ұлттық құтқарудың қуыршақ үкіметімен, содан кейін итальяндықтармен басып алынған Далмация мен Черногорияда, солтүстік Босниядағы кейбір усташ күштерімен және 1943 жылдың қыркүйегінде итальяндықтар бас тартқаннан кейін тікелей немістермен. Четниктер 1941 жылдың шілдесінен желтоқсан айына дейін Германияның Сербияны басып алған аумақтарында көтеріліс ұйымдастырды. Көтерілістің алғашқы табысынан кейін неміс басқыншылары Адольф Гитлердің Шығыс Еуропада нацистік қарсылықты басу формуласын енгізді: әрбір неміс сарбазы үшін 100 тұтқынды өлімге жіберу және әрбір жарақат алған сарбаз үшін 50 тұтқынды өлімге жіберу. 1941 жылдың қазан айында неміс сарбаздары мен сербтер екі рет азаматтық тұрғындарды қырғынға ұшыратты, нәтижесінде жалпы өлім саны 4500-ден асты, олардың көп бөлігі сербтер еді. Бұл Михаиловичті неміс әскерлерін өлтіру тек ондаған мың сербтердің қажетсіз өліміне әкелетіндігіне сендірді. Нәтижесінде ол четник партизандарының шабуылдарын азайтып, Балқанға одақтастардың қонуын күтуге шешім қабылдады. Четниктердің ынтымақтастығы "кең және жүйелі" шамаға жеткен кезде, четниктер өздерінің ынтымақтастық саясатын "душманды пайдалану" деп атады. Саяси ғалым Сабрина Рамет: "Четниктердің саяси бағдарламасы да, олардың ынтымақтастығының ауқымы да кеңінен, тіпті көлемді түрде құжатталған; сондықтан, әлі де болса, четниктер этникалық біртекті Үлкен Сербия мемлекетінің көрінісін жүзеге асыруға тырысудан басқа ештеңе жасамады деп сенетін адамдар табылуы мүмкін, олар қысқа мерзімде, Осі күштеріне ынтымақтастық саясаты арқылы алға басуға ниетті болды". Четниктер Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Югославияда қалыптасқан террор мен контртеррор үрдісінің серіктестері болды. Олар сербтер мен хорваттар араласқан аймақтардағы хорваттарға қарсы, Босния, Герцеговина мен Санджактағы мұсылман халқына қарсы, сондай-ақ барлық аймақтардағы коммунистер бастаған югослав партизандарына және олардың жақтастарына қарсы террорлық тактиканы қолданды. Бұл тактикаға азаматтық тұрғындарды өлтіру, ауылдарды өртеу, адам өлтіру және мүлікті жою, хорваттар мен сербтер арасындағы этностық шиеленісті күшейту кірді. НДХ-дағы серб емес халыққа қарсы террорлық тактика, кем дегенде, белгілі бір дәрежеде, усташтардың сербтерді қырғынға ұшыратқанына реакция болды, алайда ең үлкен четник қырғындары Шығыс Боснияда болды, онда олар маңызды усташ операцияларының алдында болды. 1941 жылдың 20 желтоқсанындағы Михаиловичтің нұсқауына сәйкес, Ұлы Сербияның бөлігі болуға арналған аймақтарда тұратын хорваттар мен босниялықтар серб еместерден тазартылуға тиіс еді. Коммунистік партизандар мен олардың жақтастарына қарсы террор идеологиялық тұрғыдан қозғалды. Бірнеше тарихшылар осы кезеңдегі четниктердің әрекеттерін геноцид деп санайды. Хорватия мен Босния мен Герцеговинада четниктер салдарынан болған өлім-жітімнің саны 50 000-нан 68 000-ға дейін, ал Санджак өңірінде ғана 5000-нан астам құрбан тіркелген. 300-ге жуық ауыл мен шағын қалалар, көптеген мешіттер мен католик шіркеулері қираған.

Этимология

"Четник" сөзінің этимологиясы нақты белгілі емес. Бірінің пікірінше, ол түрік тіліндегі "çete" сөзінен – "тоналдау және өртеу" мағынасында пайда болған, ал екіншілері бұл сөз протославян тілінен мұра ретінде келгенін, яғни "топ мүшесі" дегенді білдіреді дейді. Сондай-ақ, бұл сөз латын тіліндегі "coetus" – "жиналыс, топтасу" сөзінен де шыққан болуы мүмкін. "-ник" жұрнағы – славян тіліндегі жалпы жекеше жұрнақ, ол "бір нәрсемен байланысты немесе қатысы бар адам немесе зат" дегенді білдіреді. "Четник" сөзі әскер мен полиция бөлімдерінің мүшелерін сипаттау үшін алғаш рет 18 ғасырдың ортасында қолданылған. Матия Бан 1848 жылы Сербия княздығының шегінен тыс жерде қарулы жасақтар құру қажеттілігін білдіргенде бұл сөзді қолданды. 19 ғасырдың соңында бұл термин серб этнонационалистік мақсаттары бар әскери немесе жартылай әскери ұйымдардың мүшелеріне қатысты қолданыла бастады. 1904 жылдан бастап, серб тіліндегі "četnik" сөзі Балқан партизандық күштерінің мүшесін сипаттау үшін жиі қолданылды, олар "чета" (қарулы топ) деп аталды (četa/чета – "банды" немесе "топ"). Бүгінде "четник" сөзі "Ұлы Сербия идеологиясымен жетекшілікке алған үстемдік және экспансия саясатын" ұстанатын кез келген топтың мүшелерін атау үшін қолданылады.

1918 жылға дейін

Оңтүстік славян елдерінде, әсіресе ұзақ уақыт Осман империясының билігінде болған аймақтарда, партизан соғысына ұқсас, шағын көлемді бүлікшілдік әрекеттердің тарихы тереңде жатыр. 1804 жылы басталган Бірінші серб көтерілісінде, қарақшылар жасақтары (hajdučke čete) Осман империясының күші басымдық танытқанға дейін, және көтеріліс 1813 жылы басылғанға дейін маңызды рөл атқарды. Екі жыл өткен соң екінші көтеріліс болды, және партизандық соғыс қайтадан тиімді қолданылып, 1833 жылы едәуір кеңейтілген және 1878 жылы толық тәуелсіздік алған Сербия княздығының құрылуына көмектесті. Осы кезеңде және 19 ғасырдың соңына дейін партизандық соғысқа қызығушылық жоғары болды, Сербия үкіметі тапсырыс берген және 1848 және 1868 жылдары жарық көрген осы тақырыптағы кітаптар шығарылды. Тәуелсіздік алғаннан кейін төрт жыл өткен соң княздық Сербия Корольдігіне айналды. 1904 және 1912 жылдар аралығында, Сербияда жекеше түрде жалданып, жабдықталған және қаржыландырылған шағын топтар, жергілікті халықтың пікірін ескермей, Осман империясының Македония аймағына сапар шегіп, оны Осман билігінен босату және Сербияға қосуды мақсат етті. Бұл топтардың басым бөлігі Сербия Корольдік армиясының белсенді қызметтегі офицерлері мен сержанттарының басшылығында болды, ал Сербия үкіметі көп ұзамай осы іс-шаралардың бағытын өз қолына алды. Грекия мен Болгария да Македонияға ұқсас күштер жіберді, олар да аймақты өз мемлекеттеріне қосуды қалағандықтан, серб четниктері Болгариядан келген қарсыластарымен және Осман билігімен қақтығысқа түсті. Сербияда социал-демократтық баспасөзден басқа, четниктердің бұл әрекеттері қолдау тапты және ұлттық мүдделерге сай деп есептелді. Бұл четниктердің іс-әрекеті Осман империясындағы 1908 жылғы Жас түрктер төңкерісінен кейін тоқтады. Четниктер 1912-1913 жылдардағы Балқан соғыстарында белсенді қатысты; Осман империясына қарсы Бірінші Балқан соғысы кезінде олар жаудың алға жылжуына кедергі келтіру үшін, жау тылындағы байланыс жолдарына шабуыл жасау үшін, үрей мен шатастықты тарату үшін, шекаралық полиция ретінде және басып алынған аймақтарда қарапайым басқаруды орнату үшін авангард ретінде қолданылды. Олар екінші Балқан соғысында болгарларға қарсы да тиімді қолданылды. Балқан соғыстарынан кейін четниктер тобы Сербияның соғыстарда алған жаңа аймақтарында тәртіп орнатуға жұмылды, бұл кейде азаматтық тұрғындарды қорқытуға әкелді. Балқан соғыстарында өте құнды екенін дәлелдеген серб армиясы, I дүниежүзілік соғыста да четниктерді дәл осылай пайдаланды, олар тиімді болғанымен, ауыр шығындарға ұшырады. 1914-1915 жылдардағы сербтік науқанның соңында олар Корфуға үлкен шегініс кезінде армиямен бірге шегінді, кейіннен Македония майданында шайқасты. Черногориялық четниктер де сол елдің австро-венгрлік оккупациясына қарсы күресті. 1916 жылдың соңында болгарлар басып алған оңтүстік-шығыс Сербияда күресу үшін жаңа четниктер жасақтары құрылды. Ірі көтеріліске қарсы жазалау шараларынан қорқып, серб армиясы четниктердің тәжірибелі басшысы Коста Печанацты көтерілістің алдын алу үшін жіберді. Бірақ болгарлар сербтерді әскерге шақыра бастады, және жүздеген адамдар четниктер отрядына қосылды. Бұл Коста Войнович басшылығымен 1917 жылғы Топлица көтерілісіне әкелді, оған Печанац та қосылды. Бастапқыда сәтті болған көтеріліс ақырында болгарлар мен австро-венгрлер тарапынан басып тасталды, содан кейін азаматтық тұрғындарға қарсы қанды жазалау шаралары жүргізілді. Печанац кейін четниктерді болгар оккупациялық әскерлеріне қарсы саботаж және шабуылдар үшін пайдаланды, содан кейін австро-венгрлік оккупациялық аймаққа енді. Соғыс аяқталар алдында четниктер отряды таратылды, кейбіреулері үйлеріне қайтарылды, ал қалғандары армияның құрамына қосылды. Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігі 1918 жылдың 1 желтоқсанында, соғыстан кейін Сербия, Черногория және Оңтүстік славян халқы қоныстанған Аустрия-Мажарстан аймақтарының бірігуімен құрылды.

Соғыс аралық кезең

1904 жылдан бергі әскери тарихына байланысты, четниктердің ардагерлері жаңа мемлекеттегі басты серб патриоттық ұйымдарының бірі болды. 1921 жылы Белградта «Отанның бостандығы мен қадір-қасиеті үшін четниктер қауымдастығы» құрылды. Оның ұйымдастыру мақсаты – четниктер тарихын дамыту, патриоттық идеяларын тарату, сондай-ақ қаза тапқан четниктердің жесірлері мен жетімдеріне, мүгедек четниктерге көмек көрсету болды. Бұл саяси күш болды және оның басшылығы мен саяси идеологиясы туралы сұрақтар туды. Бастапқыда ұйымға либералды Демократиялық партияның ықпалы зор болды, бірақ үстемдік үшін Халық Радикалды партиясының күресі 1924 жылы жарылысқа алып келді. Қауымдастықтың Радикалды партияны қолдайтын, Ұлы Сербияны жақтаған топтары бөлініп, 1924 жылы «Патша және Отан үшін серб четниктері қауымдастығы» және «Петр Мрконжич» атымен танымал «Серб четниктері қауымдастығы» деген екі жаңа ұйым құрды. 1925 жылдың шілдесінде бұл екі ұйым «Петр Мрконжич» атымен «Серб четниктері қауымдастығы» болып бірікті. Ұйым таратылғанға дейін көптеген келіспеушіліктерге басшылық етті. 1929 жылы Александр патшаның патшалық диктатурасын орнатуымен мемлекет Югославия Корольдігі болып қайта аталды, Рачичтің бұрынғы ұйымы таратылды, ал бұрынғы наразылар ресми түрде бекітілген «Отанның бостандығы мен қадір-қасиеті үшін четниктер қауымдастығына» қайта қосылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін және жаңа мемлекет құрылғаннан кейін кең ауқымды тәртіпсіздіктер болды. Македонияда болгарлыққа деген ықылас күшті болды, Белград үкіметі оны Оңтүстік Сербия деп атады. Македония халқының көп бөлігі бұл режимді қолдамады. Македонияны «сербтендіру» үшін кең ауқымды шаралар қабылданды, оның ішінде болгар православие шіркеуінің мектептерін жабу, тарих оқулықтарын қайта қарау, «сенімсіз» мұғалімдерді жұмыстан шығару, болгар тілін қолдануға тыйым салу және мемлекетке қарсы қылмыс жасағандарға ұзақ мерзімді түрме жазасын беру. 1918-1924 жылдар аралығында Ұлы Болгарияны жақтаған 300-ден астам македониялықтар өлтірілді, сол кезеңде мыңдаған адам тұтқындалды және Македонияда шамамен 50 000 әскер орналастырылды. Македонияға мыңдаған серб отарлаушылары қоныс аударды. Жован Бабуньский басқаратын топтар сияқты четниктер тобы халықты қорқытып, болгарлыққа жақтас қарсылық көшбасшыларын өлтіріп, жергілікті халықты әскерге мәжбүрлі еңбекке тарту үшін ұйымдастырылды. Ішкі Македония революциялық ұйымының қарсылығы одан әрі террормен кездесті, оның ішінде 1922 жылы Шығыс Македониядағы Штиптен шыққан Печанац пен Илия Трифунович Луне басқаратын Болгар бандиттеріне қарсы қауымдастық құрылды. Бұл ұйым тез арада македониялық халықты кемсітпей террорлауымен танымал болды. Печанац пен оның четниктері серб және қарақшыл отарлауға қарсылық көрсеткен албандармен күресте де белсенділік танытты. Диктатураның біртекті қысымы кезінде де четниктер біртұтас қозғалыс болған жоқ. 1929 жылы Илия Трифунович Бирчанин қауымдастықтың президенті болды және 1932 жылға дейін қызмет етті, содан кейін ол тағы бір серб ұлтшыл ұйымының президенті болды – «Ұлттық қорғаныс» (Narodna Odbrana) және бәсекелес «Ескі четниктер қауымдастығын» құрды, бірақ соңғысы басты четник ұйымына ешқандай қиындық тудырмады. Оның орнына Печанац келді, ол 1941 жылдың сәуірінде Югославияға шабуылға дейін ұйымды басқара берді. 1929 жылдан бастап негізгі четник ұйымдары Сербиядан тыс 24 қала мен ауданда бөлімдер құрды, олардың көпшілігінде хорваттар көптеп өмір сүрді. Сербиядан тыс жердегі сербтердің «ұлтшыл шовинистік» қозғалысының кеңеюі этникалық шиеленісті, әсіресе сербтер мен хорваттар арасындағы қақтығысты күшейтті. Печанац басшылығымен четник ұйымына соғыста қызмет етпеген және саяси және экономикалық себептермен қосылуға қызығушылық танытқан жаңа жас мүшелерге мүшелік берілді. 1930 жылдары ол ұйымды ардагерлердің құқықтарын қорғауға бағытталған ұлтшыл ардагерлер қауымдастығынан Сербияның саяси ұйымына айналдырды. Трифунович Бирчанин және басқалар ұйымның агрессивті кеңеюіне және оның дәстүрлі четник идеалдарынан алыстауына наразылық білдірді. 1935 жылдан кейін четниктердің қызметіне негізінен хорваттық Сава Бановинасында және дерлік словендік Драва Бановинасында ресми түрде тыйым салынды, бірақ бұл аймақтардағы четниктер тобы төменгі деңгейде жұмыс істей алды. Осы кезеңде Печанац Югославияны 1935 жылдан 1939 жылға дейін басқарған Милан Стоядиновичтің жақтас үкіметімен жақын байланыс орнатты. Соғыстар аралық кезеңде әскердің кіші офицерлеріне партизандық соғыс туралы шектеулі оқу берілді, ал 1929 жылы үкімет «Партизандық соғыс туралы нұсқаулықты» жариялады. 1938 жылы Бас штаб 1929 жылғы тәсілді қайта қарастырып, 1904-1918 жылдар аралығында четниктер жүзеге асырған сияқты операциялар қазіргі соғыста мүмкін емес екенін мойындады және четниктер қауымдастығына ешқандай маңызды соғыс функциясын тапсырмайтынын нақтылады.

Құрылу

1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Бас штаб Югославияның Осі державаларына қарсы соғысқа дайын еместігін және көршілес елдердің Югославияда азаматтық соғыс тудыруы мүмкін екеніне алаңдады. 1940 жылдың сәуірінде Бас штаб, четниктерді партизандық соғысқа пайдалану туралы күмәндануына қарамастан, Четниктер командалығын құрды, ол соңында елдің барлық аймақтарына тараған алты толық батальоннан тұрады. Алайда, 1938 және 1941 жылдар арасындағы Югославияның соғыс жоспарларының сериясынан Бас штабтың 1941 жылдың сәуірінде Югославияға қарсы соғыс басталғанға дейін партизандық соғысқа ешқандай нақты міндеттемесі болмағаны және бұл рөлде Четник қауымдастығын пайдалануды да қарастырмағаны анық көрінеді. Басқындығынан аз уақыт бұрын Печанакқа Бас штаб өкілдері келіп, 5-ші армия аумағында партизандық бөлімшелерді ұйымдастыруға рұқсат берді және оған қару-жарақ пен қаражат берді; 5-ші армия Темір қақпалар мен Грек шекарасы арасындағы Румыния және Болгария шекараларына жауапты болды. 1941 жылдың 6 сәуірінде Германия, Италия және Венгрия елге басып кірген кезде Югославия Екінші дүниежүзілік соғысқа тартылды. Кейбір Югославия аумақтары Осінің көршілері – Венгрия, Болгария және Италиямен біріктірілді. Немістер фашистік Усташе қуыршақ мемлекетін, Тәуелсіз Хорватия мемлекетін (NDH) құруды ұйымдастырып, қолдады. Бұл мемлекет соғысқа дейінгі Хорватияның Бановинасының көп бөлігін, қазіргі Босния мен Герцеговинаның қалған бөлігін және кейбір көршілес аумақтарды қамтыды. Жеңіліске ұшырамас бұрын Петр II патша мен оның үкіметі елден қашып, маусым айында Лондон қаласында Батыс Одақтастары мойындаған Югославия үкіметі ретінде қайта құрылды. Четниктер командасының барлық бөлімшелері басып кіру кезінде тұтқындалды және олардың мақсатты мақсатта пайдаланылғаны туралы немесе осы бөлімшелердің элементтері берілгеннен кейін қандай да бір ұйымдасқан түрде жұмыс істегені туралы ешқандай мәлімет жоқ. Басып кірудің алғашқы күндері армия полковнигі Дража Михайлович Боснияда орналасқан 2-ші армия штабының басшысының орынбасары болды. 13 сәуірде ол 15 сәуірде Добой ауданында болған бөлімге қолбасшылық етті, ол Жоғарғы штабтың (соғыс уақытындағы Бас штаб) берілу туралы шешім қабылдағаны туралы хабардар болды. Бірнеше ондаған сарбаздары, олардың басым көпшілігі сербтер, Михайловичке қосылды, ол бұл бұйрықтарды орындамауды шешті, ал топ тауға қарай бет алды. Олар оңтүстік-шығысқа, содан кейін шығысқа қарай жүріп, Германия басып алған Сербияның таулы ішкі аймағына жетуді мақсат етіп, жеңілген армияның басқа бөлімдерімен байланысуға үміттенді. Алғашқы бірнеше күн ішінде Михайловичтің тобы неміс күштерінің шабуылына ұшырады. Топқа басқа да сарбаздар қосылды, бірақ қарсылық көрсетуді жалғастырғандар туралы ешқандай хабар естілмеді. 28 сәуірде топтың саны 80-ге жуық адам болды және келесі күні Дрина өзенінен Сербияның оккупацияланған аумағына өтті, бірақ келесі бірнеше күн ішінде ол күтіп тұрған қиындықтар мен белгісіздік туралы алаңдайтын бірқатар офицерлер мен сарбаздарды жоғалтты. Дрина өзенінен өткен соң топқа коллаборационисттік қуыршақ үкіметке жататын жандармдар шабуыл жасады. 6 мамырда Михайловичтің қалған тобы Ужице маңында неміс әскерлерімен қоршалып, толығымен жойылды. 13 мамырда Михайлович билік басындағы территорияның орталық бөлігіндегі Горни Милановац қаласына жақын Сувобор тауының батыс беткейіндегі Равна Горадағы қойшылар қораларына келді. Бұл кезде оның тобы жеті офицерден және 27 басқа сарбаздан тұратын. Осы сәтте, әскердің бірде-бір бөлігі соғысуды жалғастырмағанын біліп, олар немістерге берілу немесе қарсылық қозғалысының өзегін құру туралы шешім қабылдады. Михайлович пен оның адамдары соңғысын таңдады. Штаб-пәтерлерінің орналасқан жеріне байланысты Михайлович ұйымы "Равна Гора қозғалысы" деп аталды. Четниктер қозғалысының жақтастары Михайловичтің четниктері Екінші дүниежүзілік соғыста Югославияда құрылған алғашқы қарсылық қозғалысы болды деп мәлімдегенмен, егер қарсылық қозғалысы салыстырмалы түрде көп сарбаздан тұратын, қатаң және аздап үздіксіз жүргізілуі тиіс қарулы операцияларды жүргізетін саяси және әскери ұйым ретінде анықталса, бұл дұрыс емес. Равна Гораға келгеннен кейін көп ұзамай Михайловичтің четниктері командалық пункт құрып, өздерін "Югослав армиясының Четник отрядтары" деп атады. Бұл атау бұрынғы четниктердің туындысы болғанымен, бұрынғы қақтығыстардағы четниктердің ұзақ және танымал тарихымен байланысты болмаса, Михайловичтің ұйымы соғыс аралық Четник қауымдастықтарымен немесе 1940 жылы құрылған Четниктер командалығымен ешқандай байланысы болмады. Тамыз айының басында Четниктердің Орталық Ұлттық Комитеті құрылып, Михайловичке ішкі және халықаралық саяси мәселелер бойынша кеңес беруге және оккупацияланған аумақтағы және басқа оккупацияланған Югославия аймақтарындағы азаматтармен байланыс орнатуға кірісті. Комитет мүшелері соғысқа дейін серб саяси және мәдени айналымдарында белгілі болған адамдар еді, ал CNK мүшелерінің кейбіреулері Белград Четник комитетінде де жұмыс істеді, ол қозғалысты қолдады. CNK-ның көп бөлігі Югославия Республикалық партиясының немесе шағын Аграрлық партиясынан алынған еді. CNK-ның үш ең маңызды мүшесі, соғыстың көп бөлігінде атқару комитетін құраған: юрист, ұлтшыл серб мәдени клубының бұрынғы вице-президенті және Югославия Республикалық партиясының бұрынғы мүшесі Драгиша Васич; босниялық серб юрисі Стеван Мольевич; және Васичтің заң фирмасының серігі, сонымен қатар Югославия Республикалық партиясының мүшесі Младен Жуйович. Васич үштіктің ең маңыздысы болды және Михайлович оны үш адамнан тұратын комитеттің жетекші мүшесі деп тағайындады, соған қоса подполковник (лейтенант полковник) Драгослав Павлович және майор Ездимир Дангич, егер оған бірдеңе болса ұйымды басқаруға кірісетін еді. Де-факто, Васич Михайловичтің орынбасары болды.

Идеология

1941 жылдың мамыр айынан бастап, Михайлович қозғалысының пайда болуынан 1944 жылдың қаңтарындағы Ба конгресіне дейін, қозғалыстың идеологиясы мен мақсаттары бірқатар құжаттарда жарияланды. 1941 жылдың маусым айында, ол КНК-нің маңызды мүшесі болғанға екі ай қалғанда, Молжевич «Біртұтас Сербия» деген меморандум жазды, онда ол Ұлы Югославия құрамында Ұлы Сербия құруды ұсынды. Бұл Ұлы Сербияға соғысқа дейінгі Югославия аумағының басым бөлігі ғана емес, сонымен қатар Югославияның барлық көршілеріне тиесілі аумақтардың да айтарлық бөлігі кіруі керек еді. Бұл жағдайда Ұлы Сербия жалпы Югославия аумағы мен халқының 65-70 пайызын құрайтын болып, Хорватия шағын қалдыққа дейін азайтылатын еді. Оның жоспарына ірікөлмді халықты көшіру, Ұлы Сербия шекарасынан серб емес халықты шығару кірді, бірақ ол нақты сандарды көрсетпеді. Молжевичтің «Біртұтас Сербияны» дамытумен бірге, Белградтың четник комитеті ұсыныс жасады, ол Молжевичтің жоспарындағыдай аумақтық ережелерді қамтиды, бірақ Ұлы Сербияны этникалық жағынан біртекті ету үшін қажетті ауқымды халықты ауыстыру туралы толық мәліметтер берді. Ол Ұлы Сербиядан 2 675 000 адамды, оның ішінде 1 000 000 хорватты және 500 000 немісті шығаруды ұсынды. Жалпы алғанда, Сербияға оның шекарасынан тыс жерлерден 1 310 000 серб әкелінетін еді, оның 300 000-ы Хорватиядан келген сербтер болатын. Алайда Ұлы Сербия толық сербтік болмайтын еді, өйткені шамамен 200 000 хорватқа оның шекарасында қалуға рұқсат берілетін еді. Босниялық мұсылмандарды Ұлы Сербиядан көшіру үшін нақты сандар ұсынылмады, бірақ олар соғыстың соңғы кезеңдерінде және одан кейін шешілетін «проблема» ретінде анықталды. КНК 1941 жылдың тамыз айында құрылғаннан кейін Ұлы Сербия жобасын мақұлдады. Серб ұлтшылы болған Михайлович екі ұсыныстың барлығын немесе көп бөлігін қолдады деп болжауға болады, өйткені олардың мазмұны 1941 жылғы «Біздің жолымыз» атты четниктер парақшасында көрініс тапқан, сондай-ақ ол желтоқсанда серб халқына арналған үгіт-насихатта және 1941 жылғы 20 желтоқсанда Италияның Черногория губернаторлығында жаңадан тағайындалған четник командирлері Павле Джуришич пен Джорджие Лашичке берілген егжей-тегжейлі нұсқаулар жинағында нақты сілтеме жасады. Белградтың четник комитетінің ұсынысы қыркүйек айында Сербиядан тымыздан әкелініп, Лондонға жер аударылған Югославия үкіметінің адамы Милош Секулич арқылы жеткізілді. 1942 жылдың наурыз айында Четник Динара дивизиясы мәлімдеме жасады, ол келесі айда Босния, Герцеговина, Солтүстік Далмация және Ликадан келген четник командирлерінің Книнге жақын Стримикада өткен кездесуінде қабылданды. Бұл бағдарлама 1941 жылғы желтоқсанда Михайловичтің Дюришич пен Лашичке берген нұсқауларына ұқсас болатын. Ол осы аймақтардағы сербтердің басқа ұлттардан «тазалау» үшін жұмылдырылуын атап өтті және бірнеше қосымша стратегияларды қабылдады: итальяндық басқыншылармен ынтымақтастық; НДХ күштері мен партизандарға қарсы қарулы қарсылық; босниялық мұсылмандарға лайықты қарым-қатынас жасау, оларды партизандарға қосылудан сақтау үшін, бірақ кейін олар жойылуы мүмкін; және Югославияға адал, партизанға қарсы хорваттардан жеке хорват четник бөлімдерін құру. 1942 жылдың 30 қарашасынан 2 желтоқсанына дейін Черногорияның жас четник зиялыларының конференциясы Италияның Черногориядағы Шаховичиде өтті. Михайлович қатыспады, бірақ оның штаб бастығы Захарие Остожич, Джуришич және Лашич қатысып, Джуришич басым рөл атқарды. Ол жалпы четник бағдарламасының маңызды және кеңейтілген нұсқасын құрайтын стратегияларды ұсынды, ал кездесудің есебі ресми четник мөрімен бекітілді. Ол четник қозғалысының Ұлы Сербияның негізгі мақсатын нығайтты, сонымен қатар Караджорджевич әулетін сақтауды жақтады, Серб, хорват және словендік өзін-өзі басқарушы бірліктермен, бірақ Македония мен Черногория сияқты басқа югослав халықтары мен басқа да азшылықтар үшін субъектілерді қоспағанда, біртұтас Югославияны қолдады. Ол соғыстан кейінгі четник диктатурасын көздеді, ол патшаның мақұлдауымен елдегі барлық билікті ұстайтын, четниктер қатарынан жалданатын жандармерия және бүкіл елде четник идеологиясын ынталандыруды көздеді. 1944 жылдың қаңтарындағы Ба конгресінен бұрын пайда болған соңғы четник идеологиялық құжаты 1942 жылдың соңында Черногорияның жас четник зиялыларының конференциясы кезінде четник басшылығы дайындаған нұсқаулық болды. Онда айтылғандай, четниктер соғысты үш кезеңмен қарастырды: басқалардың басып кіруі мен капитуляциясы; жағдайлар жақсарғанға дейін ұйымдасу және күту кезеңі; және соңында басқыншыларға және билік үшін бәсекелес күштерге қарсы жалпы шабуыл, четниктердің Югославияны толық бақылауға алуы, көптеген ұлттық азшылықтарды қуу және барлық ішкі жауларды қамау. Ең маңыздысы, екінші кезеңдегі екі маңызды міндет ретінде четниктердің үшінші кезеңге партиялық саяси ықпалсыз ұйымдастыруы және ішкі жауларын әлсіретуі, алғашқы басымдық партизандарға берілді. Партизандар мен усташаларға қарсы кек алу нұсқаулыққа «қасиетті міндет» ретінде енгізілді. Нұсқаулық Югославиялық идеяға кейбір құрмет көрсетті, бірақ четниктер Югославияның барлық халқына біріккен қозғалыс болуға шынайы ниеттемеді, өйткені бұл олардың Ұлы Сербияны Ұлы Югославия құрамында құру мақсатына қайшы келді. Серб ұлтшылдығына байланысты, олар Югославиядағы «ұлттық мәселеге» реалистік көзқарас қалыптастыра алмады, өйткені олар басқа югослав халықтарының заңды мүдделерін ескермеді. Сондықтан олардың идеологиясы серб емес халықтарға тартымды болған жоқ, тек өздерін сербтер санайтын македониялықтар мен черногориялықтарды ғана қызықтырды. Четниктердің ұзақ жылдар бойы қалыптасқан Ұлы Сербия идеологиясының жаңа аспектісі – Ұлы Сербияны серб емес халықтан «тазалау» жоспары болды, бұл НДХ-тағы усташалардың сербтерді жаппай қырғынына жауап ретінде туындады. Четник идеологиясын егжей-тегжейлі сипаттайтын соңғы құжаттар 1944 жылдың қаңтарында Михайлович шақырган Ба конгресінде жасалды, бұл 1943 жылдың қарашасындағы коммунистік басшылықтағы Югославия Ұлттық Азаттық Кеңесінің (AVNOJ) екінші сессиясына жауап ретінде болды. AVNOJ-дың екінші сессиясы соғыстан кейінгі Югославия алты тең құрамдас республикаларға негіделген федеративтік республика болады деп шешті, ол Югославияның жалғыз заңды үкіметі екенін мәлімдеді және патшаның халық референдумы арқылы оның билігінің болашағын анықтағанша елге оралу құқығын жоққа шығарды. AVNOJ-дың екінші сессиясынан кейін бір ай өткен соң, ірі одақтас державалар Тегеранда кездесіп, партизандарға толық қолдау көрсетуге және четниктерден қолдауды қайтаруға келісті. Конгресс четник қозғалысының үлкен бөлігі соғыс барысында басқыншы күштермен және олардың көмекшілерімен ынтымақтастыққа тартылған жағдайда өтті, және бұл немістердің келісімімен өткен болуы мүмкін. Ба конгресінде жасалған құжат «Равна Гора қозғалысының мақсаттары» деп аталды және екі бөлімнен тұрды. Бірінші бөлім, «Равна Гора қозғалысының югославиялық мақсаттары», Югославия демократиялық федерация болады, онда сербтер, хорваттар және словендер үшін бір-бірден үш бірлік болады, ал ұлттық азшылықтар қуылды деп мәлімдеді. Екінші бөлім, «Равна Гора қозғалысының сербтік мақсаттары», четниктердің барлық серб провинциялары федеративтік құрылымдағы серб бірлігінде біріктіріледі деген идеясын нығайтты, бұл Югославияның барлық серб аймандарының ынтымақтастығына негізделген, бірпалаталық парламентке ие. Конгресс Югославия конституциялық монархия болуы керек деп шешті...

Құралуы мен ұйымдастырылуы

Четниктер негізінен сербтерден құралған, сербтер деп санайтын көптеген черногориялықтардан басқа, және "жергілікті қорғаныс бөлімшелері, серб ауыл тұрғындарының қарақшылық жасаған топтары, партизанға қарсы көмекші күштер, күштеп жұмылдырылған шаруалар және қарулы босқындар, тұтқындалмаған югослав офицерлерінің шағын топтары оларды ұйымдасқан жауынгерлік күшке айналдыруға сәтсіз тырысты". 1942 жылдың соңында жарияланған аталған четниктер нұсқаулығында қозғалысқа көптеген хорваттарды тарту идеясы талқыланды, бірақ қозғалысқа тек Орталық Далмация мен Приморьедегі четниктерге адал хорваттардың шағын топтары ғана қосылды, және олар четниктер ішінде ешқандай саяси немесе әскери маңызға ие болған жоқ. Италияға қосылған Любляна провинциясында майор Карл Новак басқаратын словендердің шағын тобы Михайловичті қолдады, бірақ олар да маңызды рөл атқармады. Боснияда мұсылмандар мен сербтер арасында ұзақ жылдар бойы өзара антагонизм болды, ал 1941 жылдың сәуір айының соңы мен мамыр айында Босния мен Герцеговинада, сондай-ақ этникалық құрамы әртүрлі басқа да аймақтарда серб емес тұрғындарға қарсы алғашқы четниктер жасаған зұлматтар орын алды. Бірнеше Санджак және босниялық мұсылмандар Михайловичті қолдады, ал кейбір еврейлер, әсіресе оңшыл сионистік Бетар қозғалысының мүшелері четниктерге қосылды, бірақ сербтердің ксенофобиясына байланысты олар алшақтады және ақырында кете бастады, ал кейбіреулері партизандарға қосылды. Четниктердің итальяндықтармен, кейін немістермен ынтымақтастығы еврейлердің четник қозғалысын қабылдамауына себеп болуы мүмкін. Православ дін қызметкерлерінің көпшілігі четниктерді қолдады, олардың кейбіреулері, атап айтқанда Момчило Джуич және Саво Божич командирлер болды. Четниктер саясаты әйелдерге маңызды рөлдерді атқаруға тыйым салды. Әйелдер жауынгерлік бөлімдерге қатыспады және оларға тек медициналық көмек көрсету және кейде барлау жұмыстары жүктеліп, шектелген мүмкіндіктер берілді. Четниктердің ең күшті болған Югославия аймақтарындағы шаруа әйелдерінің төмен мәртебесі әскери, саяси және психологиялық тұрғыдан пайдалы болуы мүмкін еді. Әйелдерге қатысты қатынас четниктер мен партизандардың арасындағы маңызды айырмашылық болды, және четниктердің насихаты партизандардағы әйелдердің рөлін кемсіткен.

Алғашқы іс-әрекеттері

Бастапқыда Михайловичтің ұйымы әртүрлі аймақтарда топтарды жинауға және құруға, қаражат жинауға, курьерлік желі құруға және қару-жарақ пен оқ-дәрілерді жинауға бағытталған. Бастапқыда олардың стратегиясы өз күшін ұйымдастыру және дамыту болды, бірақ батыс одақтастарының Югославияға қонуына үміттенген кезде, басқыншы күштерге қарсы қарулы операцияларды олар шегініп бара жатқанда ғана бастауды жоспарлады. Соғысқа дейінгі четниктер көшбасшысы Печанак Сербиядағы әскери қолбасшы аумағында Недичтің әріптестік режимімен келісімге келді. Полковник Дража Михайлович, "окупациялық күштерге қарсы тұруға мүдделі" болғандықтан, Равна Горада штаб-пәтерін құрып, өзінің тобын Печанак четниктерінен ажырату үшін "Равна Гора қозғалысы" деп атады. Дегенмен, басқа четниктер немістермен ынтымақтастыққа түсті және четниктер есімі қайтадан Михайловичпен байланысты болды. Бұл қозғалыстың атауы кейіннен "Отандағы Югослав армиясы" деп өзгертілді, бірақ қозғалыстың бастапқы атауы соғыс бойы, тіпті четниктер арасында да ең көп қолданылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы күштерге көбінесе "четниктер" деп аталды, бірақ бұл атау Печанак, Недич және Димитрие Льотич сияқты басқа да кішігірім топтар да қолданды. 1941 жылдың маусым айында Барбаросса операциясы басталғаннан кейін Иосип Броз Тито басшылығымен коммунистер партизандар көтеріліс ұйымдастырды және 1941 жылдың маусым мен қараша аралығында четниктер мен партизандар көбіне Осіге қарсы іс-қимылдарында ынтымақтасты. 1941 жылдың шілде айының басында Батыс Сербияда Оқпан күштеріне қарсы, көбінесе партизандармен бірлесіп, четниктердің көтерілісі басталды. Лозница, Рогатика, Баня Ковильяча және Олово аймақтарындағы көтерілістер ертерек жеңіске жетті. 1941 жылдың 19 қыркүйегінде Тито мен Михайлович алғаш рет Струганикте кездесті, онда Тито Михайловичке өз бөлімшелерін біріктіру үшін штаб бастығы лауазымын ұсынды. Михайлович немістерге шабуыл жасаудан бас тартты, жазалаудан қорқып, бірақ партизандарға шабуыл жасамауға уәде берді. Михайловичтің айтуынша, себеп гуманитарлық болды: немістердің сербтерге қарсы жазалауларының алдын алу, әр неміс сарбазы үшін 100 бейбіт тұрғын өлтірілсе, әр жараланған сарбаз үшін 50 бейбіт тұрғын өлтірілсе. 20 қазанда Тито Михайловичке ынтымақтастықтың негізі ретінде 12 тармақты бағдарлама ұсынды. Алты күннен кейін Тито мен Михайлович Михайловичтің штабында кездесті, онда Михайлович Титоның ұсынысының негізгі тармақтарын, соның ішінде ортақ штаб құруды, немістерге және квислингтік құрылымдарға қарсы бірлескен әскери іс-қимылдарды, әскерлерді жабдықтау үшін біріктірілген штаб құруды және ұлттық азаттық комитеттерін құруды қабылдамады. Бұл келіспеушіліктер Черногория мен Нови-Пазардағы көтерілістерді, қарсылық күштерінің арасындағы нашар үйлестіру салдарынан басуға әкелді. Михайловичтің үнемі жазалаудан қорқуы Кралево мен Крагуевацта серб азаматтарына қарсы жүргізілген екі жаппай өлтіру науқанымен расталды, олардың салдарынан 4500-нен астам бейбіт тұрғын қаза тапты. Тәуелсіз Хорватия мемлекетінде мыңдаған серб азаматтары Усташе ополченериясы мен өлім отрядтарының қолынан қаза тапты. Қазан айының соңында Михайлович партизандардың, емес, Оккупациялық күштердің четниктердің негізгі жауы екеніне көз жеткізді. Серб азаматтарына қарсы жазалаудан аулақ болу үшін Михайловичтің четниктері тұрақты армия емес, партизандық күш ретінде шайқасты. Басқыншылық кезінде Югославиядағы православие діни қызметкерлерінің үштен бірі четниктерді қолдады, ал Момчило Джуич сияқтылары көрнекті четник командирлеріне айналды. Партизандар бейбіт тұрғындарға қарсы күштердің жазалауына әкелетін саботаж әрекеттерін таңдаған кезде, четниктер қарсылықтың неғұрлым сымбатты түрін таңдады. Теміржолды бұзу және Оккупациялық теміржол желілерін бұзатын ТНТ-ді жарытудың орнына, четниктер теміржол отын көздерін ластады және механикалық бөлшектерді бұзады, пойыздардың кездейсоқ уақытта сызықтан шығуын немесе бұзылуын қамтамасыз етті. Мартиннің айтуынша, бұл саботаж әрекеттері Солтүстік Африкада соғысқан Африка корпусының жабдықтау желілерін едәуір зақымдады. 2 қарашада Михайловичтің четниктері Ужицедегі партизандық штабқа шабуыл жасады. Шабуыл кері қайтарылып, келесі күні қарсы шабуыл жасалды, бұл шайқастарда четниктер 1000-нан астам адамын және көптеген қару-жарақты жоғалтты. 18 қарашада Михайлович Титоның бітімгершілік ұсынысын қабылдады, бірақ ортақ майдан құруға тырысу сәтсіз болды. Сол айда британ үкіметі, жер аударылған Югославия үкіметінің өтініші бойынша, Титодан Михайловичті Югославиядағы қарсылық күштерінің бас қолбасшысы етіп тағайындауды талап етті, бірақ Тито одан бас тартты. Партизан-четник бітімгершіліктері четниктер тарапынан, алғашқыда қазан айында жергілікті партизан командирін өлтіру арқылы, кейін Михайловичтің штабының бұйрығымен қараша айында, көбінесе қыздар мен жараланғандардан тұратын 30 партизан жақтасын қырғынмен бұзылды. Бұған қарамастан, шығыс Босниядағы четниктер мен партизандар біраз уақытқа дейін ынтымақтастықтарын сақтап қалды. 1941 жылдың желтоқсан айында Лондон қаласындағы жер аударылған Югославия үкіметі, король Петр II басшылығымен, Михайловичті Бригадир-генерал шеніне көтерді және оны Югославтық Отандық Армиясының қолбасшысы етіп тағайындады. Осы кезде Михайлович Недичпен және оның Ұлттық құтқару үкіметімен, сондай-ақ партизандарға қарсы қару-жарақ сұраған немістермен достық қарым-қатынас орнатты. Бұл ұсыныс генерал Франц Бёме тарапынан қабылданбады, ол олардың партизандармен өздері айналыса алатынын және Михайловичтің капитуляциясын талап етті. Осы шамада немістер Равна Горадағы Михайлович күштеріне шабуыл жасады және четниктерді Сербиядағы әскери қолбасшы аумағынан тиімді түрде ығыстырды. Четник күштерінің көп бөлігі шығыс Босния мен Санджаққа шегінді және четник қызметінің орталығы Тәуелсіз Хорватия мемлекетіне көшті. Михайловичке британ байланыс офицері Оккупациялық күштерге жасаған шабуылдарынан кейін четниктерге көмек көрсетуді тоқтатуға Одақтың бас қолбасшылығына кеңес берді, бірақ Ұлыбритания осы көмекті жалғастырды. 1941 және 1942 жылдар аралығында, четниктер де, партизандар да Одақтың тұтқындарына, әсіресе Югославия арқылы Оккупациялық тұтқын лагерлеріне бара жатқан теміржол вагондарында қашқан ANZAC әскерлеріне пана берді. Лоуренс айтуынша, Крит шайқасында Одақтың жеңілісінен кейін тұтқындар Югославия арқылы теміржол вагондарында тасымалданды, соның ішінде Сербиядағы Оккупациялық аумақта ANZAC әскерлерінің кейбіреуі қашып кетті. Михайловичтің басшылығымен четниктер осы ANZAC әскерлеріне пана берді және олар қайтадан елдеріне оралды немесе Оккупациялық күштерге қайта ұсталды.

Оқпанның шабуылдары

1942 жылдың сәуір айында Босниядағы коммунистер 1200 серб текті ең жақсы сарбаздан тұратын екі «Шокқа қарсы четник» батальонын (Грмеч және Козара) құрды, олар четниктерге қарсы күресу үшін жасақталған. Соғыс барысында одақтастар Балқандарға шабуыл жасау мүмкіндігін қарастырып, югославиялық қарсылық қозғалысының стратегиялық маңызы артты. Қай фракция немістермен күресіп жатыр екенін анықтау қажет болды, сондықтан бірқатар «Арнайы операциялар тобы» (SOE) агенттері Югославияға жіберілді. 1980 жылы алғаш рет жарияланған жаңа мұрағаттық деректерге сәйкес, Михайлович пен оның четниктері британдық байланыс офицері, бригадир Армстронгпен бірлесе оське қарсы жүргізген бірқатар әрекеттеріне қателікпен Тито мен оның коммунистік күштері жатқызылған. Осы уақытта немістер де Югославияның маңыздылығы артып келе жатқанын сезіп, партизандарды шешуші шабуылдармен жоюға бел буды. Четниктер осы кезде неміс операцияларына қолдау көрсетуге келісіп, олардың тиімділігін арттыру үшін жарақ-жабдық пен оқ-дәрімен қамтамасыз етілді. Партизандарға қарсы өткізілген алғашқы ірі шабуыл – «Fall Weiss» операциясы, сондай-ақ Неретва шайқасы деп белгілі болды. Четниктер 20 000 сарбаздан тұратын күшпен шығыстан (Неретва өзенінің қарама-қарсы жағалауынан) неміс және итальян әскерлерінің қоршауын бұзуға көмектесті. Алайда Титоның партизандары қоршаудан шығып, өзенді кешіп, четниктермен шайқасты. Нәтижесінде партизандар дерлік толық жеңіске жетті, ал четниктер Дрина өзенінің батысындағы аймақта толығымен әрекетсіз қалды. Партизандар жорықтарын жалғастырып, кейін Сутжеска шайқасында да немістерден құтылды. Осы арада одақтастар Балқандарға шабуыл жоспарларын тоқтатты және четниктерге қолдау көрсетуді тоқтатып, партизандарды жабдықтап көмектесті. 1943 жылғы Тегеран конференциясында және 1945 жылғы Ялта конференциясында Кеңес Одағының басшысы Иосиф Сталин мен Ұлыбританияның премьер-министрі Уинстон Черчилль Югославиядағы ықпал аймақтарын тең бөлісуге келісті.

Осістік ынтымақтастық

Соғыс бойында четник қозғалысы оккупациялық күштерге қарсы көбінесе бейтарап қалды және осімен ынтымақтастыққа көшті, нәтижесінде Югославияның қарсылық күші ретінде халықаралық мойындауын жоғалтты. Алғашқы қысқа мерзімді ынтымақтастықтан кейін партизандар мен четниктер тез арада бір-бірімен соғыса бастады. Бірте-бірте четниктер оккупациялық күштерге емес, негізінен партизандармен күресті, партизандарды жою мақсатымен осімен ынтымақтасып, логистикалық көмек көлемін арттырды. Михайлович британ полковнигіне четниктердің басты жауы – "партизандар, усташтар, мұсылмандар, хорваттар және соңында немістер мен итальяндықтар" [осы ретпен] екенін мойындады. Соғыстың басында четник күштері осінің оккупациясына қарсы көтеріліске қатысып, партизандармен байланыс пен келіссөздер жүргізді. Бұл жағдай келіссөздердің сәтсіз аяқталуымен өзгерді, олар партизандарға (немістермен белсенді күресіп жатқандарға) шабуыл жасады, ал осімен ұсақ-түйек қақтығыстарды жалғастырды. Немістерге жасалған шабуылдар қатаң жазаға алып келді, четниктер одан әрі қан төгілуді тоқтату үшін олармен келіссөздер жүргізе бастады. Басқыншылармен келіссөздерге екі тараптың да партизандарды жоюға ұмтылуы көмектесті. Бұл ынтымақтастық алғаш рет партизандық "Ужице Республикасы" операциялары кезінде байқалды, онда четниктер жалпы осінің шабуылына қатысты.

Тәуелсіз Хорватия мемлекетімен ынтымақтастық

Четниктер тобы шамамен барлық мәселелер бойынша усташтармен қарым-қатынаста келіспеушілікке ұшырады, бірақ олар партизандарда ортақ жау тапты, бұл Босниядағы НДХ және четник жасақтары арасындағы усташтар билігінің ынтымақтастығына басты себеп болды. Козара партизан батальонымен болған қақтығыста ауыр жеңіліске ұшырағаннан кейін, 1942 жылдың 27 сәуірінде командир майор Эмиль Ратай және Мрконжич-Град ауданындағы четник ұйымының командирі Урош Дренович арасында келісімге қол қойылды. Келісімге қол қойған тараптар партизандарға қарсы бірлескен күреске міндеттелді, ал серб ауылдары НДХ билігімен бірге «коммунистердің, атап айтқанда партизандардың шабуылдарынан» қорғалатын болады. 1942 жылдың 13 мамырында Врбас және Сана арасындағы четник командирлері НДХ билігіне жаушылық әрекеттерді тоқтату және партизандарға қарсы күреске ерікті түрде қатысу туралы жазбаша мойындады. Екі күннен кейін Баня-Лукада Врбас және Сана арасындағы аймақтағы четниктерге қарсы соғыс қимылдарын тоқтату және осы аймақтан Отан қорғаушы бөлімшелерін шығару туралы келісімге Петр Гвоздич пен четник командирлері Лазар Тешанович («Обилич» четник отряды) және Цветко Алексич («Мрконжич» четник отряды) арасында қол қойылды. Бұл келісімдер усташтардың сербтерге, сондай-ақ четниктердің мұсылмандар мен хорваттарға қарсы жасаған қылмыстарын тоқтата алмады. Олар екінші тараптың бақылауында болған және келісімдер жасалмаған аймақтарда сақталды. Четниктерге қажетті оқ-дәрі мен азық-түліктерді усташ әскерилері жеткізді. Мұндай операцияларда жарақат алған четниктер НДХ ауруханаларында емделетін болды, ал соғыста қаза тапқан четниктердің жетімдері мен жесірлері Усташе мемлекеті тарапынан қолдау табатын болды. Четник басшылары арнайы ұсынған адамдар үйлеріне қайтарылатын болды. Бұл келісімдер Босниядағы неміс-итальяндық шекара сызығынан шығысқа қарайғы четник күштерінің көпшілігін қамтыды және соғыстың көп бөлігінде сақталды. Хорват күштері неміс әскери оккупациясына тікелей бағынатын болғандықтан, хорват күштерімен ынтымақтастық, шын мәнінде, немістермен жанама ынтымақтастық болды. Дюжичтің басшылығындағы Динара дивизиясы НДХ-дан қолдау алса да, Михайловичтің басшылығындағы четниктер НДХ-пен ынтымақтастық жасаудан бас тартты. Соғыс кезінде Михайлович НДХ-ны жау деп атады және серб шекарасындағы усташ күштеріне шабуыл жасады. Михайловичтің усташтарға деген жеккөрушілігі НДХ-ның серб халқына және басқа да азшылық топтарына қарсы жүргізіліп жатқан геноцидтік саясатына байланысты болды. Партизандардан қашып, 1945 жылдың наурызында Павле Джуришич усташтармен келісім жасады, ал усташтар Черногорияның сепаратисі Секула Дрьевичті қолдады, бұл оның четниктерін НДХ арқылы қауіпсіз өткізуді қамтамасыз ету үшін. Усташтар бұған келісті, бірақ четниктер келісілген жолмен кері қайтуға келіспеген кезде, усташтар Лиевче алаңында четниктерге шабуыл жасап, тұтқынға алынған командирлерді өлтірді, ал қалған четниктер НДГ армиясымен Австрияға кері қайтуды жалғастырды. Усташ басшысы Анте Павелич НДХ әскерилеріне Момчило Джуич пен оның Динара дивизиясы четниктеріне «ұйымдастырылған және кедергісіз өту» тапсырды, осыған орай Джуич және оның күштері НДХ арқылы Словения мен Италияға қашты. Өзінің айтуынша, 1945 жылдың сәуірінде Анте Павелич «Дража Михайлович штабынан екі генерал қабылдады және олармен Титоның коммунистеріне қарсы бірлескен күрес туралы келісімге келді». 1945 жылдың мамыр айының басында четник күштері усташтар бақылауындағы Загреб арқылы өтті; олардың көпшілігі кейіннен Блейбург репатриациясының бөлігі ретінде партизандар тұтқынға алған усташтармен бірге өлтірілді.

Ақ кейс

Четниктердің Осімен ынтымақтастығының маңызды бір мысалы "Неретва шайқасы", "Ақ іс" операциясының соңғы кезеңі кезінде болды, бұл Югославия тарихнамасында "Төртінші Дұшпан шабуылы" деп белгілі. 1942 жылы партизан күштері күшейіп, Босния мен Герцеговинада кең аумақтарды босатып алды. Четник күштері де, ішінара итальяндық оккупациямен ынтымақтастығының арқасында күшейді, бірақ партизандармен теңесе алмады және босатылған аумақтарға шабуыл жасау үшін Остің логистикалық қолдауына мұқтаж болды. Стратегиялық жағдайдың өзгеруіне байланысты Гитлер мен неміс жоғары командасы четниктерді қарусыздандырып, партизандарды түгелдей жоюға шешім қабылдады. Гитлердің талаптарына қарамастан, итальяндық күштер ақырында четниктерді қарусыздандырудан бас тартты (соның салдарынан бұл амал мүмкін болмады), себебі итальяндық оккупациялық күштері четниктерді одақтас ретінде жоғалтуға батыл болмады.

Ұлттық құтқару үкіметпен ынтымақтастық

Сербиядағы әскери қолбасшы аумағында немістер бастапқыда Милан Ачимовичті басшы етіп тағайындады, бірақ кейін оны 1944 жылға дейін басқарып келген бұрынғы әскери министр, генерал Милан Недичпен ауыстырды. Ачимович кейін немістер мен четниктер арасындағы маңызды байланысқа айналды. 1941 жылдың тамыз айының екінші жартысында, Недич билікке келер алдында, немістер Коста Печанакпен келісіп, оның бірнеше мың четнигін жандармерияға көмекші күш ретінде жіберді. Ұлттық құтқару үкіметі мен Михайловичтің четниктері арасындағы ынтымақтастық 1941 жылдың күзінде басталды және неміс оккупациясының соңына дейін жалғасты. Недич бастапқыда Михайлович пен четниктерге қатысты үлкен қарсылық танытты. 1941 жылдың 4 қыркүйегінде Михайлович майор Александар Мишич пен Миодраг Павловичті Недичпен кездесуге жіберді, бірақ ешқандай нәтижеге қол жеткізілмеді. 1941 жылдың қазан айының соңында Михайлович партизандармен ғана емес, сонымен қатар немістерге қарсы қызметін тоқтатып, оларға қарсы тұруға көшкеннен кейін, Недич қарсылығын азайтты. 15 қазанда полковник Милорад Попович, Недичтің тапсырмасымен, Михайловичке 500 000 динар (4 қазанда берілген сомамен бірдей) берді, четниктерді ынтымақтастыққа итермелеу үшін. 1941 жылдың 26 қазанында Попович тағы 2,5 миллион динар берді. 1941 жылдың қараша айының ортасында Михайлович өзінің 2000 адамын Недичтің тікелей басқаруына берді, ал олар жақын арада немістерге қосылып, партизандарға қарсы операцияға қатысты. 1941 жылдың 6-7 желтоқсанында немістер Михайлович операциясын бастады, мақсаты Михайловичті тұтқындап, Равна Горадағы штабын жою болды. Бірақ ол қашып кетті, мүмкін, Ачимович 5 желтоқсанда оған шабуыл туралы ескерткендіктен. 1942 жылдың маусым айында Михайлович Сербиядағы әскери қолбасшы аумағынан Черногорияға кетіп, ол қайтып келгенге дейін Недич билігімен байланыста болмады. 1942 жылдың қыркүйегінде Михайлович листовкалар мен жасырын радиохабарлар арқылы Недич үкіметіне қарсы азаматтық наразылықты ұйымдастырды. Бұл наразылықтың мақсаты Солтүстік Африкадағы Ось күштерін жабдықтау үшін қолданылатын теміржол желілеріне саботаж жасау үшін жамылғы ретінде пайдаланылуы мүмкін, бірақ бұл мәселе даулы. 1942 жылдың күзінде Недич әкімшілігімен заңдастырылған Михайловичтің (және Печанак) четниктері таратылды. 1943 жылға қарай Недич четниктер немістермен басты серіктес болуінен қорқып, 1944 жылдың наурыз айында четниктер ішкі істер министрінің орынбасары Чека Дьорджевичті өлтіргеннен кейін, оны бәсекелестікті басу үмітімен көрнекті четникпен ауыстыруды жөн көрді. 1944 жылдың сәуір айында АҚШ Стратегиялық қызметтер бюросы дайындаған баяндамада былай делінген: 1944 жылдың тамыз айының ортасында Михайлович, Недич және Драгомир Йованович Ражани ауылында жасырын кездесті, онда Недич жалақы төлеу үшін жүз миллион динар беруге және Михайлович үшін немістерден қару-жарақ пен оқ-дәрі сұрауға келісті. 1944 жылдың 6 қыркүйегінде немістердің өкілеттігімен және Недичтің ресми бекітуімен Михайлович Недич әкімшілігінің барлық әскери күштеріне, соның ішінде Сербия мемлекеттік күзетіне, Сербия еріктілер корпусына және Сербия шекара күзетіне басшылық етті.

Венгриямен байланыс

1943 жылдың ортасында Мажарстан Бас штабы Недич режиміне қарасты серб офицері мен Михайловичтің арасында кездесу ұйымдастырды. Офицерге Нови-Садтағы қырғын үшін Венгрияның өкінішін Михайловичке жеткізу және кінәлілердің жазаланатынын уәде ету тапсырылды. Венгрия Михайловичті эмигранттағы Югослав үкіметінің өкілі деп мойындады және Балқанға одақтас әскерлерінің қонуы жағдайында Венгрияға әскерін кіргізбеуін, ал шекара мәселесін бейбіт келісімдерге қалдыруын сұрады. Байланыс орналысқаннан кейін Михайловичке азық-түлік, дәрі-дәрмек, оқ-жарақ және жылқы жіберілді. 1943 жылдың сәуірінде Римге сапары барысында премьер-министр Миклош Каллай четниктермен итальян-венгр ынтымақтастығы туралы сөз қозғады, бірақ Муссолини Титоны қолдайтынын мәлімдеді. Венгрия Михайловичпен Стамбулдағы Югославияның корольдік үкіметінің өкілі арқылы да партизандарға қарсы ынтымақтастық үшін байланыс орнатуға тырысты. Югославияның сыртқы істер министрі Момчило Нинчич венгрлерден мажарлар басып алған аймақтардан елші мен серб саясаткерін келіссөздер жүргізу үшін Стамбулға жіберуді сұрап хабарлама жолдаған. Бұл байланыстардан ештеңе шықпады, бірақ Михайлович Будапештке Чедомир Бошняковичті өкілі ретінде жіберді. Венгрлер өз тарапынан қару-жарақ, дәрі-дәрмек жіберді және Дунай арқылы четниктерге қосылуға ниеттенген серб әскерлерін босатып жіберді. 1944 жылдың наурызында Германия Венгрияны басып алғаннан кейін четниктермен қарым-қатынас Венгрияның неміс ықпалынан тәуелсіз болған сирек шетелдік байланыстардың біріне айналды. Бұрын Белградта қызмет еткен венгр дипломаты Л. Хори Боснияда Михайловичті екі рет қабылдады, венгрлер тіпті оған Хорватия арқылы оқ-жарақ жіберіп отырды. Михайлович пен Венгрия арасындағы соңғы байланыс 1944 жылдың 13 қазанында, 15 қазандағы неміс қолдауымен жасалған төңкеріске дейін болды.

Достасқандардың қолдауынан айрылу

Ақпарат жинау мақсатында Батыс Одақтастарының ресми барлау миссиялары партизандар мен четниктерге жіберілді. Байланыс арқылы алынған ақпарат жабдықтау миссияларының сәтті болуы үшін өте маңызды болды және Югославиядағы Одақтастар стратегиясына басты ықпал етті. Ақпаратты іздеу нәтижесінде четниктер талқандалып, партизандар оларды басып озды. Британдық миссия жетекшісі полковник Бейли Михайловичтің британдық тараптан беделін түсіруге мұрын қойды. Немістер қарсыласушыларға қарсы жорықтардың бірі – «Қара операцияны» жүзеге асырып жатқанда, Ф.У.Д. Дикин ақпарат жинау үшін британдықтар тарапынан жіберілді. Оның есебінде екі маңызды мәселе көтерілді. Біріншісі – партизандар неміс 1-ші тау және 104-ші жеңіл дивизияларымен шайқаста батыл және агрессивті болды, ауыр шығынға ұшырады және қолдауға мұқтаж болды. Екіншісі – неміс 1-ші тау дивизиясының барлығы Ресейден теміржол арқылы четниктер бақылауындағы аумаққа көшірілгені. Британдықтар неміс хабарламаларын ұстап алып қарағанда, четниктердің тартыншақтығы анықталды. Қорыта айтқанда, барлық ақпарат Югославиядағы Одақтастардың әуе операцияларына қызығушылығын арттырып, саясатта өзгерістерге алып келді. 1943 жылдың қыркүйегінде британдық саясат четниктер мен партизандарға теңдей көмек көрсетуді талап етті, бірақ желтоқсан айында четниктер немістерге саботаж жасау туралы бұйрықтарды орындаудан бас тарғандықтан, Балқанға Одақтастардың қонуына кепілдік берілмеген соң, британдықтар мен четниктер арасындағы қарым-қатынас суытылды. Уақыт өте келе британдықтар четниктерден алысыра бастады, олар итальяндықтар мен немістермен күресудің орнына олармен ынтымақтастыққа түсті, ал партизандар Оқпанға қарсы белсенділігін күшейтуге құштар болды. Тегеран конференциясынан кейін партизандар Одақтастар тарапынан заңды ұлттық азаттық күші ретінде ресми танылды, содан кейін олар партизандарға қосымша жабдықтау және тактикалық әуе көмегін беру мақсатында Балқан әуе күштерін (бригадир Фицрой Маклиннің ықпалы мен ұсынысы бойынша) құрды. 1944 жылдың ақпан айында Михайловичтің четниктері Морава және Ибар өзендеріндегі маңызды көпірлерді қирату туралы британдықтардың талаптарын орындай алмады, бұл британдықтарды байланысшыларын алып кетуге және четниктерге жабдықтауды тоқтатуға мәжбүр етті. Британдықтар четниктерге қолдауын тоқтатқанмен, американдықтар британдықтардың антикоммунистік четниктерді тастап кетуіне риза болмады. Партизандарға қолдау көрсетіліп жатқанда, Михайловичтің четниктері Одақтастарға көмектесуге құштар екендігін көрсету арқылы Одақтастардың четниктерге қолдауын қайта жандандыруға тырысты. Бұл құштарлық 1944 жылдың ортасында Стратегиялық қызметтер бюросы (СҚБ) Михайловичтің четниктеріне ұшып түскен американдық ұшқыштарды құтқару үшін ұйымдастыруға жүгінген кезде іске асты. Бұл операция «Халиард миссиясы» деп аталды және Михайловичтің четниктері бұрын қауіпсіз сақтап келген 417 американдық ұшқышты құтқаруға әкелді. Михайлович кейіннен АҚШ президенті Гарри С. Трумэннен Одақтас ұшқыштарын құтқаруы үшін Ардагерлік легион орденін алды. 1944 жылдың 14 тамызында Вис аралында партизандар мен эмиграциядағы үкімет арасындағы Тито-Шубашич келісіміне қол қойылды. Құжатта барлық хорваттар, словендер мен сербтер партизандарға қосылуға шақырылды. Михайлович пен четниктер Корольдік үкіметтің келісімін қабылдаудан бас тарды және қазірдің өзінде ресми Югослав Одақтас күштеріне айналған партизандармен күресін жалғастырды. Нәтижесінде 1944 жылдың 29 тамызында Петр II Михайловичті Югославия армиясының штаб бастығы лауазымынан босатып, 12 қыркүйекте оның орнына маршал Иосип Броз Титоны тағайындады. 1944 жылдың 6 қазанында Недич үкіметі Сербия мемлекеттік гвардиясын Михайловичтің басқаруына тапсырды, бірақ ынтымақтастық мүмкін болмады және олар 1945 жылдың қаңтарында Боснияда болған кезде тарап кетті. Четниктер мен СДС арасындағы ынтымақтастық кезінде олар мұсылман жасақтарымен бірге немістерге Санджақта жақсы бекініп алуға көмектесті, өйткені олар 1944 жылдың қазан айында партизандардан маңызды қалаларды алып берді, бұл Е армия тобының Боснияға шегінуіне мүмкіндік берді.

Кеңестермен ынтымақтастық

1944 жылдың қыркүйегінде Кеңес Одағы Румыния мен Болгарияны басып алып, оларды соғыстан шығарды және Кеңес әскерлерін Югославия шекарасына жеткізді. Четниктер бұл шабуылға дайын болмағандықтан, соғыс бойында олардың үгіті серб халқының басым бөлігінің орысшылдық және панславяндық көзқарастарын пайдалануға тырысты. Ресей халқы мен оның коммунистік үкіметі арасындағы айырмашылыққа ерекше мән берілді, сондай-ақ, якобы троцкишіл болған Югослав партизандары мен сталинистік кеңестік үкімет арасындағы айырмашылық та баса көрсетілді. 1944 жылдың 10 қыркүйегінде Сербияның солтүстік-шығысындағы қолбасшы, лейтенант-полковник Велимир Пилетич басқаратын, шамамен 150 адамнан тұратын четниктер тобы Дунай арқылы Румынияға өтіп, Крайова қаласында Кеңес әскерлерімен байланыс орнатты. Олардың басты мақсаты, сол топтың бірі – подполковник Миодраг Ратковичтің естеліктерінде айтылғандай, белгілі бір саяси талаптар бойынша Кеңес келісіміне қол жеткізу болды: Кеңес делдалы арқылы азаматтық соғысты тоқтату, одақтас державалар қадағалауымен еркін сайлау өткізу және сайлаудан кейін соғысқа қатысты сот процестерін кейінге шегеру. Миссия Бухарестке, американдық және британдық әскери миссиялар орналасқан қалаға аттанбастан бұрын, Пилетичтің бірі, британдық шпион деген айыппен аңталды және 1 қазанда кеңестік әскерлермен тұтқындалды. Четниктер партизандармен күрескенде кеңестік әскерлермен одақтас бола алатынына сенгенімен, олар немістермен қарым-қатынасты нашарлатып, жергілікті партизандармен ынтымақтастық орнатты. 5 қазандағы бұйрығында Михайлович былай деп жазды: "Біз орыстарды одақтастарымыз деп санаймыз. Сербиядағы Тито күштеріне қарсы күрес жалғаса береді." Немістер радиокешендер арқылы четниктердің ниеттерін білді, ал олардың барлау қызметі 19 қазанда "Дража Михайлович четниктерді орыстармен қақтығысқа түсуге тиісті үгіт-насихат арқылы дайындамаған. Дража Михайлович керісінше, орыстар американдықтар мен британдықтардың одақтастары ретінде серб ұлтшылдарының мүдделеріне қарсы әрекет етпейді деген ойды қолдады" деп хабарлады. Шок корпусының бір бөлімінің командирі, лейтенант-полковник Кесерович, кеңестік әскерлермен ынтымақтасқан алғашқы четник офицері болды. Қазанның ортасында оның әскерлері Болгариядан Сербияның шығыс-орталық бөлігіне шабуылдаған Кеңес әскерлерімен кездесіп, Крушевац қаласын бірлесіп басып алды, ал кеңестік әскерлер Кесеровичті қаланың басшысы етіп тағайындады. Үш күннен кейін Кесерович өзінің әріптестеріне орыстардың тек партизандармен келіссөз жүргізіп, четниктерді қарусыздандырып жатқанын ескертті. Кесерович 19 қазанда Жоғарғы Бас штабқа, оның кеңес дивизиясына жіберген өкілі 18 қазанға дейін олардың қаруларын алып қою және партизандық қарулы күштеріне қосылу туралы бұйрықпен оралғанын хабарлады. Советтермен ынтымақтасқан тағы бір четник командирі – екінші Равна Гора корпусының капитаны Предраг Ракович болды, оның әскерлері Чачак қаласын басып алуға қатысты, онда олар Сербияның орыс қорғаныс корпусының 339 сарбазын тұтқындады (оларды кеңестік әскерлерге тапсырды). Ракович жергілікті кеңес командирімен жазбаша келісімге келді, өзін және оның әскерін Михайловичтің адамы ретінде мойындау үшін кеңес басшылығына бағынуға келісті. Титоның майдан командирі маршал Федор Толбухинге наразылық білдіргеннен кейін Кесерович пен Раковичтің ынтымақтастығы тоқтатылды. 11 қарашада соңғысы жасырынған, ал оның әскерлері қарусызданудан және партизандық бақылауға түсуден қашу үшін батысқа қашып кетті.

Қайту және таралу

Ақырында, 1945 жылдың сәуір және мамыр айларында жеңіске жеткен партизандар елдің аумағын басып алғанда, көптеген четниктер Италияға, ал кішкентай тобы Австрияға қарай шегінді. Көптегені партизандар тарапынан тұтқындалды немесе британдық күштер Югославияға қайтарып берді, ал бірқатары Блейбургтегі қайта оралту кезінде қаза тапты. Кейбіреулері мемлекетке опасыздық жасағаны үшін сотталып, түрмеге кесілді немесе өлім жазасына тағайындалды. Көптегендері соғыс аяқталғаннан кейінгі алғашқы айларда дереу өлім жазасына кесілді. Михайлович және оның қалған аз ғана ізбасарлары Равна Гораға қайтуға тырысты, бірақ ол партизан күштері тарапынан тұтқындалды. 1946 жылдың наурыз айында Михайлович Белградқа жеткізіліп, шілде айында мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен сотталып, өлім жазасына кесілді. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы жылдарында көптеген четниктер өз бөлімшелерінен дезертирлік жасады, себебі партизанның бас қолбасшысы, маршал Иосип Броз Тито, уақытша түрде дезертирлік жасағандарға жалпы кешірім жариялады. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Югославия билігі қалған четник топтарын, әсіресе Лика аймағында жою үшін қатаң шаралар қолданды. Осы қатаң шаралардың бірі – Госпич, Плашки, Доньи Лапац және Грачак аудандарынан сербтерді күштеп көшіру. 1945 жылдың маусымында Доброселоға жасалған шабуыл сияқты, четниктердің ауылдарға шабуылдары тіркелді. Четниктердің басым бөлігі Лапак аймағында орналасқан, ал 1946 жылдың қысында оларға қарсы іс-шаралар ұйымдастырылды, бұл четниктердің қаупінің қаншалықты жоғары екенін көрсетеді.

Салдары

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, Четниктер жаңа Социалистік Федеративтік Югославия Республикасында тыйым салынды. 1945 жылғы 29 қарашада король Петр II Югославия Конституциялық жиналысының шешімімен, көп дауыспен өткен референдум нәтижесі бойынша тақтан алынды. Четниктердің жетекшілері елден қашып кетті немесе билік органдары тарапынан ұсталды. 1946 жылғы 13 наурызда Михайлович Югославияның қауіпсіздік қызметі ОЗНА-ның қызметкерлерімен ұсталды. Ол мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп айыпталып, сотқа тартылды, өлім жазасына кесілді және 17 шілдеде ату арқылы жазаланды. Сот процесінде бірнеше танымал Четниктер де сотталды, Раде Радич пен Милош Глишич өлім жазасына кесіліп, Михайловичпен бірге атылды, Младен Жуйович қасықтан сотталды, ал тағы төртеуі түрмеге кесілді. 1945 жылдың тамызында Четниктердің командирлері Драгутин Кесерович пен Воислав Лукачевич өлім жазасына кесіліп, 17 тамызда атылды. 1947 жылы Джуич Югославияда соғыс қылмыстары бойынша сотталып, қасықтан жазаланды. Ол Динара дивизиясының командирі ретінде жаппай кісі өлтірулер, қырғындар, азаптаулар, зорлаулар, тонаулар мен тұтқындауларды ұйымдастыруға және жүзеге асыруға, сондай-ақ неміс және итальяндық басқыншылармен ынтымақтастыққа жауапты соғыс қылмыскері деп жарияланды. Ол соғыс кезінде 1500 адамның өліміне кінәлі деп айыпталды. Америка Құрама Штаттарына келгеннен кейін Джуич және оның жауынгерлері сербтердің Равна Гора қозғалысын құруға қатысты. Басқа Четниктер топтары АҚШ-тың орталық батысына және Австралияға жол тапты. Денис Бечировичтің сөзіне сүйенсек, соғыстан кейін Югославияның мемлекеттік құрылымдары, соның ішінде Босния мен Герцеговина, көптеген серб православ дін қызметкерлерін мемлекеттің әлеуетті немесе нақты жауы деп қарады. Югославия Коммунистік партиясының Сербия православие шіркеуіне деген теріс көзқарасына соғыс кезінде кейбір дін қызметкерлерінің Четник қозғалысын қолдауы да ықпал етті. Дін істері жөніндегі комиссияның құжаттарында былай делінген: "Соғыс кезінде көптеген дін қызметкерлері Дража Михайловичтің қозғалысын қолдап, онымен ынтымақтастық жасады; олар соғыс қылмыскерлерін қорғады және олармен байланыста болды; сондай-ақ олар басып алушымен ынтымақтастық жасады деп айыпталған адамдарды шіркеу мекемелерінің басшылық лауазымдарына тағайындады". 1951 жылдың қаңтарында Югославия үкіметі француз және американдық әскери барлау қызметтерінің көмегімен үкіметті құлату және король Петрді қайта орнату мақсатымен құрылған құлпына қатысқандығы үшін Четниктерге байланысты 16 адамды айыптады. Айыпталушылардың 15-і ұзақ мерзімге бас бостандығынан айырылды, ал біреуі өлім жазасына кесілді. 1952 жылғы 12 қаңтарда үкімет әрқайсысында 400-ге жуық адамнан тұратын төрт немесе бес Четник "бригадасының" әлі де Венгрия, Румыния, Болгария және Албания шекараларында, сондай-ақ Черногория ормандарында коммунистік партияның жиналыстары мен полиция ғимараттарына шабуыл жасап жүргенін хабарлады. 1952 жылдың қарашасының соңына дейін шағын Четниктер тобы Калиновик және Трново маңындағы таулар мен ормандарда әрекет етті. Соғыс кезіндегі Четниктерге қатысты сот процестері 1957 жылға дейін жалғасты. 1957 жылы Благое Йовович Аргентинада тұратын басқа да бұрынғы Четниктермен бірге бұрынғы итальяндық генералдан Аргентинада жасырынып жүрген НДХ-ның бұрынғы поглавникі Анте Павеличтің қайда екенін білді. Ол кезде Павелич католик дін қызметкерлерінің көмегімен "эстафеталық жолдар" деп аталатын қашу жолы арқылы Аргентинаға қашып кеткен болатын. Йовович және басқа Четниктер оны өлтіру жоспарын іске асырды және 1957 жылғы 10 сәуірде Йовович Павеличті таба алды. Павелич қастандықтан екі оқ жарақаты алып құтылды, бірақ екі жылдан кейін, 1959 жылғы 28 желтоқсанда жарақатынан қайтыс болды. 1975 жылы Чикагода тұратын, серб Ұлттық қорғаныс кеңесінің (СНҚК) мүшесі және Четниктерге жақтас Никола Каважа өз бастамасымен Югославия консулының үйін бомбалады, бұл АҚШ және Канададағы Югославия мемлекетіне қарсы шабуылдардың біріншісі болды. Ол және оның серіктестері Федералдық тергеу бюросы ұйымдастырған жеңілмеу операциясы кезінде ұсталды және оқиға үшін терроризм және Югославия Республикасы күніне арналған екі югославтық қабылдауды бомбалауды жоспарлауға айыпталды. Кейін сол жылы жазасын алу үшін ұшып бара жатқанда, ол Титоның Белград штаб-пәтеріне ұшақты құлату мақсатымен American Airlines 293 рейсін қасып алды, бірақ одан бас тартты; ол ақырында 67 жылға бас бостандығынан айырылды.

Югославия соғыстары

1989 жылы Слободан Милошевич билікке келгеннен кейін әртүрлі четник топтары «қайта оралды», ал оның режимі «1990–1992 жылдары четник көтерілісін бастауға және одан кейін оны қаржыландыруға шешуші үлес қосты». Четник идеологиясына Сербия ғылым және өнер академиясының меморандумы әсер етті. 1989 жылғы 28 маусымда Косово шайқасының 600 жылдығына орай, сербтер солтүстік Далмация, Книн, Обровац және Бенковацта – «ескі четник бекіністері» болған жерлерде Хорватия үкіметіне қарсы алғашқы демонстрацияларды өткізді. Сол күні Момчило Дюич Воислав Шешельді «бірден четник воеводасының рөлін қабылдайды» деп жариялады және оған «барлық хорваттарды, албандарды және басқа да шетелдік элементтерді қасиетті серб жерінен қууға» бұйрық берді. Ол Сербия «соңғы еврей, албан және хорваттардан» тазартылғаннан кейін ғана қайта оралатындығын айтты. Серб Православие шіркеуі Косово шайқасына қатысқан және қасиетті деп танылған князь Лазардың реликвиясының процессиясын бастады, ал жаз айында ол Босния мен Герцеговинадағы Зворник-Тузла епархиясына жетті, онда «серб халқының тарихи трагедиясы, ол жаңа Косовоны бастан кешіруде» деген сезім болды. Сол жылы Воислав Шешель, Вук Драшкович және Мирко Йович Сербияның Ұлттық Жаңартуын (СНО) құрды. 1990 жылғы наурыз айында Драшкович пен Шешель өздерінің жеке четник партиясын – Серб Жаңарту қозғалысын (СПО) құрды. 1990 жылғы 18 маусымда Шешель Сербияның Четник қозғалысын (СЧП) ұйымдастырды, бірақ оның ресми тіркелуіне рұқсат берілмеді, себебі ол четник екені анық болды. 1991 жылғы 23 ақпанда ол Ұлттық радикалдық партиямен (НРС) бірігіп, Сербия радикалдық партиясын (СРС) құрды, Шешель президент, ал Томислав Николич вице-президент болды. Бұл Сербияның аумағын кеңейтуге ұмтылған неофашизмге бағытталған четник партиясы болды. 1991 жылғы шілдеде Хорватияда серб-хорват қақтығыстары басталды және Равна Гора тауларында соғыс жақтауындағы әндермен митингтер өткізілді, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде хорваттар мен мұсылмандарды қырып-жойған четниктердің «даңқы» еске алынды. СПО Равна Горада көптеген митингтер өткізді. Югославия соғыстары кезінде көптеген серб жарымәскерилері өздерін четниктер деп атады. СРС-тің әскери қанаты «Четниктер» деп аталды және Югослав Халық Армиясынан (ЮНА) және серб полициясынан қару-жарақ алды. Шешель жеке өзі Хорватиядағы сербтерді қаруландыруға көмектесті және Сербия мен Черногорияда еріктілерді жалдап, Хорватияға 5000 адам, ал Босния мен Герцеговинаға 30 000-ға дейін жіберді. Шешельдің айтуынша, «четниктер ешқашан Югослав халық армиясы мен серб полициясының қорғауынан тыс әрекет етпеген». Желько Ражнатович, өзін четник деп атаған, 1990 жылғы 11 қазанда құрылған Серб ерікті гвардиясын (СЕГ) басқарды. СЕГ Сербияның Ішкі істер министрлігімен байланысты болды, ЮНА командалығымен жұмыс істеді және тікелей Милошевичке есеп берді. Оның құрамында 1000 мен 1500-ге дейін адам болды. Сол кезде Сербияның ішкі істер министрі болған Йович, СНО-ның жастар қанатын Ақ бүркіттерге, Екінші дүниежүзілік соғыстағы Четник қозғалысына негізделген жарымәскери топқа ұйымдастырды және «мұсылмандарсыз және сенбейтіндерсіз христиандық, православиелік Сербияны» шақырды. Шешель бұл байланысты жоққа шығарса да, ол СРС-мен байланысты болды. Ақ бүркіт пен СЕГ Югославияның қарсы барлау қызметінен нұсқау алды. 1991 жылғы қыркүйек-қазан айларында «Екінші дүниежүзілік соғыстың «ең жақсы» четник дәстүрлерін жалғастыру» үшін Озрень четниктері құрылды. Четник қайырымдылары деп аталатын жарымәскери топ та болды және оны кейіннен Ақ бүркіт командасын қабылдаған Милан Лукич басқарды. Славко Алексич бастаған четник бөлімшесі Серб Республикасы армиясының қолбасшылығымен жұмыс істеді. 1991 жылы ол Хорватияның Кражина аймағында, ал 1992 жылы Босния мен Герцеговинадағы Сараево маңында шайқасты. Милошевич пен Радован Караджич, өздігінен жарияланған Серб Республикасының президенті, Шешель мен Ражнатовичтің бағынышты четник күштерін серб еместерді қуып шығару және Ұлы Сербияны этникалық тазалау, террор және моральдық тұрғыдан бұзу арқылы құру жоспарының бір бөлігі ретінде қолданды. Шешельдің және Ражнатовичтің құрамалары Сербиядан тыс сербтерді ұйымдастыруға, Сербия демократиялық партияларының (СДП) бақылауын нығайтуға және «барлық сербтер өз аумақтарымен бірге бір мемлекетте өмір сүретін» ел құру үшін қару-жарақ пен оқ-дәрі дайындауға бағытталған RAM жоспарында «автономды» топтар ретінде әрекет етті. Тарихшы Ноэль Малькольмның пікірінше, «Караджич пен оның партиясының қадамдары – [жариялаған серб] «Автономды аймақтар», серб халқының қарулануы, ұсақ жергілікті оқиғалар, тоқтаусыз үгіт-насихат, федералды армиядан «қорғауды» сұрау – Хорватияда жасалған нәрсеге дәл келді. Көптеген бақылаушылар бір жоспар іске асырылып жатыр деген күмәнданбады». Четник бөлімшелері жаппай қырғындар мен соғыс қылмыстарына қатысты. 1991 жылы Хорватияның Эрдұт қаласы күштеп басып алынып, қуыршақ мемлекет – Серб Крайна Республикасына қосылды. Хорваттар мен басқа серб емес тұрғындар қуылып немесе өлтіріліп, бос қалған ауылдар сербтермен қайта толықтырылды. 1992 жылғы 1 сәуірде СЕГ Биелинаға шабуыл жасап, мұсылман азаматтарын қырғынға ұшыратты. 4 сәуірде четник жауынгерлері ЮНА-ға Сараевоны бомбалауға көмектесті. 6 сәуірде четниктер мен ЮНА Биелина, Фоча, Братунац және Вишеградқа шабуыл жасады. 9 сәуірде СЕГ және Шешельдің четниктері ЮНА мен Сербия қауіпсіздік күштерінің арнайы бөлімшелеріне Зворникке шабуыл жасап, жергілікті мұсылман халқын қуып шығуға көмектесті. Ражнатович Милошевичке, Ратко Младичке және Благое Аджичке жіберген есептерінде жоспар орындалып жатқаны, Босния мен Герцеговинадағы босниялықтарға жасалған психологиялық шабуыл тиімді болғаны және оны жалғастыру қажеттігі туралы хабарлады. Четник күштері Вуковар мен Сребреницада да жаппай қырғындар жасады. Ақ бүркіттер Вочин, Вишеград, Фоча, Сьеверин және Штрпцидегі қырғындарға, сондай-ақ Санджақтағы мұсылман халқын қорқытуға жауапты болды. 1992 жылғы қыркүйекте четниктер Плевлядағы Санджақ мұсылмандарын дүкендері мен үйлерін қиратып, «Түріктер кетіңдер» және «Бұл Сербия» деп айқайлап, қашуға мәжбүрледі. 1993 жылдың ортасына қарай олар жүзден астам бомбалау, ұрлау, қуғын-сырқыту және ату оқиғаларына ұшырады. СПО Санджақта автономия сұрағанда мұсылмандарды қуғынмен қорқытты. 1993 жылғы 15 мамырда Шешель он сегіз четник жауынгерін воеводалар деп жариялады, олардың атында серб еместер тазартылған қалалардың аты айтылды, содан кейін олар православие дін қызметкерімен баталандырылды. Шешель «Хорватия мен Босниядағы оның кісі өлтіруші командалары четник дәстүрінің ең жаман жақтарын жалғастырған адам» деп сипатталды. Кейіннен СРС Милошевичтің үкіметтік коалициялық серігіне айналды, ал 1998 жылы Дюич Шешельге осы атақ бергеніне өкініш білдірді. Ол: «Мен Шешельді [воевода ретінде] тағайындағанда наив болдым, мен халқымнан кешірім сұраймын. Сербтіктің ең үлкен зиянкесі – Слободан Милошевич» және ол Шешельдің Милошевичтің социалистік партиясымен, тек атын өзгерткен коммунистермен ашық түрде ынтымақтасқандығына көңілі толмайды деді. Шешель четниктердің беделін түсірді және серб ұлтшылдығын жойды. 2000 жылы Ражнатович Югославияның бұрынғы республикалары үшін Халықаралық қылмыстық трибуналына (ХҚТ) сотталудан бұрын қастандық құрбаны болды. 2003 жылы Шешель соғыс қылмыстарына қатысқаны үшін ХҚТ-ға өздігінен бағынды және 2016 жылы ақталды. Шешель 1993 жылы воевода деп жариялаған және оның бағыныштыларының «отанды қорғаудағы жеке батырлығы» үшін Четник рыцарлары орденін берген Николич СРС басқарды. Ол «бейбіт жолмен» Ұлы Сербияны құруға ант берді. 2008 жылы Лукич адамзатқа қарсы қылмыстар мен соғыс қылмыстары үшін өмір бойына бас бостандығынан айырылды. «…» атты кітаптың авторы, британ журналисі Миша Гленни.

Сербияның тарихнамасы

1980 жылдары серб тарихшылары Югославиядағы Екінші дүниежүзілік соғыс тарихының баяндалуын қайта қарау процесін бастады, бұл Четниктердің жетекшісі Дража Михайловичтің ақталуымен бірге жүрді. Осы кезеңмен шұғылданып, серб тарихшылары четниктерді нацистермен күрескен адал күрескерлер ретінде көрсету арқылы четник тарихын әділдеуге тырысты, сонымен қатар тарих кітаптарынан итальяндықтар мен немістермен жасалған күмәнді одақтарды жойды. Серб тарихнамасындағы хорваттар мен мұсылмандарға қарсы жасалған қылмыстар көбінесе "жайылмаған".

Сербия

Сербияда четник қозғалысы қайта жанданды. 1990 жылдардың басынан бері СПО жыл сайын «Равна Гора Парламентін» өткізіп келеді, ал 2005 жылы ол алғаш рет мемлекеттік қаржыландырумен ұйымдастырылды. Хорватия президенті Стьепан Месич бұл жиынмен сәйкес келгендіктен, Сербияға жоспарланған сапарын кейінге шегерді. Парламентке келгендер четниктердің рәміздерін және Михайловичтің немесе ИКТЮ-да геноцид, адамзатқа қарсы қылмыстар және соғыс қылмыстары бойынша сотталып жатқан Младичтің суреті бар футболкаларды киеді. Николич басқаратын СРС, әлі де Ұлы Сербияны жақтаушы және четник қозғалысына қатысты, 2003 жылғы сайлауда 27,7 пайыз дауыс алып, 250 орынның 82-сін жеңіп алды. 2005 жылы Сербия Православие шіркеуінің патриархы Павел СРС-ті қолдады. Кейіннен ол 2007 жылғы сайлауда 28,7 пайыз дауыспен жеңіске жетті. 2008 жылы Николич Еуропалық Одақпен ынтымақтастық мәселесі бойынша СРС-тен бөлініп, Сербияның прогрессивті партиясын құрды. Серб оқулықтарында 1990 жылдардан бері Екінші дүниежүзілік соғыстағы четниктердің рөлі туралы тарихи ревизионизм кездеседі. Қайта қарастыру және ревизионизм негізінен үш салаға бағытталған: четник-партизан қарым-қатынастары, Остің ынтымақтастығы және бейбіт тұрғындарға қарсы қылмыстар. 2002 жылы жоғары сынып оқушыларына арналған серб оқулығы четниктерді ұлттық патриоттар деп мақтап, партизан қозғалысын азайтып көрсетті және бұл жұмысты күмәнді деп санайтын тарихшылардың наразылығын тудырды. Онда четниктердің серб еместерге жасаған қатыгездіктері туралы ештеңе айтылмады. Коммунистермен ынтымақтасқандарды өлтірген четниктер ереуілшілер деп сипатталды. Четниктер «серб азаматтық қарсылығының ядросы» деп аталып, «серб этникалық кеңістігін бөлуге тырысқан коммунистерге қарсы, Сербияны Черногория, Босния мен Герцеговинаның барлық бөлігі, Дубровник пен Задарды қоса алған Далмацияның бір бөлігі, Вуковар, Винкови, Далж, Косово және Метохия, Оңтүстік Сербия (Македония) енгізу арқылы кеңейтуді көздеді» және Батыс Одақтастарының сатқындыққа ұшырағаны туралы бейнеленді. Четник қозғалысы «серб ұлттық мүдделерін» қорғайтын жалғыз қозғалыс деп мәлімделді және олардың жеңілісі Сербияның жеңілісімен теңестірілді, «Екінші дүниежүзілік соғыста серб халқы жойылды, ұлттық қозғалыс талқандалды және интеллигенция қиратылды» делінді. Қоғамдық сыннан кейін 2006 жылғы бастауыш мектептің соңғы сыныбына арналған оқулықта ынтымақтастық туралы айтылды, бірақ оны ақтауға тырысты және соғыстағы барлық тараптар ынтымақтасқандығы туралы мәлімдеді. 2004 жылдың наурызында Сербияның Ұлттық жиналысы четниктер мен партизандарды антифашистер ретінде теңестіретін жаңа заңды қабылдады. Дауыс беру нәтижесі: 176 жақта, 24 қарсы және 4 қалыс қалды. Сербия парламенті вице-президенті және Дража Михайловичтің немересі Воислав Михайлович бұл «кешіккенімен, Сербияның үлкен бөлігіне және олардың ұрпақтарына қанағат әкеледі. Олар қаржылық көмекке ие болмайды, бірақ олардың аталары мен әкелері еркін Сербия үшін күрескенін біледі» деді. Партизан соғысы ардагерлерінің қауымдастықтары заңды сынап, Сербияның «квислинг қозғалысын азат етуші және фашизмге қарсы деп жариялаған Еуропадағы алғашқы ел» екенін мәлімдеді. 2009 жылы Сербия соттары четниктердің басты идеологтарының бірі Драгиша Васичті ақтады. 2012 жылдың қыркүйегінде Сербияның Конституциялық соты 2004 жылғы заңды конституциялық емес деп жариялады, четник ардагерлеріне жәрдемақы мен медициналық көмек беруге рұқсат берілмеді, бірақ олардың зейнетақы мен оңалту құқығы сақталды. Горан Марковичтің сөзіне қарағанда, бүгінгі ревизионистер четник қозғалысын антифашистік деп санайды, бірақ 1941 жылдың қарашасында бұл қозғалыс оккупанттармен және басқа да құслиндермен ынтымақтастыққа кірісті, яғни 1941 жылы фашизмге қарсы күресуден бас тартқан және фашизммен ынтымақтасқан антифашистік қозғалысы болды. Көбінесе олар Сербиядан, Черногория мен Босния мен Герцеговинаның сербтер тұратын аймақтарынан шыққан. Украиналық дереккөздердің мәліметінше, олар соғыс кезінде жүздеген украиналықтарды өлтірген. Украинадағы серб жарымәскери жауынгері, Косоводе бұрынғы жауынгер болған Милутин Малисич «сербтердің православиелік бауырластарына жауапкершілігі бар» деді. Белградтағы қауіпсіздік сарапшысы Зоран Драгишичтің айтуынша, жас сербтерді, тіпті балаларды соғысқа тартуға итермелейтін идеологиялық әсер бар. 2014 жылы Сербияда қабылданған заң бойынша, серб азаматтарының соғыс туризміне қатысуы заңсыз деп жарияланды, ал 2018 жылы серб жарымәскери басшысы Братислав Живкович Украинадағы сепаратистік қозғалысқа қосылғаны үшін Сербияда тұтқындалды. Живкович 2017 жылы НАТО базаларын тыңшылық қылғаны үшін Румынияға 15 жылға кіруіне тыйым салынды. 2018 жылдың маусымында Украинаның Бас прокуратурасы пророссийлік шетелдік легионның 54 күдікті мүшесіне қатысты тергеу бастады. Күдіктілердің арасында алты серб болды, олар кейіннен Сирияда украин әскерлеріне шабуыл жасаған 2014 жылғы Украинаның шығысындағы ұрысқа қатысты. Бұрынғы арнайы полиция өкілі Радомир Почуча Facebook-та үнемі бейнелер, фотосуреттер және жазбалар жариялап отырды. Украинаның Сербиядағы елшісі Александр Александрович 2017 жылдың қарашасында Сербияның Шығыс Украинада серб азаматтарының соғысуын тоқтату үшін жеткілікті шаралар қабылдамай отырғанын мәлімдеді. Александрович шамамен 300 серб Украинада әрекет ететінін айтты және серб туристер шекарада тоқтатылып, күдік тудырса тұтқындалатынын, өйткені олар «украиналықтарды өлтіру үшін келген» деді. Киев содан кейін Белградты ескертті. Сербияның Сыртқы істер министрі Ивица Дачич Сербияның Украинаның аумақтық тұтастығын құрметтейтінін мәлімдеді.

Дерогативті пайдалану

"Четник" термині кейде серб ұлтшылына немесе жалпы сербтерге деген қаралағыш атау ретінде қолданылады. Жасминка Удовичкидің сөзінше, Хорватия Тәуелсіздік соғысы кезінде хорват баспасөздері сербтерді "сақалды четниктер тобы", "террористтер және қастандық жасаушылар" және "демократияға жат адамдар" деп сипаттаған. "Серб-четник террористтерін" кемсітушілікпен көрсету басты мәселеге айналды. Босния соғысы кезінде бұл термин соғысқа қатысушы тараптар жүргізген этникалық бағытталған пропаганда соғысында пайдаланылды, сондықтан босниялық тарап үшін ол жауды "қарапайым, шалақы, ұзын шашты және сақалды" деп елестетілген жамандық күші ретінде көрсету үшін жиі қолданылды.