Хорватиялық фашистік ұлтшылдар қозғалысы (1929-1945)

Хорватиялық Усташа ұйымы (1929-1945): фашистік, ұлтшыл қозғалыс, II Дүниежүзілік соғыстағы геноцид, антисербтік көзқарастар, Холокост тарихы.

29 мин оқу

100%

Дереккөз: Ustaše — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Хорват фашистік және ультраұлттық ұйымы (1929–45)
Екінші дүниежүзілік соғыс ұйымы

Усташе, сондай-ақ Ustasha немесе Ustashe деп ағылшынша айтылатын, 1929 және 1945 жылдар аралығында бір ұйым ретінде белсенді болған хорват, фашистік және ультраұлттық ұйым. Ресми атауы – Усташа – Хорват революциялық қозғалысы. 1934 жылы Югославия королі Александр I-ді өлтіру үшін ИМРО-мен ынтымақтастық жасаған, Югославия Корольдығына қарсы бірқатар террористік әрекеттерге қатысқан. 1941 жылдың сәуір айында Осі күштерінің Югославияны басып алғаннан кейін, Усташе билікті басып алушы күштерге тапсырды және Осінің марионеттік мемлекеті – Тәуелсіз Хорватияны құрды. Олар бірден Холокост пен еврей, серб және рома халқына қарсы геноцид жасады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Югославияда неміс және итальяндық оккупациялық күштермен бірге, Усташе жүздеген мың сербтерді, еврейлерді, ромаларды, сондай-ақ босниялық мұсылман және хорват саяси диссиденттерін өлтіруге жауапты болды. Қозғалыстың идеологиясы фашизм, римдік католицизм және хорват ультраұлттық идеологияның қосындысы болды. Қозғалыс нәсілдік тұрғыдан "таза" Хорватияны жақтады және Усташелердің сербтерге қарсы сезімі мен нацистік нәсілдік теория негізінде еврейлер мен ромаларға қарсы Холокост, сондай-ақ фашизмге қарсы немесе диссидент хорваттар мен босниялықтарды қудалауды қолдады. Усташе босниялықтарды "мұсылман хорваттары" деп қарастырды, сондықтан олар нәсілдік белгі бойынша қудаланбады. Босния мен Герцеговинада кең таралған ислам дінін Усташе "хорваттардың қанын сақтайтын" дін деп бағалады. Ұйым тәуелсіз Хорватия мемлекетін құруды мақсат тұтқан ұлтшыл ұйым ретінде құрылды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін террористік ұйым ретінде жұмыс істеді. Жаңа мемлекетте Усташе жасағы оның әскери қанаты болды. Усташе режиміне бастапқыда соғыстар аралығында сербтер басқарған Югославияның қысымына ұшыраған хорват халқының бір бөлігі қолдау көрсетті, бірақ олардың қатыгез саясаты көптеген қарапайым хорваттарды алаңдатты және хорват ұлттық мемлекетін құру арқылы алған қолдауды жоғалтты. Германияның капитуляциясымен, Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен және 1945 жылы социалистік Югославияның құрылуымен Усташе қозғалысы мен олардың мемлекеті толығымен құлдырады. Кейіннен елден қашып кеткен Усташе жасағының және Хорват ішкі күзетінің мүшелері соғыс тұтқыны ретінде тұтқындалып, Блейбург репатриациялары кезінде мәжбүрлі шерулерге және өлім жазасына ұшырады. Бұрынғы Усташе мүшелері құрған түрлі жер асты және эмигранттық ұйымдар, мысалы, крестшілер және Хорват азаттық қозғалысы, қозғалысты жалғастыруға тырысты, бірақ сәл табысқа жетті.

The Ustaše , also known by anglicised versions Ustasha or Ustashe, was a Croatian, fascist and ultranationalist organization active, as one organization, between 1929 and 1945, formally known as the Ustaša – Croatian Revolutionary Movement Since the inception and before the Second World War, its members engaged in a series of terrorist activities against the Kingdom of Yugoslavia, including collaborating with IMRO to assassinate King Alexander I of Yugoslavia in 1934. After the invasion of Yugoslavia by Axis forces in April 1941, the Ustaše were handed power by the occupying forces and formed the Independent state of Croatia, an Axis puppet state, and immediately went on to perpetrate the Holocaust and genocide against its Jewish, Serb and Roma populations. During the World War II in Yugoslavia, together with German and Italian occupying forces, Ustaše are responsible for killing of hundreds of thousands of Serbs, Jews, Roma, as well as Bosniak Muslim and Croat political dissidents. The ideology of the movement was a blend of fascism, Roman Catholicism and Croatian ultranationalism. The movement advocated a racially "pure" Croatia and promoted genocide against Serbs—due to the Ustaše's anti Serb sentiment—and Holocaust against Jews and Roma via Nazi racial theory, and persecution of anti fascist or dissident Croats and Bosniaks. The Ustaše viewed the Bosniaks as "Muslim Croats", and as a result, Bosniaks were not persecuted on the basis of race. while Islam, which had a large following in Bosnia and Herzegovina, was praised by the Ustaše as the religion that "keeps true the blood of Croats." It was founded as a nationalist organization that sought to create an independent Croatian state. It functioned as a terrorist organization before World War II. The Ustaše Militia became its military wing in the new state. The Ustaše regime was initially backed by some parts of the Croat population that in the interwar period had felt oppressed by the Serb led Yugoslavia, but their brutal policies quickly alienated many ordinary Croats and resulted in a loss of the support they had gained by creating a Croatian national state. With the German surrender, end of World War II in Europe, and the establishment of socialist Yugoslavia in 1945, the Ustaše movement and their state totally collapsed. Many members of the Ustaše militia and Croatian Home Guard who subsequently fled the country were taken as prisoners of war and subjected to forced marches and executions during the Bleiburg repatriations. Various underground and exile successor organisations created by former Ustaše members, such as the Crusaders and the Croatian Liberation Movement, tried to continue the movement to little success.

Атауы

Усташа (көпше: ustaše) сөзі көтерілуді білдіретін ustati етістігінен (хорват тілінде) туындаған. "Pučki ustaša" (Landsturm) – 1868–1918 жылдарғы Хорватияның Императорлық ішкі күзетіндегі әскери шен. Осы термин 1914–1918 жылдарғы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде хорваттың үшінші сыныпты жаяу әскер полктерін (Landsturm полктері) белгілеу үшін қолданылды. Устати сөзінің тағы бір түрі – устаник (көпше: ustanici), яғни көтерілісші немесе бүлікші. Югославия Корольдігінің алғашқы жылдарында усташа атауына фашистік мағына берілген жоқ, себебі "ustat" термині 1875 жылғы Герцеговина көтерілісінің көтерілісшілерін атау үшін Герцеговинада қолданылған. Ұйымның толық түпнұсқа атауы 1931 жылғы сәуірде Усташа – Hrvatska revolucionarna organizacija немесе UHRO (Усташа – Хорват революциялық ұйымы) болып пайда болды. 1933 жылы ол Ustaša – Hrvatski revolucionarni pokret (Усташа – Хорват революциялық қозғалысы) деп өзгертілді, және осы атау Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін сақталды. Олар Босния, Сербия және Словениядағы аумақтарды қамтитын Үлкен Хорватия құруды жоспарлады, босниялықтар мен сербтерді ислам мен православиеге өткен хорваттар деп есептеді, ал словендерді "тау хорваттары" деп қарады. Усташелер 1935 жылы католик діни қызметкері Крунослав Драгановичтің тезисін қабылдады, ол 16 және 17 ғасырларда Герцеговинаның оңтүстігіндегі көптеген католиктер православиеге ауысқандығын мәлімдеді. Усташелер нацизм мен фашизмнің күшті ықпалында болды. Олардың басшысы Анте Павелич Поглавник лауазымын атқарды, бұл Бенито Муссолинидің Дуче және Адольф Гитлердің Фюрер лауазымдарымен салыстырылды. Бірнеше авторлар қозғалыстың Рим католиктігіне берген маңыздылығын атап көрсетеді. Муссолинидің Усташелерге қолдауы Балқан және Адриатикадағы итальяндық ықпалды барынша арттыру сияқты прагматикалық себептерге негізделген. 1937 жылдан кейін, Германияның Рейн аймағын қайта әскерилендіруінен және Югославияда Милан Стойадиновичтің жартылай фашистік үкіметінің пайда болуынан кейін, Муссолини 1937–1939 жылдары Усташелерге қолдау көрсетуден бас тартып, Югославияға қарсы жаулық әрекеттер Югославияның Германияның ықпал аймағына кіруіне әкелуінен қорқып, Югославиямен қарым-қатынасты жақсартуға тырысты. Стойадиновичтің жартылай фашистік режимі құлағаннан кейін Италия Усташелерге қолдау көрсетуді қайта жаңғыртты, олардың мақсаты Италиямен жеке одақта тәуелсіз Хорватия құру еді. Венгрия Усташелерге екі мақсатпен күшті қолдау көрсетті. Біріншісі – Югославияны әлсірету, Кіші Антантаны, соңында жоғалтқан аумақтарын қайтару үшін. Екіншісі, Венгрия болашақта Тәуелсіз Хорватия мемлекетімен мықты одақ құруды және мүмкін жеке одаққа кіруді жоспарлады. Нацистік Германия бастапқыда тәуелсіз Хорватияны немесе Усташелерді қолдамады, Гитлер "күшті және біріккен Югославияның" маңыздылығын баса көрсетті. "саяси католицизм" және "католиктік хорваттық". Усташелер хорваттардың динарлық нәсілге жататындығын мойындады, бірақ олардың негізінен славяндық екенін жобады, олардың готтармен германдық тамырлардан шыққандығын мәлімдеді. Усташелер үкіметтің табиғаты күшті және авторитарлық болуы керек деп сенді. Олар парламенттік демократияны "сыбайласқан" деп, марксизм мен большевизмді отбасылық өмірге және экономикаға араласуы үшін, сондай-ақ материализм үшін қарсы шықты. Усташелер бәсекелес саяси партиялар мен сайланған парламенттерді өзінің мүдделеріне зиянды деп санады. Билікке келгеннен кейін Усташелер "серб православиесі" терминін қолдануға тыйым салып, оның орнына "грек шығыс діні" терминін енгізді. Усташелер көптеген православиеліктерді католиктік дінге күштеп ауыстырды, православиелік діни қызметкерлердің 85% -ын өлтірді және қуғынға түсірді, көптеген православиелік шіркеулерін тонап, өртеп жіберді. Усташелер папаның қателіксіздігін мойындамаған ескі католиктерді де қуғынға түсірді. 1942 жылдың 2 шілдесінде серб православие шіркеуін жою мақсатымен Хорват православие шіркеуі құрылды, бірақ бұл жаңа шіркеу аз ғана жақтастар жинады.

The word ustaša (plural: ustaše) is derived from the intransitive verb ustati (Croatian for rise up). "Pučki ustaša" (Landsturm) was a military rank in the Imperial Croatian Home Guard (1868–1918). The same term was the name of Croatian third class infantry regiments (Landsturm regiments) during World War I (1914–1918). Another variation of the word ustati is ustanik (plural: ustanici) which means an insurgent, or a rebel. The name ustaša did not have fascist connotations during the early years of the Kingdom of Yugoslavia as the term "ustat" was itself used in Herzegovina to denote the insurgents from the Herzegovinian rebellion of 1875. The full original name of the organization appeared in April 1931 as the Ustaša – Hrvatska revolucionarna organizacija or UHRO (Ustaša – Croatian Revolutionary Organization). In 1933 it was renamed the Ustaša – Hrvatski revolucionarni pokret (Ustaša – Croatian Revolutionary Movement), a name it kept until World War II. He envisioned the creation of a Greater Croatia that would include territories inhabited by Bosniaks, Serbs, and Slovenes, considering Bosniaks and Serbs to be Croats who had been converted to Islam and Orthodox Christianity, and considered the Slovenes "mountain Croats". The Ustaše accepted the 1935 thesis of Krunoslav Draganović, a Catholic priest who claimed that many Catholics in southern Herzegovina had been converted to Orthodox Christianity in the 16th and 17th centuries, in order to justify their own policy of forcible conversion of Orthodox Christians to Catholicism. The Ustaše were heavily influenced by Nazism and fascism. Its leader, Ante Pavelić, held the position of Poglavnik, which was based on the similar positions of Duce held by Benito Mussolini and Führer held by Adolf Hitler. by several authors, who emphasize the importance the movement attached to Roman Catholicism. Mussolini's support of the Ustaše was based on pragmatic considerations, such as maximizing Italian influence in the Balkans and the Adriatic. After 1937, with the weakening of French influence in Europe following Germany's remilitarization of the Rhineland and with the rise of a quasi fascist government in Yugoslavia under Milan Stojadinović, Mussolini abandoned support for the Ustaše from 1937 to 1939 and sought to improve relations with Yugoslavia, fearing that continued hostility towards Yugoslavia would result in Yugoslavia entering Germany's sphere of influence. The collapse of the quasi fascist Stojadinović regime resulted in Italy restoring its support for the Ustaše, whose aim was to create an independent Croatia in personal union with Italy. Hungary strongly supported the Ustaše for two aims. One, in order to weaken Yugoslavia, Little Entente, in order to ultimately regain some of its lost territories. The other, Hungary also wished to establish later in the future a strong alliance with the Independent State of Croatia and possibly enter a personal union. Nazi Germany initially didn't support an independent Croatia, nor did it support the Ustaše, with Hitler stressing the importance of a "strong and united Yugoslavia". "political Catholicism" and "Catholic Croatism"

The Ustaše accepted that Croats are part of the Dinaric race, but rejected the idea that Croats are primarily Slavic, claiming they primarily come from Germanic roots with the Goths. The Ustaše believed that a government must naturally be strong and authoritarian. The movement opposed parliamentary democracy for being "corrupt" and Marxism and Bolshevism for interfering in family life and the economy and for their materialism. The Ustaše considered competing political parties and elected parliaments to be harmful to its own interests. In power, the Ustaše banned the use of the term "Serbian Orthodox faith", requiring "Greek Eastern faith" in its place. The Ustaše forcefully converted many Orthodox to Catholicism, murdered and expelled 85% of Orthodox priests, and plundered and burnt many Orthodox Christian churches. The Ustaše also persecuted Old Catholics who did not recognize papal infallibility. On 2 July 1942 the Croatian Orthodox Church was founded, as a further means to destroy the Serbian Orthodox Church, but this new Church gained very few followers.

Еврейлерге қарсылық

Алғашқыда сербтерге қарсы бағытталған, бірақ нацистерге жақындаған сайын усташтар антисемитизмді қабылдады. 1936 жылы «Хорват мәселесі» атты еңбегінде Анте Павелич еврейлерді «хорваттардың жаулары» тізімінде үшінші орынға қойды (сербтер мен масондардан кейін, бірақ коммунистерден бұрын): «Бүгінгі таңда Хорватиядағы қаржының көбісі және сауданың дерлік барлығы еврейлердің қолында. Бұл тек мемлекеттің қолдауы арқасында мүмкін болды, ол бір жағынан сербтерге жақын еврейлерді күшейтуге, екінші жағынан хорват ұлттық күшін әлсіретуге тырысты. Еврейлер Югославия мемлекетінің құрылуын зор қуанышпен қарсы алды, себебі ұлттық Хорватия оларға көпұлтты Югославия сияқты пайдалы бола алмайды; себебі ұлттық хаоста еврейлердің күші жатыр. Билікке келген соң усташтар бірден нацистік үлгідегі нәсілдік заңдарды енгізді. 1941 жылдың 30 сәуірінде усташтар «Растық тегі туралы заңдық жарлық», «Арий қанын және хорват халқының ар-намысын қорғау туралы заңдық жарлық» және «Азаматтық туралы заңдық ереже» жариялады. Бұл жарлықтар еврей кім екенін анықтады және барлық арий емес адамдардың – яғни еврейлер мен цығандардың – азаматтық құқықтарын жоқ қылды. 1941 жылдың сәуір айының соңында, нацистер Германияда осындай шараларды қолданғанға дейін бірнеше ай бұрын және оккупацияланған Польшада олардың күшіне енгеннен бір жылдан астам уақыт өткен соң, усташтар барлық еврейлерден белгілер тағуды, әдетте сары Дәуіт жұлдызын киюді талап етті. 1941 жылдың 10 қазанында усташтар «Жүдейлер мен еврей компанияларының мүлігін ұлттандыру туралы заңдық ереже» жариялады және осымен барлық еврей мүлігін тәркіледі. 1941 жылдың 10-11 сәуірінде, билікке келген күндері, усташтар белгілі Загреб еврейлерінің тобын тұтқындап, олар үшін құн талап етті. 13 сәуірде Осиекте де осылай істеді, онда усташтар мен фольксдойчерлер тобы синагогты және еврей зиратын қиратты. Бұл процесс 1941 жылы еврейлер тобымен бірнеше рет қайталанды. Сонымен қатар усташтар кең ауқымды антисемиттік үгіт-насихатты бастады, усташтар газеттері хорваттардың «растық тазалығын қорғау үшін кез келген басқа ұлттан гөрі сақ болуы керек, біз өз қанымызды еврейлерден таза ұстауымыз керек» деп жазды. Олар еврейлердің «сатқындық, алдау, ашкөздік, әдепсіздік және шетелдік болумен» синоним екенін және сондықтан «хорват халқының көп бөлігі еврейлерді әрқашан жек көріп, оларға табиғи жирену сезімімен қарағанын» жазды. 1941 жылдың мамыр айында усташтар Загребтегі еврей жастарының 165-ін, еврей спорт клубы «Макаби» мүшелерін ұйымдастырып, Даница концлагеріне жіберді. Үш адамнан басқа барлығы кейін усташтар тарапынан өлтірілді. Усташтар еврейлердің көпшілігін усташтар мен нацистік концлагерлерге жіберді – соның ішінде ұятты, усташтар басқаратын Ясеновац концлагеріне – онда Тәуелсіз Хорватия мемлекетіндегі 32 000-ға жуық, немесе 80% еврейлер қаза болды. 1941 жылдың қазан айында Загребтің усташ мэрі Загреб синагогын бұзуға бұйрық берді, ол 1942 жылдың сәуірінде толықтай қиратылды. Усташтар иудаизмді ұстанатын еврейлерді қуғынға түсірді, бірақ католицизмге өткен еврейлерді хорват азаматы ретінде тануға және оларға ар-арияндық құрметті азаматтығын беруге рұқсат берді, бұл оларға бұрын жұмыстан шығарылған қызметтеріне қайта оралуға мүмкіндік берді.

While initial focus was against Serbs, as the Ustaše grew closer to the Nazis they adopted antisemitism. In 1936, in "The Croat Question", Ante Pavelić placed Jews third among "the Enemies of the Croats" (after Serbs and Freemasons, but before Communists): writing:″Today, practically all finance and nearly all commerce in Croatia is in Jewish hands. This became possible only through the support of the state, which thereby seeks, on one hand, to strengthen the pro Serbian Jews, and on the other, to weaken Croat national strength. The Jews celebrated the establishment of the so called Yugoslav state with great joy, because a national Croatia could never be as useful to them as a multi national Yugoslavia; for in national chaos lies the power of the Jews In fact, as the Jews had foreseen, Yugoslavia became, in consequence of the corruption of official life in Serbia, a true Eldorado of Jewry." Once in power, the Ustaše immediately introduced a series of Nazi style racial laws. On 30 April 1941, the Ustaše proclaimed the "Legal Decree on Racial Origins", the "Legal Decree on the Protection of Aryan Blood and the Honor of the Croatian People", and the "Legal Provision on Citizenship". These decrees defined who was a Jew, and took away the citizenship rights of all non Aryans, i. e. Jews and Roma. By the end of April 1941, months before the Nazis implemented similar measures in Germany and over a year after they were implemented in occupied Poland, the Ustaše required all Jews to wear insignia, typically a yellow Star of David. The Ustaše declared the "Legal Provision on the Nationalization of the Property of Jews and Jewish Companies", on 10 October 1941, and with it they confiscated all Jewish property. Already on their first day, 10–11 April 1941, Ustaše arrested a group of prominent Zagreb Jews and held them for ransom. On 13 April the same was done in Osijek, where Ustaše and Volksdeutscher mobs also destroyed the synagogue and Jewish graveyard. This process was repeated multiple times in 1941 with groups of Jews. Simultaneously, the Ustaše initiated extensive antisemitic propaganda, with Ustaše papers writing that Croatians must "be more alert than any other ethnic group to protect their racial purity, We need to keep our blood clean of the Jews". They also wrote that Jews are synonymous with "treachery, cheating, greed, immorality and foreigness", and therefore "wide swaths of the Croatian people always despised the Jews and felt towards them natural revulsion". In May 1941, the Ustaše rounded up 165 Jewish youth in Zagreb, members of the Jewish sports club Makabi, and sent them to the Danica concentration camp. All but three were later killed by the Ustaše. The Ustaše sent most Jews to Ustaše and Nazi concentration camps—including the notorious, Ustaše run Jasenovac concentration camp—where nearly 32,000, or 80% of the Jews in the Independent State of Croatia, were killed. In October 1941, the Ustaše mayor of Zagreb ordered the demolition of the Zagreb Synagogue, which was completely demolished by April 1942. The Ustaše persecuted Jews who practiced Judaism but authorized Jewish converts to Catholicism to be recognized as Croatian citizens and be given honorary Aryan citizenship that allowed them to be reinstated at the jobs from which they had previously been separated.

Басқа шаралар

Экономикалық жағынан усташ корпоративтік экономика құруды қолдады. Бұл қозғалыс жеке меншік құқығы мен өндіріс құралдарына иелік етудің мемлекеттік бақылаудан босатылуын қажет деп есептеді. Усташ қарулы күрес, кек алу және терроризмді дәріптеді. Домбран айналасындағы ұйым, Радичтің өлтірілуін пайдаланып, бөлінген елдегі жағдайды шиеленістіру үшін, орташа хорваттармен байланысуға және оларды радикалдандыруға тырысты. 1929 жылға қарай екі түрлі хорват саяси ағыны қалыптасты: тек зорлық-зомбылық арқылы Хорватияның ұлттық мүдделерін қамтамасыз етуге Павеличтің көзқарасын қолдағандар және Хорват шаруалар партиясы, сол кезде Стьепан Радичтің ізбасары Владко Мачек басқарып, хорваттардың арасында зор қолдауға ие болды. Хорват құқықтар партиясының мүшелері Домобранды жазуға 1928 жылғы Рождествоға дейін, Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің билігі газетке тыйым салғанға дейін үлес қосты. 1929 жылдың қаңтар айында король барлық ұлттық партияларды тыйым салды, ал Құқықтар партиясының радикалды қанаты, соның ішінде Павелич, Желич және Густав Перчец елден қуылды. Кейіннен бұл топқа тағы да бірнеше хорват эмигранттары қосылды. 1929 жылдың 22 наурызында Звонимир Поспишил мен Мийо Бабич Загребтен шыққан «Новости» газетінің бас редакторы және «Югоштампа» президенті Тони Шлегельді өлтірді, бұл усташтің террористік әрекеттерінің бастамасы болды. 1929 жылдың 20 сәуірінде Павелич және басқалар Македония Ұлттық комитетінің мүшелерімен бірге Софияда (Болгария) декларацияға қол қойды, онда олар Хорватия мен Македонияның адам және ұлттық құқықтарын, саяси бостандығын және толық тәуелсіздігін орнату үшін заңды қызметтерін жалғастыратындарын мәлімдеді. Белградтағы Мемлекеттік қауіпсіздік соты 1929 жылдың 17 шілдесінде Павелич пен Перчецке өлім жазасын берді. Эмигранттар Еуропадағы хорват диаспорасы, сондай-ақ Солтүстік және Оңтүстік Америкада өздерінің ісіне қолдау көрсетуді ұйымдастыра бастады. 1932 жылдың қаңтарында олар өздерінің революциялық ұйымын «Усташа» деп атады. Усташ Югославияға мүмкіндігінше көп зиян келтіру үшін террористік актілер жасады. Фашистік Италия мен Венгриядағы оқу лагерьлерінен Югославияға бағытталған халықаралық пойыздарға бомбалар орналастырып, адам өліміне және материалдық шығынға себеп болды. 1932 жылдың қарашасында Андрия Артукович басқарып, төрт жергілікті жақтас қолдаған он усташ Лика/Велебит аймағындағы Брушанидегі жандарм бекетіне шабуыл жасады, бұл Югославия билігін қорқытуға бағытталған әрекет болды. Бұл оқиға кейде «Велебит көтерілісі» деп аталады.

Economically, the Ustaše supported the creation of a corporatist economy. The movement believed that natural rights existed to private property and ownership over small scale means of production free from state control. Armed struggle, revenge and terrorism were glorified by the Ustaše. The organization around the Domobran tried to engage with and radicalize moderate Croats, using Radić's assassination to stir up emotions within the divided country. By 1929 two divergent Croatian political streams had formed: those who supported Pavelić's view that only violence could secure Croatia's national interests, and the Croatian Peasant Party, led then by Vladko Maček, successor to Stjepan Radić, which had much greater support among Croats. Various members of the Croatian Party of Rights contributed to the writing of the Domobran, until around Christmas 1928 when the newspaper was banned by authorities of the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes. In January 1929 the king banned all national parties, and the radical wing of the Party of Rights was exiled, including Pavelić, Jelić and Gustav Perčec. This group was later joined by several other Croatian exiles. On 22 March 1929 Zvonimir Pospišil and Mijo Babić murdered Toni Šlegel, the chief editor of newspaper Novosti from Zagreb and president of Jugoštampa, which was the beginning of the terrorist actions of Ustaše. On 20 April 1929 Pavelić and others co signed a declaration in Sofia, Bulgaria, with members of the Macedonian National Committee, asserting that they would pursue "their legal activities for the establishment of human and national rights, political freedom and complete independence for both Croatia and Macedonia". The Court for the Preservation of the State in Belgrade sentenced Pavelić and Perčec to death on 17 July 1929. The exiles started organizing support for their cause among the Croatian diaspora in Europe, as well as North and South America. In January 1932 they named their revolutionary organization "Ustaša". The Ustaše carried out terrorist acts, to cause as much damage as possible to Yugoslavia. From their training camps in fascist Italy and Hungary, they planted time bombs on international trains bound for Yugoslavia, causing deaths and material damage. In November 1932 ten Ustaše, led by Andrija Artuković and supported by four local sympathizers, attacked a gendarme outpost at Brušani in the Lika/Velebit area, in an apparent attempt to intimidate the Yugoslav authorities. The incident has sometimes been termed the "Velebit uprising".

Александр I патшаның өлтірілуі

Усташелердің ең танымал террористік әрекеті 1934 жылдың 9 қазанында, Ішкі Македониялық революциялық ұйымымен (IMRO) бірлесіп, Югославияның королі Александр I-ді Марсельде, Францияда өлтіру болды. Болгар революционері Владо Черноземскийді француз полициясы өлтірді. Патшаны әртүрлі жерлерде күткен үш усташе мүшесі – Мийо Кральж, Звонимир Поспишил және Милан Ражич – француз сотымен тұтқындалып, өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Германия Францияға басып кіргеннен кейін, олар түрмеден босатылды. Анте Павелич, Евгений Кватерник және Иван Перчевич француз сотымен іс жүзінде қылмыс жасағандардың ұйымдастырушылары ретінде қатысқан жоқ деп танылып, өлім жазасына кесілді. Усташелер Александр патшаны өлтірудің «Югославияның омыртқасын сындырғанын» және бұл олардың «ең маңызды жетістігі» болғанын сенді. Кісі өлтіруден кейін Усташелерге қатысты барлық ұйымдар, сондай-ақ азаматтық ұйым ретінде жалғасқан Хрватский Домбран да, Еуропа бойынша тыйым салынды. Франция тарапынан қысым көрсеткеннен кейін, итальян полициясы 1934 жылдың қазан айында Павеличті және бірнеше Усташе эмигранттарын тұтқындады. Павелич Туринде тұтқындалып, 1936 жылдың наурыз айында босатылды. Евгений Дидо Кватерникпен кездескеннен кейін, ол кісі өлтірудің «сербтердің түсінетін жалғыз тілі» екенін айтты. Түрмеде отырғанда Павеличке 1935 жылы Югославияда өткен сайлау туралы хабарланды, онда хорват Владко Мачек басқаратын коалиция жеңіске жетті. Ол өзінің жеңісіне Усташелердің қызметі көмектескенін мәлімдеді. 1930 жылдардың ортасына қарай Загреб көшелерінде «Жанды Анте Павелич» деген мағынадағы ŽAP әріптерімен граффити пайда бола бастады. 1930 жылдары Хорватия мен Боснияда Югославияға қарсы күреске қалған «туған жердегі» Усташе мүшелері мен шетелге кеткен «эмигрант» Усташелер арасында жік пайда болды. «Эмигрант» Усташелер, білім деңгейі төмен болғандықтан, «туған жердегі» Усташелер тарапынан қатыгез, білімсіз және фанатиктер деп қарастырылды, ал «туған жердегі» Усташелер «эмигранттар» тарапынан «әлсіз» деп есептелді, олар өздерін «жауынгерлік элита» деп санады. 1937 жылдың наурызында Италия мен Югославия достық келісімге қол қойғаннан кейін, Усташелер мен олардың қызметіне тыйым салынды, бұл жас хорваттардың, әсіресе университет студенттерінің назарын аударды, олар оларға жақтас немесе мүше болды. 1936 жылы Югославия үкіметі шетелдегі Усташелерге зорлық-зомбылықтан бас тартуға уәде берген жағдайда рақымшылық жариялады; «эмигранттардың» көпшілігі рақымшылықты қабылдады. 1930 жылдардың соңында Усташелер Хорват шаруалар партиясының, Хорват қорғаныс күштерінің және шаруалар азаматтық партиясының жартылай әскери ұйымдарына еніп бастады. Загреб университетінде 1939 жылға қарай Усташелермен байланысты студенттік топ ең ірі студенттік топқа айналды. 1939 жылдың ақпан айында қамаудан босатылған Миле Будак және Иван Оршанич «Хорват ұлты» деп аталатын проусташе журналының редакторлары болды.

The Ustaše's most infamous terrorist act was carried out on 9 October 1934, when working with the Internal Macedonian Revolutionary Organization (IMRO), they assassinated King Alexander I of Yugoslavia in Marseille, France. The perpetrator, a Bulgarian revolutionary, Vlado Chernozemski, was killed by French police. Three Ustaše members who had been waiting at different locations for the king—Mijo Kralj, Zvonimir Pospišil and Milan Rajić—were captured and sentenced to life imprisonment by a French court. Following the German invasion of France, the men were released from prison. Ante Pavelić, along with Eugen Kvaternik and Ivan Perčević, were subsequently sentenced to death in absentia by a French court, as the real organizers of the deed. The Ustaše believed that the assassination of King Alexander had effectively "broken the backbone of Yugoslavia" and that it was their "most important achievement." Soon after the assassination, all organizations related to the Ustaše as well as the Hrvatski Domobran, which continued as a civil organization, were banned throughout Europe. Under pressure from France, the Italian police arrested Pavelić and several Ustaše emigrants in October 1934. Pavelić was imprisoned in Turin and released in March 1936. After he met with Eugen Dido Kvaternik, he stated that assassination was "the only language Serbs understand". While in prison, Pavelić was informed of the 1935 election in Yugoslavia, when the coalition led by Croat Vladko Maček won. He stated that his victory was aided by the activity of Ustaše. By the mid 1930s, graffiti with the initials ŽAP meaning "Long live Ante Pavelić" had begun to appear on the streets of Zagreb. During the 1930s, a split developed between the "home" Ustaše members who stayed behind in Croatia and Bosnia to struggle against Yugoslavia and the "emigre" Ustaše who went abroad. The "emigre" Ustaše who had a much lower educational level were viewed as violent, ignorant and fanatical by the "home" Ustaše while the "home" Ustaše were dismissed as "soft" by the "emigres" who saw themselves as a "warrior elite". After March 1937, when Italy and Yugoslavia signed a pact of friendship, Ustaše and their activities had been banned, which attracted the attention of young Croats, especially university students, who would become sympathizers or members. In 1936, the Yugoslav government offered amnesty to those Ustaše abroad provided they promised to renounce violence; many of the "emigres" accepted the amnesty. In the late 1930s, the Ustaše started to infiltrate the para military organizations of the Croat Peasant Party, the Croatian Defense Force and the Peasant Civil Party. At the University of Zagreb, an Ustaše linked student group become the largest single student group by 1939. In February 1939 two returnees from detention, Mile Budak and Ivan Oršanić, became editors of the pro Ustaše journal Hrvatski narod, known in English as The Croatian Nation.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1941 жылғы 6 сәуірде Осі державалары Югославияға шабуыл жасады. Хорватияның ең беделді партиясы – Хорватия шаруалар партиясының (ХСС) төрағасы Владко Мачек жаңа үкіметті басқару жөніндегі неміс ұсыныстарын қабылдамады. 10 сәуірде елдегі жоғары тұрған усташе Славко Кватерник Загребтегі полицияны бақылауына алды және сол күні радио арқылы Тәуелсіз Хорватия мемлекетінің (Nezavisna Država Hrvatska, NDH) құрылғанын жариялады. Мемлекеттің аты хорваттардың тәуелсіздік күресін пайдалануға бағытталған әрекет болды. Мачек сол күні мәлімдеме жасап, барлық хорваттарды жаңа билікпен ынтымақтасуға шақырды. Ал Павелич пен бірнеше жүз усташе Италиядағы лагерьлерінен Загребке келді, онда ол 1941 жылғы 16 сәуірде жаңа үкімет құрды. 1941 жылғы 27 сәуірде жаңадан құрылған усташе әскерінің бөлімдері Беловар маңындағы Гудовацтағы негізінен серб тұрғындарынан тұратын қауымның мүшелерін өлтірді. Соңында усташқа қарсы шыққан және/немесе оларға қауіп төндіргендердің барлығы заңсыз деп жарияланды. ХСС 1941 жылғы 11 маусымда таратылды, бұл усташтардың хорват шаруаларының басты өкілі ретінде орнын басуға тырысуы болды. Владко Мачек Ясеновац концлагеріне жіберілді, бірақ кейіннен халық арасындағы беделіне байланысты үй қамауына шығарылды. Кейін Мачекке шетелдіктер Павелич үкіметіне қарсы тұруға шақырды, бірақ ол бас тартты. 1941 жылдың басында яһудилер мен сербтерге Загребтің белгілі бір аудандарын тастап кетуге бұйрық берілді. Тәуелсіз Хорватия мемлекеті құрылғаннан кейінгі айларда усташ топтарының көпшілігі орталықтандырылған бақылауда болған жоқ: 4500 тұрақты усташе корпусының әскерінен басқа, 25 000–30 000 "Жабайы усташе" (хр. "divlje ustaše") болды, олар үкімет бақылауындағы баспасөз арқылы "шаруа усташелері" ретінде насихатталды және режимнің жауларымен күресуге жіберуге "ұмтылды". 1941 жылдың жаз айларында серб халқына қарсы жаппай қылмыстар жасалғаннан кейін, режим барлық зұлымдықтарды тәртіпсіз усташтарға таңуды шешті – олар тәртіпсіздікке бой алдырды және тек тонау арқылы ғана қызмет етті; билік тіпті олардың көптеген түрлерін сербтер мен цығандарға қарсы зорлық-зомбылық жасағаны үшін өлім жазасына кесті және 1941 жылдың тамыз және қыркүйек айларында ашық түрде атты. Далалық усташтардың бақылаусыз тонауын және өлтіруін тоқтату үшін орталық үкімет 6000-ға жуық жандарм мен 45000-ға жуық жаңадан жұмысқа алынған "Домобранство" күштерін пайдаланды. Павелич алғаш рет Адольф Гитлермен 1941 жылғы 6 маусымда кездесті. Павелич үкіметіндегі министр Миле Будак 1941 жылғы 22 шілдеде мемлекеттің нәсілдік саясатын жариялады. Сол жылдың жазында құпия полицияның бастығы Веккослав "Макс" Любурич концлагерьлерді салуды бастады. Динар Альптарындағы ауылдардағы усташтардың әрекеттері италиялықтар мен немістерді алаңдатуға итермеледі. Жазушы/тарихшы Срджа Трифковичтің айтуынша, 1941 жылғы 10 шілдеде Вермахт генералы Эдмунд Глайзе фон Хорстенау Германияның Жоғарғы Бас қолбасшылығына (Оберкомандо дер Вермахт (OKW)) мынадай хабарлама берді:Біздің әскерлеріміз мұндай оқиғалардың үнсіз куәгері болуы керек; бұл олардың жоғары беделін жақсы көрсетпейді. Мен жиі неміс оккупациялық әскерлерінің усташе қылмыстарына қарсы араласуға мәжбүр болады деп естимін. Бұл кез келген уақытта болуы мүмкін. Қазіргі күштермен мен мұндай әрекетке шақыра алмаймын. Жеке жағдайлардағы араласу неміс армиясын бұрын алдын ала болмайтын көптеген қылмыстарға жауапты етуі мүмкін. Тарихшы Джонатан Штайнберг усташтардың сербтер мен яһудилерге қарсы жасаған қылмыстарын былайша сипаттайды: "Сербтер мен яһудилердің еркек, әйел және балалары тірідей кесіліп өлтірілді". Стайнберг итальяндықтар түсірген усташе қылмыстарының суреттерін еске түсіріп: "Суреттерде серб әйелдерінің қалта пышақтарымен кесілген кеуделері, көздері қағылып, мүшелері қиратылған еркектер бар", - деп жазады. 1942 жылғы 17 ақпанда ГСС рейхсфюрері Генрих Гиммлерге берілген Гестапоның баяндамасында былай делінген: [кәпірлер] тобының белсенділігінің артуы негізінен Хорватиядағы православиелік халыққа қарсы усташе бөлімшелерінің зұлымдықтарына байланысты. Усташ өз іс-әрекеттерін жас шағындағы еркектерге ғана емес, әсіресе көмексіз қарттар, әйелдер мен балаларға қарсы айуандықпен жасады. Усташ өлтірген және қасіретке ұшыратып өлтірген православиеліктердің саны үш жүз мыңға жуық. 1942 жылғы қыркүйекте Усташе қорғаныс бригадасы құрылды, ал 1943 жылы усташе батальондары сегіз төрт батальондық бригадаға (1-ден 8-ге дейін) қайта ұйымдастырылды. 1943 жылы немістер Шығыс майданында ауыр шығындарға ұшырады және италиялықтар одақтастармен келісімге келді, партизандар қолданатын қару-жарақтардың көптеген қоймаларын қалдырды. 1944 жылға қарай Павелич енді толығымен 1-ден 20-ға дейін бригадаларға, 21-ден 24-ке дейін жалдама бригадаларға, үш дивизияға, екі теміржол бригадасына, бір қорғаныс бригадасына және жаңа мобильді бригадаға біріккен 100 000 усташе бөлімдеріне сүйенді. 1944 жылдың қарашасында әскер тиімді түрде усташтардың бақылауына көшті, өйткені Тәуелсіз Хорватия мемлекетінің қарулы күштері усташтардың бөлімдерімен біріктіріліп, 13 жаяу әскер, екі тау және екі шабуыл дивизиясынан және әрқайсысының өз артиллериясы мен басқа да қолдау бөлімдерінен тұратын 18 дивизия құрылды. Бірнеше бронетранспортты бөлімдер болды. 1945 жылғы 9 мамырда неміс армиясының E тобының ресми капитуляциясынан кейін шайқас қысқа мерзімге жалғасты, өйткені Павелич NDH күштеріне Австрияға қашуға тырысуға бұйрық берді, сонымен қатар көптеген азаматтар да болды. Еуропалық топырақтағы Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы шайқасы – Поляна шайқасы, неміс-усташе колоннасы мен партизан күштері арасында болды. Қашқандардың көпшілігі, усташтар мен азаматтардың ішінде, Блайбургте және Австрия шекарасындағы басқа жерлерде партизандарға тапсырылды. Павелич Австрияда және Римде, католик дін қызметкерлерінің көмегімен жасырынып, кейін Аргентинаға қашып кетті. Бірнеше жыл бойы кейбір усташтар "Крестоносцы" деп аталатын қарсылық ұйымын құруға тырысты, бірақ олардың күш-жігері югослав билігімен көптеген жағдайларда жолынан тосылды. Тәуелсіз Хорватия мемлекетінің жеңілісімен бірге белсенді қозғалыс тоқтатылды. Қалған усташтардың арасындағы жанжалдар оларды бөліп тастады. Павелич Хорватия Азаттық қозғалысын құрды, ол бұрынғы мемлекеттің бірнеше жетекшілерін тартты. Веккослав Вранчич реформаланған Хорватия Азаттық қозғалысын құрды және оның жетекшісі болды. Макс Любурич Хорватия Ұлттық қарсыласын құрды. Бранимир Елич Хорватия Ұлттық комитетін құрды. Бұрынғы Крестоносец және усташе мобильді полиция офицері Сречко Ровер Австралияда усташе топтарын құруға көмектесті. Черногориялық Благое Йовович 1957 жылғы 9 сәуірде Буэнос-Айрес маңында Павеличті атты; Павелич кейін жаралы болғаннан кейін қайтыс болды.

The Axis powers invaded Yugoslavia on 6 April 1941. Vladko Maček, the leader of the Croatian Peasant Party (HSS), which was the most influential party in Croatia at the time, rejected German offers to lead the new government. On 10 April the most senior home based Ustaše, Slavko Kvaternik, took control of the police in Zagreb and in a radio broadcast that day proclaimed the formation of the Independent State of Croatia (Nezavisna Država Hrvatska, NDH). The name of the state was an attempt to capitalise on the Croat struggle for independence. Maček issued a statement that day, calling on all Croatians to cooperate with the new authorities. Meanwhile, Pavelić and several hundred Ustaše left their camps in Italy for Zagreb, where he declared a new government on 16 April 1941. On 27 April 1941 a newly formed unit of the Ustaše army killed members of the largely Serbian community of Gudovac, near Bjelovar. Eventually all who opposed and/or threatened the Ustaše were outlawed. The HSS was banned on 11 June 1941, in an attempt by the Ustaše to take their place as the primary representative of the Croatian peasantry. Vladko Maček was sent to the Jasenovac concentration camp, but later released to serve a house arrest sentence due to his popularity among the people. Maček was later again called upon by foreigners to take a stand and oppose the Pavelić government, but refused. In early 1941 Jews and Serbs were ordered to leave certain areas of Zagreb. In the months after Independent State of Croatia has been established, most of Ustaše groups were not under centralized control: besides 4,500 regular Ustaše Corps troops, there was some 25,000–30,0000 "Wild Ustaše" (hrv. "divlje ustaše"), boosted by government controlled press as "peasant Ustaše" "begging" to be sent to fight enemies of the regime. After mass crimes against Serb populace committed during the summer months of 1941, the regime decided to blame all the atrocities to the irregular Ustaše—thoroughly undisciplined and paid for the service only with the booty; authorities even sentenced to death and executed publicly in August and September 1941 many of them for unauthorized use of extreme violence against Serbs and Gypsies. To put an end to Wild Ustaše uncontrolled looting and killing, the central government used some 6,000 gendarmes and some 45,000 newly recruited members of regular "Domobranstvo" forces. Pavelić first met with Adolf Hitler on 6 June 1941. Mile Budak, then a minister in Pavelić's government, publicly proclaimed the violent racial policy of the state on 22 July 1941. Vjekoslav "Maks" Luburić, a chief of the secret police, started building concentration camps in the summer of the same year. Ustaše activities in villages across the Dinaric Alps led the Italians and the Germans to express their disquiet. According to writer/historian Srđa Trifković, as early as 10 July 1941 Wehrmacht Gen. Edmund Glaise von Horstenau reported the following to the German High Command, the Oberkommando der Wehrmacht (OKW):Our troops have to be mute witnesses of such events; it does not reflect well on their otherwise high reputation. I am frequently told that German occupation troops would finally have to intervene against Ustaše crimes. This may happen eventually. Right now, with the available forces, I could not ask for such action. Ad hoc intervention in individual cases could make the German Army look responsible for countless crimes which it could not prevent in the past. Historian Jonathan Steinberg describes Ustaše crimes against Serbian and Jewish civilians: "Serbian and Jewish men, women and children were literally hacked to death". Reflecting on the photos of Ustaše crimes taken by Italians, Steinberg writes: "There are photographs of Serbian women with breasts hacked off by pocket knives, men with eyes gouged out, emasculated and mutilated". A Gestapo report to Reichsführer SS Heinrich Himmler, dated 17 February 1942, stated:Increased activity of the bands [of rebels] is chiefly due to atrocities carried out by Ustaše units in Croatia against the Orthodox population. The Ustaše committed their deeds in a bestial manner not only against males of conscript age, but especially against helpless old people, women and children. The number of the Orthodox that the Ustaše have massacred and sadistically tortured to death is about three hundred thousand. In September 1942 an Ustaše Defensive Brigade was formed, and during 1943 the Ustaše battalions were re organised into eight four battalion brigades (1st to 8th). In 1943 the Germans suffered major losses on the Eastern Front and the Italians signed an armistice with the Allies, leaving behind significant caches of arms which the Partisans would use. By 1944 Pavelić was almost totally reliant on Ustaše units, now 100,000 strong, formed in Brigades 1 to 20, Recruit Training Brigades 21 to 24, three divisions, two railway brigades, one defensive brigade and the new Mobile Brigade. In November 1944 the army was effectively put under Ustaše control when the Armed Forces of the Independent State of Croatia were combined with the units of the Ustaše to form 18 divisions, comprising 13 infantry, two mountain and two assault divisions and one replacement division, each with its own organic artillery and other support units. There were several armored units. Fighting continued for a short while after the formal surrender of German Army Group E on 9 May 1945, as Pavelić ordered the NDH forces to attempt to escape to Austria, together with a large number of civilians. The Battle of Poljana, between a mixed German and Ustaše column and a Partisan force, was the last battle of World War II on European soil. Most of those fleeing, including both Ustaše and civilians, were handed over to the Partisans at Bleiburg and elsewhere on the Austrian border. Pavelić hid in Austria and Rome, with the help of Catholic clergy, later fleeing to Argentina. For several years some Ustaše tried to organize a resistance group called the Crusaders, but their efforts were largely foiled by the Yugoslav authorities. With the defeat of the Independent State of Croatia, the active movement went dormant. Infighting fragmented the surviving Ustaše. Pavelić formed the Croatian Liberation Movement, which drew in several of the former state's leaders. Vjekoslav Vrančić founded a reformed Croatian Liberation Movement and was its leader. Maks Luburić formed the Croatian National Resistance. Branimir Jelić founded the Croatian National Committee. Former Crusader and Ustaša mobile police officer, Srecko Rover, helped establish Ustaše groups in Australia. Blagoje Jovović, a Montenegrin, shot Pavelić near Buenos Aires on 9 April 1957; Pavelić later died of his injuries.

Серб азаматтарының қазасы

Ұсташ лагерьлеріндегі жаппай өлтірулерден басқа, олар бейбіт тұрғындарды далаларда көптеп өлтірді. Сербтердің алғашқы жаппай қырғыны 1941 жылдың 30 сәуірінде Гудовацта 196 серб шаруасын ұстап, өлтіру арқылы жасалды. Одан кейін Благай, Глина, Корита, Невесинье, Пребиловци, Меткович, Оточац, Вочин, Шарговац және т.б. сияқты көптеген қырғындар болды. Мостардың хорват католик епископы Алойзие Мишич Герцеговинаның шағын ауданында соғыстың алғашқы 6 айында серб азаматтарының жаппай өлтірілуін былай сипаттады: Адамдар аңдардай ұсталды. Қырқылып, өлтіріліп, тірідей тұңғиыққа лақтырылды. Әйелдер, балалы аналар, жас әйелдер, қыздар мен ұлдар шұңқырларға тасталды. Мостар қаласының вице-мэрі, мұсылман Бальжич мырза, ресми тұлға болғандықтан үнсіз болуы керек болса да, Любиньеде ғана 700 схизматик [яғни серб православие христиандары] бір шұңқырға лақтырылды деп ашық айтты. Мостар мен Чапльжинадан келген әйелдер, аналар мен қыздар, 10 жасқа дейінгі балалармен толған алты пойыз вагоны Шурманци станциясына жеткізілді, онда олар түсіріліп, төбелерге апарылды, тірі аналар мен балалары жартастардан лақтырылды. Барлығы лақтырылып, өлтірілді. Клепци приходында айналасындағы ауылдардан 3700 схизматик өлтірілді. Кешірімді жандар, олар тыныш болды. Мен одан әрі санамаймын. Мен тым ұзаққа созып аламын. Мостар қаласында жүздеген адамдар байлап, қала сыртына шығарылып, жануарлар сияқты өлтірілді.

Ұсташ қазаларының неміс деректері

Хорватия мен Босниядағы неміс офицерлері жүздеген мың құрбандарды атағанда, "қан қырғыны", "апат", "қасаптау" және "террор" сияқты сөздерді қолдана отырып, сербтердің усташтар жасаған жаппай өлтірілуіне наразылық білдірді. Мысалы, 714-ші дивизия офицері майор Уолтер Клайненбергер усташтардың қатыгездігін "барлық өркениет заңдарына қарсы келеді. Усташтар ешқандай ерекшеліксіз ерлерді, әйелдерді және балаларды өлтіреді" деп сынады. Неміс капитаны Конопацки Шығыс Босниядағы серб азаматтарын усташ қара легионының қырғынын "әділетсіздерді қырғынның жаңа толқыны" деп атады. Сербияның ИСК аймағындағы сербтердің "жалпы қырғыны" (Abschlachtung) немістерді сербтердің көтерілісінен алаңдатты. Полковник-лейтенант фон Ведель батыс Боснияда усташтардың әйелдер мен балаларды "мал сияқты" "адамдықтан шыққан жазалаулармен" өлтіргенін жазды. Хорватиядағы Гитлердің өкілі, генерал фон Хорстанау, Ясеновац концлагерінің күзетшілері жақын маңдағы ауылда жасаған қырғынның салдарын былай сипаттады:

German officers in Croatia and Bosnia repeatedly expressed abhorrence at Ustaše mass killings of Serbs, using words like "slaughter", "atrocities", "butchery" and "terror", while citing hundreds of thousands of victims. Thus Major Walter Kleinenberger, officer with the 714th division, complained that Ustaše brutality "was in defiance of all laws of civilization. The Ustaše murder without exception men, women and children". German Captain Konopatzki called the Ustaše Black Legion slaughter of Serb civilians in Eastern Bosnia "a new wave of butchery of innocents". Ustaše "wholesale butchery" (Abschlachtung) of Serbs in Srem, in ISC occupied Serbia, triggered German concerns of Serb uprisings. Lieutenant Colonel von Wedel wrote that in western Bosnia Ustaše killed women and children "like cattle" in a series of "bestial executions". This is how Hitler's Plenipotentiary to Croatia, General von Horstanau, described the aftermath of slaughter committed by Jasenovac concentration camp guards in a nearby village:

At Crkveni Bok, an unfortunate place, over which about five hundred 15 to 20 year old thugs descended under the leadership of an Ustasha lieutenant colonel, people were killed everywhere, women were raped and then tortured to death, children were killed. I saw in the Sava River the corpse of a young woman with her eyes dug out and a stake driven into her sexual parts. This woman was at most twenty years old when she fell into the hands of these monsters. All around, pigs devoured unburied human beings. "Fortunate" residents were shipped in terrifying freight cars; many of these involuntary "passengers" cut their veins during transport to the camp [Jasenovac]"

The German military even took the extraordinary step of trying the Ustaše chaplain, Miroslav Filipović, for the massacre of 2,300 civilians in 3 villages around Banja Luka in February 1942, including 52 children at a school. On March 3, 1943, General von Horstanau, wrote "Thus far 250,000 Serbs have been killed". General Lothar Rendulić wrote how in August 1942 he remarked to an Ustaše official that he could not conceive how 500,000 Serbs had been killed, to which the Ustaše replied "Half a million is a slanderous accusation, the number is not higher than 200,000". Other German sources put the total Serb victim numbers in the ISC, as high as 600,000 to 700,000.

"Крквени Бок деген қайғылы жерде, 15-20 жас аралығындағы шамамен бес жүз бұзақы, усташ подполковнигінің басшылығымен, адамдарды кездесетін әр жерде өлтірді, әйелдерді зорлады, содан кейін өлімге дейін азаптады, балаларды өлтірді. Мен Сава өзенінде көздері қазылып алынған, жыныс мүшесіне қада тірелген жас әйелдің денесін көрдім. Бұл әйел осы құбыжықтардың қолына түскенде жиырма жасқа да толмаған еді. Айналасында шошқалар көмілмеген адамдарды жеп жатыр. "Бақытты" тұрғындар қорқынышты жүк вагондарында тасымалданды; осы ерікті емес "жолаушылардың" көптегені лагерьге [Ясеновац] тасымалдау кезінде өз тамырларын кесіп алды". Неміс әскерилері тіпті усташ дін қызметкері Мирослав Филиповичті 1942 жылдың ақпанында Баня-Лука маңындағы 3 ауылда 2300 бейбіт тұрғынды, оның ішінде мектептегі 52 баланы өлтіргені үшін сотқа беруге батылды. 1943 жылдың 3 наурызында генерал фон Хорстанау "Қазірге дейін 250 мың серб өлтірілді" деп жазды. Генерал Лотар Рендулич 1942 жылдың тамызында усташ шенеунігіне 500 мың сербтің қалай өлтірілгенін түсіне алмайтынын айтқан, оған усташ "жарты миллион – надандық, саны 200 мыңнан аспайды" деп жауап берді. Басқа неміс деректері ИСК аймағындағы сербтердің жалпы құрбандықтарын 600 мыңнан 700 мыңға дейін бағалады.

Діни қуғын-сүргін

Сербтерді толық жою саясатының бір бөлігі ретінде, үштен бірін өлтіру, үштен бірін дін аудару және үштен бірін қуғынға ұшырату арқылы, Усташе католик дін қызметкерлерінің қатысуымен христиан православиесіндегі сербтерді католицизмге күштеп дін аударды. Кейде олар сербтерді жинап, оларды өлтіру үшін дін аудару мүмкіндігін пайдаланды, осылайша Глинада оқиға болды. 1943 жылдың 18 мамырында архиепископ Степинак Папаға хат жазып, бүгінгі күнге дейін 240 000 адам дін аударғанын хабарлады. Усташе 157 православие дін қызметкерін өлтірді, олардың ішінде 3 серб православие епископы (Баня-Лука епископының мойнын кесіп, Сараево архиепискобын өлтірді), ал Загреб православие архиепискобын түрмеге қамап, азаптады. Усташе 327 православие дін қызметкері мен бір епископты Сербияға қуғынға ұшыратты, ал тағы 2 епископ пен 12 дін қызметкері өз еркімен кетіп қалды. NDH заңдарына сәйкес, католицизмге дін аударуға құқылы болғандар – білімсіз сербтер ғана еді; білімді адамдар (саудагерлер, интеллигенция және әсіресе православие дін қызметкерлері) жойылды немесе қуғынға ұшыратылды. Осылайша, Тәуелсіз Хорватия мемлекетіндегі православие дін қызметкерлерінің 85% Усташе тарапынан өлтірілді немесе қуғынға ұшыратылды, себебі «православ халықты рухани басшылықсыз қалдыру арқылы, мәжбүрлеу немесе қорқыту арқылы католицизмге дін аудару саясатын жүзеге асыру оңай болады». Усташе көптеген православие шіркеулерін қиратты және ұлықтады, кириллица мен Юлиан күнтізбесін (екеуі де православие шіркеуінде қолданылады) тыйым салды, тіпті «Сербия православие шіркеуі» терминін де тыйым салды. Православ мектептері жабылды, шіркеуге сенушілерден садақа алуға тыйым салынды, осылайша ол кірісінен айырылды. Православ шіркеуінің мүлігі Усташе тарапынан тартылып алынды, кейбіреулері Хорват католик шіркеуіне берілді. Соңында, Сербия православие шіркеуін жою үшін Усташе импортталған орыс дін қызметкерімен өзінің балама Хорват православие шіркеуін құруға тырысты, бірақ жақтастар таба алмады. Сербия православие шіркеуін жоюға бағытталған Усташе әрекеттеріне қарамастан, тарихшы Йозо Томасевич католик архиепископ Степинак немесе Хорват католик шіркеуінің басқа мүшелері бұл қылмыстарды ашық немесе жеке айыптап жармады. Керісінше, ол Сербия православие шіркеуіне қарсы осы кең ауқымды Усташе шабуылы «көптеген Хорват католик дін қызметкерлері тарапынан мақұлданды және қолдау көрсетілді» және Хорват Рим-католик шіркеуінің иерархиясы мен Ватикан «Усташе саясатын сербтерге және Сербия православие шіркеуіне қарсы рим-католицизміне пайдалы деп қарады» деді.

As part of their policy to eliminate Serbs entirely, by killing one third, converting one third and expelling one third, the Ustaše conducted forcible conversions of Christian Orthodox Serbs to Catholicism, with the participation of Catholic priests. On occasion they used the prospect of conversion as a means to gather Serbs together so they could kill them, which is what occurred at Glina. On 18 May 1943, Archbishop Stepinac wrote a letter to the pope, in which he estimated 240,000 conversions to date. The Ustaše killed 157 Orthodox priests, among them 3 Serb Orthodox bishops (cutting the throat of the bishop of Banja Luka and killing the archbishop of Sarajevo), while they jailed and tortured the Orthodox archbishop of Zagreb. The Ustaše expelled to Serbia 327 Orthodox priests and one bishop, while 2 other bishops and 12 priests left on their own. According to NDH laws only uneducated Serbs were eligible for conversion to Catholicism; educated people (merchants, intelligentia, and especially Orthodox clergy) were to be exterminated or expelled. Thus 85% of the Orthodox priests in the Independent State of Croatia were either killed or expelled by the Ustaše, in order to "leave the Orthodox population without spiritual leadership so the Ustašas' policy of forced or fear induced conversions to Catholicism would be easier to carry out" The Ustaše destroyed and desecrated numerous Orthodox Churches, forbade the Cyrillic script and Julian calendar (both used in the Orthodox Church), even prohibited the term "Serbian Orthodox Church". Orthodox schools were shut down, and the Church was prohibited from collecting contributions from believers, robbing it of income. Orthodox Church properties were confiscated by the Ustaše, some turned over to the Croatian Catholic Church. Finally, to destroy the Serbian Orthodox Church, the Ustaše tried to create its own alternative Croatian Orthodox Church with an imported Russian priest, but failed to gain adherents. Despite these many actions by the Ustaše to destroy the Serbian Orthodox Church, the historian Jozo Tomasevich found no condemnations of these crimes, public or private, by Catholic Archbishop Stepinac or any other members of the Croatian Catholic Church. On the contrary, he states that this massive Ustaše attack on the Serbian Orthodox Church "was approved and supported by many Croatian Catholic priests", and that the Croatian Roman Catholic Church hierarchy and the Vatican "regarded Ustaše policies against the Serbs and Serbian Orthodox Church as advantageous to Roman Catholicism".

Католик шіркеуімен байланыстар

Тарихшы Марк Биондич католик шіркеуінің тарихи тұрғыдан хорват саясаты мен қоғамдық өмірінің шетінде болғанын, ал шіркеудің ықпалының соғыстар аралық кезеңде корольдік диктатура мен дінге қарсы хорват шаруалар партиясының танымалдығына байланысты одан әрі әлсірегенін атап өтеді. Югославия Корольдігі кезінде католик дін қызметкерлері режимге қатты наразылық білдірді: "Хорватияның үш миллионға жуық католигін орталық үкіметтің Санкт-Петер апостолдығын жазалау шараларына қарсы жұмылдыру үшін ауқымды баспасөз науқаны басталды. Бірінші кезекте, оның теңсіздігі айыпталды: 'Дінге арналған бюджет 141 миллион динарды құрайды, оның 70 миллионы серб шіркеуіне, ал 34 миллионы католик шіркеуіне бөлінеді. Пашичтің үкіметі Сербияда мейірімді, онда әр азамат жылына 55 динар салық төлейді, ал Хорватия мен Словенияда, негізінен католик аймақтарында, әр азамат 165 динар салық төлейді.'" Хорват католик шіркеуінің православие шіркеуіне қарсылығы сербтерге қарсы күрестің маңызды бөлігіне айналды, соғыс кезінде оның ауыр салдары болды. Усташелер серб-хорват тілін білетін православиелік сенушілерді католицизмге мәжбүрлеп көшіру үшін зорлық-зомбылық пен агрессияны қолданды. Усташелер Шығыс православиесін серб ұлтшылдығының символы деп есептеді, ол олардың ең үлкен жауы болды және Хорватия немесе Босния аумағында серб халқының бар екенін мойындамады – олар тек "Шығыс дінінің хорваттарын" мойындады. Усташелердің сербтерді жою саясаты аясында Хорватиядағы католик шіркеуі православиелік сербтерді католицизмге мәжбүрлеп көшіруге қатысты. Алайда, тіпті дінге өту де сербтер мен яһудилерді қырғыннан толығымен қорғамады. Мостар епископы Алойзие Мишич католицизмге өткен сербтердің "шіркеуде қасиетті миссаға қатысып тұрғанда, оларды (Усташелер) жас-ескісіне қарамастан тұтқынға алып, мал сияқты айдап, көп ұзамай мәңгілікке аттандырды" деп баяндады. Усташелер босниялықтарды "Ислам дінінің хорваттары" деп атады және мұсылмандарға көбінесе төзімділік танытты; өз кезегінде босниялық қауымдастық Усташе үкіметіне ерекше жаулық танытпады. Көптеген мұсылман сарбаздары Тәуелсіз Хорватия мемлекетінің қарулы күштерінде немесе полиция күштерінде қызмет етті; соғыстың соңғы күндеріне дейін өте аз мұсылман коммунистік партизандар қатарында қызмет етті. 1941 жылдың 12 қазанында 108 танымал мұсылман Сараево мұсылмандарының резолюциясы арқылы сербтерге қарсы Усташелердің қатыгездіктерін айыптады. 1941 жылдың 28 сәуірінде Хорватиядағы католик шіркеуінің басшысы, архиепископ Алойзие Степинач жаңа Тәуелсіз Хорватия мемлекетін қолдап, ашық хат жариялады және дін қызметкерлерін оның басшысы Анте Павелич үшін дұға етуге шақырды. Бұл Усташелер сербтерге, яһудилерге және цығандарға полиция, судьялар мен сарбаздар ретінде қызмет етуге тыйым салғанына және мемлекеттік қызметкерлерге осы этникалық/діни топтардың мүшелерін мемлекеттік басқарудан босатуды жеңілдеткеніне қарамастан жасалды, және ол Павелич 2 күннен кейін ғана қол қоятын нацистік үлгідегі нәсілдік заңдарды дайындап жатқанын білді. Степинач кейінірек Усташелердің кейбір саясатына қарсы шығып, кейбір яһудилер мен сербтерге көмектессе де, ол Тәуелсіз Хорватия мемлекетінің өмір сүруін соңына дейін қолдады, мемлекеттің соғыс викарі болып қызмет етті және 1944 жылы Павеличтен медаль алды. Соғыс кезінде Степинач Усташелердің саясатына қарсылық білдірді – шын мәнінде, Усташе режимінің басшысы Анте Павеличпен қарым-қатынасына қатысты "олардың бір-бірін жек көретіндігі туралы жалпыға бірдей келісім бар, архиепископ фашистік және нацистік идеологияларға, әсіресе нацистік расистік идеологияға және көптеген Усташе саясатына қарсы болды", басқа хорват католик дін қызметкерлерінен өзгеше. Тарихшы Мартин Гилберттің айтуынша, "1941 жылы хорваттардың тәуелсіздігін құптаған Алойсиус Степинач кейіннен хорваттардың сербтерге де, яһудилерге де жасаған қатыгездіктерін айыптады және өзі қарттар үйіндегі яһудилер тобын құтқарды". Хорватиядағы католик дін қызметкерлерінің басым көпшілігі Усташелердің Тәуелсіз Хорватия мемлекетін құруға қол жеткізген кезде оларды қолдады; бірақ кейіннен одақтастардың жеңіске жететіні анық болған кезде католик иерархиясы шіркеуді түрлі құқық бұзушылықтар мен соғыс қылмыстарына қатысқан режимнен алыстатуға тырысты. Дегенмен, 1945 жылдың 24 наурызында Хорватия католик шіркеуінің пастырлық хатында мемлекеттік қуыршақ мемлекет пен оның басшыларын қолдауын жалғастырды, көптеген жоғары лауазымды режимнің өкілдері елден қашуға дайындалып жатқанына қарамастан. Католик баспасөз де Павеличті соңына дейін қолдады, ал Степинач өзі 1945 жылдың 10 сәуірінде мемлекет құрылған күніне орай НДХ-қа соңғы Te Deum оқыды, НДХ Ясеновац концлагерін тарату үшін соңғы жаппай өлтірулерді жүзеге асырып жатқанда. Кейбір дін қызметкерлері, көбінесе францискан монахтары, әсіресе Герцеговина мен Боснияда, қатыгездіктерге тікелей қатысты. Дің қызметкерлері, мысалы Иван Губерина Павеличтің күзетшілері болды, ал Дионизий Юричев, Усташе үкіметінде сербтерді мәжбүрлеп дінге көшіруге жауапты болды, "Усташе қозғалысының жолында тұрған жеті жасар балаларды өлтіру енді қылмыс емес" деп жазды. Сараево архиепископы Иван Шарич өз діни газетінде "дүниені яһудилерден құтқару – адамзатты жаңарту қозғалысы" деп жариялады. Боснияда Усташелер көбінесе католик дін қызметкерлері арқылы билік жүргізді, дін қызметкері Божидар Брало Босния үшін бас Усташе делегаты болып тағайындалды. Мирослав Филипович (Петричевач монастырынан) францискан монахы болды, ол Усташеге капеллан ретінде қосылған және 1942 жылдың 7 ақпанында жақын ауылдардың шамамен 2730 сербінің, оның ішінде 500 баланың қырғынына қатысқан. Ол кейіннен орденнен шығарылып, діннен айырылған деген қауесет бар, бірақ ол соғыс қылмыстары үшін дарға асылғанда діни киімдерін киген. Ол Ясеновац концлагерінің бас күзетшісі болды, онда оны хорваттар "Fra Sotona" (Ібіліс әкесі) деп атады. Хорваттың сыртқы істер министрі Младен Лоркович былай деді: "Хорватияда біз нағыз сербтерді аз табамыз. Көбінесе православиеліктер – шетелдік басқыншылардың күшімен бейдін дінін қабылдаған хорваттар. Енді оларды Рим-католик дініне қайтару – біздің міндетіміз." Соғыс барысында "Ватиканның соғыс кезінде жаңа мемлекеттерді бейбіт келісімдермен заңдастырылғанша мойындамаудың ұзақ мерзімді дипломатиялық тәжірибесіне сәйкес, Папа Хорватияға сұралған нүнций немесе дипломатты жібермеді, бірақ Хорватия католик шіркеуін, емес, үкіметті ұсынуға тиіс аббат Джузеппе Марконеді апостолдық визитёр ретінде жіберді. Үкімет бұл нюансты елемеді, Марконеге барлық ресми іс-шараларда маңызды орын берді". Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Югославия аумағынан қашып шыққан (Павеличті қоса) Усташелер Оңтүстік Америкаға контрабандалық жолмен жеткізілді. Бұл көбінесе Ватиканның ішіндегі қызметкерлік лауазымдарды алған католик дін қызметкерлері басқарған "эстафеталық жолдар" арқылы жасалды. Римдегі Сан-Джироламо Иллирий колледжінің ең танымал мүшелерінің арасында францискан монахтары Крунослав Драганович пен Доминик Мандич және тегі белгісіз үшінші монах (есімі белгісіз) болды. Сұрақ әлі де нақтыланбаған күйде қалды. Загреб архиепископы кардинал Алойзие Степинач екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін югослав коммунистік билігі тарапынан Усташелерді қолдағандығы және олармен ынтымақтасқан дін қызметкерлерін ақтағандығы үшін түрмеге кесілді, осылайша мәжбүрлеп дінге көшіруге қатысқандығы үшін кінәлі деп танылды. Степинач 1941 жылдың 28 наурызында хорваттар мен сербтерді біріктіруге жасалған алғашқы әрекеттерге назар аудара отырып: "Жалпы алғанда, хорваттар мен сербтер екі әлемнің өкілдері, солтүстік және оңтүстік полюстер, олар Құдайдың кереметі болмаса ешқашан біріге алмайды. Шіркеудің (католик шіркеуі мен православие шіркеуі арасындағы) айырылыс..." деді.

The historian Mark Biondich observes that the Catholic Church had historically been on the fringes of Croatian politics and public life, and that Church influence had further eroded during the interwar period due to the royal dictatorship and the popularity of the anti clerical Croatian Peasant Party. During the Kingdom of Yugoslavia, the Catholic Clergy was deeply dissatisfied with the regime: " a massive press campaign was launched to mobilize Croatia's nearly three million Catholics against the central government's measures penalizing Saint Peter's apostolate. First of all its inequality in treatment was denounced: 'the budget for religion totals 141 million dinars, 70 of which go to the Serbian Church, and 34 to the Catholic one. ( ) Pašić's government is kind in Serbia, where each citizen pays 55 dinars in yearly taxes, while it is cruel in Croatia and Slovenia, largely Catholic districts, where each citizen pays 165 dinars in taxes.'" Croatian Catholic Church antagonism toward the Orthodox Church became an important part of Ustaše antagonism toward Serbs, with fateful consequences during the war. The Ustaše supported violent aggression or force to convert Serbo Croatian speaking Orthodox believers to Roman Catholicism. The Ustaše held the position that Eastern Orthodoxy, as a symbol of Serbian nationalism, was their greatest foe and never recognized the existence of a Serb people on the territories of Croatia or Bosnia—they recognized only "Croats of the Eastern faith". Under the Ustaše policy of eliminating Serbs, the Catholic Church in Croatia participated in the forced conversion of Orthodox Serbs to Catholicism. However, even conversion did not necessarily protect Serbs and Jews from slaughter. Bishop Alojzije Mišić of Mostar described how while Serb converts to Catholicism "were at Church attending holy Mass, they (Ustaše) seized them, the young and the old, men and women, drove them like cattle and soon sent them to eternity, en masse." The Ustaše called Bosniaks "Croats of the Islamic faith" and in general tolerated Muslims; in turn the Bosniak community did not demonstrate any particular hostility to the Ustaše government. Many Muslim conscripts served in the armed forces of Independent State of Croatia, or in its police forces; only a very small number of Muslims served in the ranks of the communist Partisans until the closing days of the war. The October 12, 1941, Resolution of Sarajevo Muslims by 108 notable Muslims condemned Ustaše atrocities against Serbs. On 28 April 1941, the head of the Catholic Church in Croatia, Archbishop Alojzije Stepinac, issued a public letter in support of the new Independent State of Croatia (under Ustaše led government), and asked the clergy to pray for its leader, Ante Pavelić. This despite the fact that the Ustaše had already proclaimed measures prohibiting Serbs, Jews and Gipsies to serve as policemen, judges and soldiers, and making easy for the state officials to fire members of those ethnic/religious groups from the public administration, and he knew they were preparing Nazi style racial laws, which Pavelić signed only 2 days after. While Stepinac later objected to certain Ustaše policies and helped some Jews and Serbs, he continued to publicly support the survival of Independent State of Croatia until its very end, served as the state's War Vicar, and in 1944 received a medal from Pavelić. During the ongoing war, Stepinac publicly objected Ustaše policies—in fact, as regards for the relations with head of the Ustaše regime Ante Pavelić, "it is generally agreed that they thoroughly hated each other archbishop also opposed Fascist and Nazi ideologies, especially Nazi racist ideology, and many Ustasha policies", unlike some other members of the Croatian Catholic clergy. According to Historian Martin Gilbert, "Aloysius Stepinac, who in 1941 had welcomed Croat independence, subsequently condemned Croat atrocities against both Serbs and Jews, and himself saved a group of Jews in an old age home." The vast majority of the Catholic clergy in Croatia supported the Ustaše at the moment they succeeded in forming Independent State of Croatia; but later when it was clear the Allies would win, the Catholic hierarchy tried to distance the Church from the regime which involved itself in various abuses and war crimes. Yet in its pastoral letter of 24 March 1945, the Croatian Catholic Church still proclaimed its support for the puppet state and its rulers, despite the fact that most senior regime figures were preparing to flee the country. The Catholic press also maintained its support of Pavelić right to the end, and Stepinac himself performed a final Te Deum to the NDH on the anniversary of its founding, on 10 April 1945, while the NDH was carrying out the final mass killings to liquidate the Jasenovac concentration camp. Some priests, mostly Franciscans, particularly in, but not limited to, Herzegovina and Bosnia, took part in the atrocities themselves. Priests like Ivan Guberina served as Pavelić's bodyguards, while Dionizije Juričev, responsible for the forced conversion of Serbs in the Ustaše government, wrote that it was no longer a crime to kill seven year olds if they stood in the way of the Ustaše movement. In his diocesan newspaper, the Archbishop of Sarajevo, Ivan Šarić, published that the "liberation of the world from the Jews is a movement for the renewal of humanity". In Bosnia the Ustaše largely ruled through the Catholic clergy, with the priest Božidar Bralo serving as a chief Ustaše delegate for Bosnia. Miroslav Filipović was a Franciscan friar (from the Petrićevac monastery) who allegedly joined the Ustaše as chaplain and, on 7 February 1942, joined in the massacre of roughly 2730 Serbs of the nearby villages, including some 500 children. He was allegedly subsequently dismissed from his order and defrocked, although he wore his clerical garb when he was hanged for war crimes. He became Chief Guard of Jasenovac concentration camp where he was nicknamed "Fra Sotona" (Father Satan) by fellow Croats. Mladen Lorković, the Croat minister of foreign affairs, formulated it like this: "In Croatia, we can find few real Serbs. The majority of Pravoslavs are as a matter of fact Croats who were forced by foreign invaders to accept the infidel faith. Now it's our duty to bring them back into the Roman Catholic fold." For the duration of the war, "in accordance with Vatican's long term diplomatic practice of not recognizing new states in wartime before they were legitimized by peace treaties, the pope did not send a nuncio or diplomat to Croatia as requested, but an apostolic visitor, the abbot Giuseppe Marcone, who was to represent the Vatican to Croatian Catholic Church, not to the government. The government ignored this nuance, bestowing a prominent place for Marcone at all official functions". After World War II ended, the Ustaše who had managed to escape from Yugoslav territory (including Pavelić) were smuggled to South America. This was largely done through ratlines operated by Catholic priests who had previously secured positions at the Vatican. Some of the more infamous members of the Illyrian College of San Girolamo in Rome involved in this were Franciscan friars Krunoslav Draganović and Dominik Mandić, and a third friar surnamed Petranović (first name unknown). The question remains unclarified. Cardinal Alojzije Stepinac, Archbishop of Zagreb was accused sentenced to prison after the end of World War II by Yugoslav communist authorities of supporting the Ustaše and of exonerating those in the clergy who collaborated with them and were hence complicit in forced conversions. Stepinac stated on 28 March 1941, noting early attempts to unite Croatians and Serbs: "All in all, Croats and Serbs are of two worlds, northpole and southpole, never will they be able to get together unless by a miracle of God. The schism (between the Catholic Church and Eastern Orthodoxy) is the greatest curse in Europe, almost greater than Protestantism. There is no moral, no principles, no truth, no justice, no honesty." On 22 July 2016, the Zagreb County Court annulled his post war conviction due to "gross violations of current and former fundamental principles of substantive and procedural criminal law". In 1998 Stepinac was beatified by Pope John Paul II. On 22 June 2003 John Paul II visited Banja Luka. During the visit he held a Mass at the aforementioned Petrićevac monastery. This caused public uproar due to the connection of the monastery with Filipović. At the same location the Pope proclaimed the beatification of a Roman Catholic layman Ivan Merz (1896–1928), who was the founder of the "Association of Croatian Eagles" in 1923, which some view as a precursor to the Ustaše. Roman Catholic apologists defend the Pope's actions by stating the convent at Petrićevac was one of the places that went up in flames, causing the death of 80 year old Friar Alojzije Atlija. Further, it was claimed by the apologists that the war had produced "a total exodus of the Catholic population from this region"; that the few who remained were "predominantly elderly"; and that the church in Bosnia then allegedly risked "total extinction" due to the war.

Құрылымы

Команданың басында Поглавник (мағынасы "басшы") Анте Павелич тұрды. Павелич 1941 жылғы 10 сәуірде Адольф Гитлер Бенито Муссолинидің Павеличті ұсынғаннан кейін Хорватия мемлекет басшысы лауазымына тағайындалды. Хорватия үй күзеті – Хорватияның қарулы күштері, кейін Хорватия қарулы күштеріне қосылды. Усташе басшылық құрылымы әрі қарай стожер (аудан), логор (ел) және табор (облыс) деңгейіндегі басқармаларға бөлінді.

Танымал мәдениетте

Усташе Гарри Тюртлдоуфтың "Отанға дайын" атты қысқаша тарихында маңызды рөл атқарады. Ол сол автордың басқа бір туындысы – "Дұшпандарымның арасында" кітабында эпизодтық рөлде көрінеді. Екі туындыда да Павелич құрған режим 1940 жылдардан кейін ондаған жылдар бойы сақталды. Хорватиялық танымал әнші Томпсон концерттерін әдетте усташе сәлемімен бастайды. Визенталь орталығы мұны, сондай-ақ Хорватиядағы тарихты қайта жазу әрекеттері мен Холокостты жоққа шығаруға қарсы наразылық білдірді.

Қазіргі Хорватия

Хорватияның тәуелсіздігіне қолдау білдіруді біріктіру мақсатымен, Хорватияның тұңғыш президенті Франьо Туджман 1980-жылдардың аясында "помирба", яғни усташе мен партизандар арасындағы ұлттық келісімді жақтады. Бұл хорват саяси оңшылдары арасында усташе идеологиясының, символдарының және сәлемдемелерінің қайта жандануына әкелді. 1990-жылдары Хорватия тәуелсіздік алғаннан кейін, көшелерге Миле Будак және Юре Францетич сияқты усташе басшыларының есімдері берілді. Олардың кейбіреулері кейін алынып тасталғанымен, "Еркін Еуропа" радиосы 1990-жылдары Майл Будакқа арналған 20-ға жуық көшенің жартысы 2019 жылға дейін Хорватияда сақталғанын хабарлады. Яһуди және серб ұйымдары, хорват тарихшылары мен антифашистер, сондай-ақ халықаралық байқаушылар Хорватиядағы ревизионизм туралы бірнеше рет ескертті, ол усташе жасаған қылмыстарды азайтуға тырысады және тіпті усташе режимін мақұлдайды. Соңғы мысалдардың бірі – Макс Любуричтің ("хорват рыцарі") өмірі мен қызметін мақұлдаған кітаптың жарық көргені. Любурич усташе концентрациялық лагерлерінің басшысы ретінде 100 мыңнан астам адамның өліміне жауапты болды, оның ішінде еврейлерге, сербтерге және ромдарға қарсы жасалған усташе геноцидтері кезінде. Сондай-ақ, балалардың усташе концентрациялық лагерлеріндегі өлімін азайтатын деректі фильм түсірілді. Любурич туралы кітап Хорватия католик шіркеуінің көмегімен жарияланды, ол Ясеновацты "жалған еңбек лагері" деп санайды, онда жаппай өлім жазалары болған жоқ. 2015 жылы Хорватия епископтар конференциясының басшысы хорват армиясының "За дом спремни" сәлемдемесін қабылдауды сұрады. Хорват футбол жанкүйерлері бірнеше рет "За дом спремни" сәлемдемесін айтқан, бұл ФИФА мен УЕФА-ның Хорватия футбол федерациясына "фашистік шақырулар" үшін бірнеше рет айыппұл салуына әкелді. 2014 жылы хорват футболшысы Йосип Шимунич ФИФА Әлем чемпионатында осы сәлемдемемен стадиондағы жанкүйерлерді басқаруы үшін қатысудан шеттетілді. 2014 жылы Сплит қаласының сол кездегі мэрі усташе қолбасшысының есімімен аталған 1990-жылдардағы ХОС бригадасына арналған "Рыцарь Рафаэль Бобан" ескерткішінің ашылу салтанатын өткізді, онда ХОС эмблемасы және усташе сәлемдемесі ("За дом спремни") бейнеленген. Содан бері ХОС ұйымы 10 сәуірде (Хорватия Тәуелсіз Мемлекетінің құрылған күні) мемориалда жыл сайын еске алу шараларын ұйымдастырып келеді, оның барысында қара киім киген қатысушылар "За дом спремни" сәлемдемесін айқайлайды. 2016 жылы Хорватиялық HOS соғыс ардагерлері ұйымы Ясеновац концентрациялық лагерінде "За дом спремни" сәлемдемесі жазылған тақташа орнатты. Яһуди және басқа ұйымдардың наразылығына қарамастан, АҚШ Мемлекеттік департаментінің Холокост мәселесі бойынша арнайы елшісінің сын-пікірлерінен кейін, үкімет оны жақын маңдағы қалаға көшіруге мәжбүр болды. Осыған байланысты, сондай-ақ үкіметтің усташе жасаған қылмыстарды азайтуға төзімділік танытуы туралы айыптаулар яһуди, серб және хорват Екінші дүниежүзілік соғысқа қарсылық көрсету топтары жыл сайынғы Ясеновац еске алу шараларына үкіметтік өкілдермен бірге қатысудан бас тартты. 2019 жылы Австрия үкіметі бұрын тыйым салынған нацистік символдармен бірге усташе символдарының көрсетілуіне тыйым салатын заң қабылдады, бұл Хорватия ұлтшылдарының жыл сайынғы Блейбург еске алу шараларында осы символдарды көрсетуінің нәтижесінде болды. Блейбургте Австрия полициясы нацистік және фашистік сәлемдемелер жасаған хорват ұлтшылдарын бірнеше рет ұстады. Австрияның үш ЕО парламентарийі он мыңдаған хорват ұлтшылдары қатысқан Блейбург салтанатын "Еуропадағы ең үлкен фашистік жиын" деп атады. Австрия католик шіркеуі Блейбургтегі хорват католик шіркеуі өткізген миссаны тыйым салды, себебі, олардың сөзіне göre, "Блейбургтегі мисса саяси құралға айналған және тарихты таңдамалы түрде түсіндіруге қызмет ететін саяси ұлттық рәсімнің бөлігіне айналды", сондай-ақ ол "діни қызметті саяси мақсаттар үшін пайдаланады және фашистік көзқарастан бас тартпайды".

Seeking to unify support for Croatia's independence, Franjo Tuđman, Croatia's first president, in the late 1980s advocated "pomirba", i. e. national reconciliation between Ustaše and Partisans. This led to a revival of pro Ustaše views, symbols and salutes among the Croatian political right. Following Croatia's Independence in the 1990s, streets were renamed to carry the name of Ustaše leaders, such as Mile Budak and Jure Francetić. Although some of these were later removed, Radio Free Europe noted that of some 20 streets dedicated to Mile Budak in the '90s, half still remained in Croatia in 2019. Jewish and Serb organizations, Croat historians and antifascists, as well as international observers, have repeatedly warned of revisionism in Croatia, which seeks to minimize Ustaše crimes and even celebrates the Ustaše regime. Recent examples include the publication of a book celebrating "the Croatian knight" Maks Luburić, who as head of Ustaše concentration camps was responsible for over 100,000 deaths, during Ustaše genocides against Jews, Serbs and Roma, and a documentary minimizing children's deaths in Ustaše concentration camps. The Luburić book was promoted with the assistance of the Croatian Catholic Church, who claims Jasenovac was a "mere work camp," where no mass executions took place. In 2015, the head of the Croatian Bishops' Conference asked that the Ustaše "Za dom spremni" salute be adopted by the Croatian army. Croatian soccer fans have repeatedly chanted the Ustaše "Za dom spremni" salute, for which FIFA and UEFA have repeatedly leveled penalties against the Croatian soccer federation, for "fascists outburst". In 2014, the Croatian soccer player Josip Šimunić was banned from the FIFA World Cup for leading a stadium full of fans in the Ustaše salute. In 2014 the then mayor of Split, Croatia, unveiled a monument dedicated to the 1990s HOS brigade named "The Knight Rafael Boban", after the Ustaše commander, which includes the HOS emblem with the Ustaše "Za dom spremni" salute. Since then the HOS organization has organized annual commemorations at the memorial on 10 April (the anniversary of the founding of the Independent State of Croatia), during which the black uniformed participants shout the Ustaše "Za dom spremni" salute. In 2016 the Croatian HOS war veterans' organization posted a plaque at Jasenovac concentration camp with the Ustaše "Za dom spremni" salute. Despite protests by Jewish and other organizations, this was allowed to remain until criticism by the US State Department special envoy on Holocaust issues, forced the government to move it to a nearby town. As a result of this, and allegations of the government's tolerance for the minimization of Ustaše crimes, Jewish, Serb and Croat WWII resistance groups refused to appear with government representatives at the annual Jasenovac commemoration. In 2019 the Austrian government passed a law forbidding the display of Ustaše symbols, along with previously banned Nazi symbols, largely as a result of the display of same by Croatian nationalists at the annual, Croatian government sponsored Bleiburg commemoration, where Austrian police have repeatedly arrested Croat nationalists for Nazi and fascist salutes. Three Austrian EU parliamentarians declared the Bleiburg ceremony, which tens of thousands of Croat nationalists attend, "the largest fascist gathering in Europe." The Austrian Catholic Church banned a Mass by the Croatian Catholic Church at Bleiburg because, as they stated, "the Mass at Bleiburg has become part of a manifestation that is politically instrumentalised and is part of a political national ritual that serves to selectively experience and interpret history," adding that it misuses "a religious service for political purposes while not distancing itself from the Fascist worldview."

"Усташе" терминінің қазіргі қолданылуы

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін усташ қозғалысы бірнеше ұйымға бөлінді және қазіргі уақытта оның мұрасын "мұрагері" ретінде қабылданатын саяси немесе жарымәскери қозғалыс жоқ. "Усташе" термині бүгінде хорват ультраұлтшылдығын қаралайтын сөз ретінде қолданылады. "Усташе" термині кейде сербтердің арасында сербтерге деген жеккөрушілікті сипаттау үшін немесе жалпы саяси қарсыластарды жамандау үшін пайдаланылады.

Серб ұлтшылдарының қолдануы

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бері серб тарихшылары усташтарды сербтердің Осіне қарсы күрескенін көрсету үшін пайдаланды, ал хорваттар мен босниялықтар оларды қолдағандай бейнеледі. Бірақ, усташтар қарапайым хорваттардың қолдауын алмады және халық арасында елеулі жақтастарға ие болған емес. Тарихшылар арасындағы осы пікір таластар ашық түрде ұлтшылдық сипат алып, кеңінен БАҚ-қа тарады. 1980-ші жылдары Белградтағы үкіметке жақын тарихшылар кешкі эфирде усташтардың Екінші дүниежүзілік соғысында сербтерге жасаған геноциді туралы шындыққа жатқан немесе нақты деректерді талқылап жүрді.