Кіріспе
Нацистік Германияның қуыршақ мемлекеті және фашистік Италияның протектораты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Югославиядағы қуыршақ мемлекет. Бүкіл өмір бойында НДХ фашистік Усташа ұйымымен бір партиялық мемлекет ретінде басқарылды. Усташаға Поглавник Анте Павелич жетекшілік етті. Режим сербтерді, еврейлерді және цығандарды, сондай-ақ фашизмге қарсы немесе наразы хорваттар мен босниялық мұсылмандарды геноцидтік науқанның бір бөлігі ретінде жойды. Стенли Г. Пейннің айтуынша, "НДХ-дағы қылмыстар пропорционалды түрде тек нацистік Германия, Камбоджадағы Қызыл кхмерлер және Африкадағы бірнеше өте геноцидті режимдерден ғана асып түсті". 1941-1945 жылдар аралығында Тәуелсіз Хорватия мемлекетінің бақылауында 22 концлагерь болды. Ең ірі лагерь Ясеновац болды. Ястребарско мен Сисак лагерьлерінде тек балалар ғана ұсталды. Мемлекет 1941 жылдың 15 мамырында Звонимирдің Мұрагерлік заңдарына қол қойылғаннан кейін ресми түрде монархия болып жарияланды. Италияның Виктор Эммануэль III тағайындаған Аоста герцогы, принц Аймон бастапқыда хорваттар көпшілік тұратын Далмация аймағын Италияның аннексиялауына қарсылық ретінде тәжді қабылдаудан бас тартты, бұл Италияның "Біздің теңіз" (Mare Nostrum) құруға бағытталған ирредентистік жоспарының бір бөлігі болды. Кейін Виктор Эммануэль III-тің қысымымен ол қысқа мерзімге таққа отырды және Хорватияның Томислав II атанды, бірақ Хорватияда тұру үшін Италиядан көшпеді. Нюрнбергтік әскери трибунал тұтқындар ісі бойынша шешімінде НДХ егеменді мемлекет емес деген қорытындыға келді. Трибуналдың мәлімдемесіне сәйкес, "Хорватия әрқашан оккупацияланған ел болып келді". 1942 жылы Германия неміс әскерлерін Хорватиядан Шығыс майданға қайта бағыттау мақсатымен Италияға Хорватияның барлық әскери бақылауын жүктеуді ұсынды. Алайда Италия бұл ұсынысты қабылдамады, өйткені Балқандағы тұрақсыз жағдайды өзі шеше алмайтынын сезінді. Муссолини биліктен құлатылғаннан және Италия Корольдігінің одақтастармен келісімге келгеннен кейін Томислав II Хорватия тағынан бас тартты: НДХ 1943 жылдың 10 қыркүйегінде Рим келісімдерін күштен шығарып, Италияға өткен Далмацияның бөлігін аннексиялады. НДХ 1920 жылдан бері Италияның мойындалған аумағы болған және хорват ирредентизмінің ұзақ уақыт бойы назарда болған Зараны (қазіргі Задар, Хорватия) аннексиялауға тырысты, бірақ Германия оған рұқсат бермеді.
the puppet state during World War II
During its entire existence, the NDH was governed as a one party state by the fascist Ustaša organization. The Ustaše was led by the Poglavnik, Ante Pavelić. The regime targeted Serbs, Jews and Roma as part of a large scale campaign of genocide, as well as anti fascist or dissident Croats and Bosnian Muslims. According to Stanley G. Payne, "crimes in the NDH were proportionately surpassed only by Nazi Germany, the Khmer Rouge in Cambodia and several of the extremely genocidal African regimes." In the territory controlled by the Independent State of Croatia, between 1941 and 1945, there existed 22 concentration camps. The largest camp was Jasenovac. Two camps, Jastrebarsko and Sisak, held only children. The state was officially a monarchy after the signing of the Laws of the Crown of Zvonimir on 15 May 1941. Appointed by Victor Emmanuel III of Italy, Prince Aimone, Duke of Aosta initially refused to assume the crown in opposition to the Italian annexation of the Croat majority populated region of Dalmatia, annexed as part of the Italian irredentist agenda of creating a Mare Nostrum ("Our Sea"). He later briefly accepted the throne due to pressure from Victor Emmanuel III and was titled Tomislav II of Croatia, but never moved from Italy to reside in Croatia. In its judgement in the Hostages Trial, the Nuremberg Military Tribunal concluded that NDH was not a sovereign state. According to the Tribunal, "Croatia was at all times here involved an occupied country". In 1942, Germany suggested Italy take military control of all of Croatia out of a desire to redirect German troops from Croatia to the Eastern Front. Italy, however, rejected the offer as it did not believe that it could on its own handle the unstable situation in the Balkans. After the ousting of Mussolini and the Kingdom of Italy's armistice with the Allies, Tomislav II abdicated from his Croatian throne: the NDH on 10 September 1943 declared that the Treaties of Rome were null and void and annexed the portion of Dalmatia that had been ceded to Italy. The NDH attempted to annex Zara (modern day Zadar, Croatia), which had been a recognized territory of Italy since 1920 and long an object of Croatian irredentism, but Germany did not allow it.
География
Географиялық тұрғыдан алғанда, НДГ қазіргі Хорватияның көп бөлігін, бүкіл Босния мен Герцеговинаны, қазіргі Сербияның бір бөлігін және қазіргі Словенияның шағын бөлігін – Брежице муниципалитетін қамтиды. Ол солтүстік-батыста нацистік Германиямен, солтүстік-шығыста Венгрия Корольдігімен, шығыста серб әкімшілігімен (неміс-сербтің бірлескен үкіметі), оңтүстік-шығыста Черногориямен (итальян протектораты) және жағалау аймағы бойынша фашистік Италиямен шектеседі. Құрылғанынан кейін шамамен бір ай өткен соң, хорваттар қоныстанған маңызды аумақтар Остік одақтастары – Венгрия және Италия патшалықтарына берілді. 1941 жылдың 13 мамырында НДГ үкіметі нацистік Германиямен шекараларын белгілейтін келісімге қол қойды. 18 мамырда НДГ және Италия дипломаттары Рим шарттарына қол қойды. Хорватия жерлерінің үлкен бөліктері Италиямен, оның ішінде Далмацияның көп бөлігімен (Сплит пен Шибеник кіретін), Адриатика теңізінің дерлік барлық аралдарымен (Раб, Крк, Вис, Корчула, Млет кіретін), сондай-ақ Котор шығанағы, Хорватиялық жағалаудың және Горски котар аймақтарының бір бөлігі сияқты шағын аумақтармен оккупацияланды (қосылды). Германияның сыртқы істер министрі Йоахим фон Риббентроп Рим шарттары кезінде Италияға өткен Далмация аумақтарын НДГ-нің иеленуін мақұлдады. 1943 жылдың 11 қыркүйегінде НДГ сыртқы істер министрі Младен Лоркович неміс консулы Зигфрид Кашеден НДГ-нің Истрияға жылжуды күтуі керектігі туралы хабар алды. Германияның орталық үкіметі бір күн бұрын Истрияны және Фьюме (Риека) Адриатика жағалауы операциялық аймағына қосып алған еді, сондай-ақ Сырмияның барлық бөлігін (бұрын оның бір бөлігі Дунай бановинасына кіретін).
NDH құру
1941 жылы Осі державаларының Югославия Корольдігіне шабуыл жасауынан және Корольдік Югославия армиясының (Югославенска Войскасының) жеңілісінен кейін ел Осі күштері тарапынан оккупацияланды. Осі державалары Владко Мачекке үкімет құру мүмкіндігін ұсынды, себебі Мачек пен оның партиясы – Хорват шаруалар партиясы, Югославиядағы хорваттардың арасында ең көп дауысқа ие болды. Бірақ Мачек бұл ұсыныстан бас тартты. 1941 жылдың 10 сәуірінде неміс әскері Загребті басып алды. Олардың қолдауымен, отставкадағы подполковник Славко Кватерник, Усташе басшысының орынбасары, «хорваттар және бас (поглавник) Анте Павелич атынан» Тәуелсіз Хорватия мемлекетін (Nezavisna Država Hrvatska – NDH) құрды. Бірнеше күннен кейін, 1941 жылдың 15 сәуірінде Анте Павелич Италиядан Загребке оралды, ал 1941 жылдың 16 сәуірінде ол премьер-министр лауазымын қабылдап, мемлекет басшысы немесе «Лидер» (Поглавник) ретінде билікті иеленді. Ол ешқашан НДХ-қа бармады және Павелич үстемдік еткен үкіметке ешқандай ықпал етпеді. Стратегиялық тұрғыдан алғанда, НДХ құру – Муссолини мен Гитлердің хорваттарды бағындыруға жасаған әрекеті болды, сонымен қатар Барбаросса операциясы үшін маңызды Осі күштерін үнемдеуге мүмкіндік берді. Осы уақытта Муссолини Хорватияның тәуелсіздігіне ұзақ жылдар бойы көрсеткен қолдауын Павеличті 1941 жылдың 18 мамырында сағат 12:30-да келісімге қол қоюға мәжбүрлеу үшін пайдаланды. Осы келісімге сәйкес, Орталық Далмация және Хорватское Приморье мен Горски Котардың бір бөлігі Италияға берілді. Сол келісім бойынша НДХ-ның теңіз күштері шектеулі болды және Италия әскерлеріне Хорватияның барлық жағалауына әскери бақылау берілді. Павелич келісімге қол қойғаннан кейін, басқа хорват саясаткерлері оны сынады. Павелич бұл шешімді ашық қорғады және Хорватияның тәуелсіздігін қолдаған Германия мен Италияға алғыс айтты. НДХ басшылығын қабылдаудан бас тартқан Мачек баршаны жаңа үкіметке бағынуға және онымен ынтымақтасуға шақырды. Рим-католик шіркеуі де үкіметті ашық қолдады. Мачек атап көрсеткендей, жаңа мемлекет Загребте «қуаттылық толқынымен» қарсы алынды, көбінесе адамдар «соқыр және мас» күйде болды, себебі нацистік Германия «Хорватияның тәуелсіз мемлекеті» деген эвфемизммен оккупацияны сыйлағандай болды. Бірақ ауылдарда шаруалар «соңғы 30 жыл бойы өз үйлері мен елінің иесі болу үшін күрескендері үлкен соққыға ұшырады» деп есептеді. 1941 жылдың 16 тамызында Усташе қадағалау қызметі құрылды, ол төрт бөлімнен тұрды: Усташе полициясы, Усташе барлау қызметі, Усташе қорғанысы және кадрлық бөлім. Бұл қызмет Усташеға, Тәуелсіз Хорватия мемлекетіне және хорват халқына қарсы әрекеттерді басуға бағытталған. 1943 жылдың қаңтарында бұл қызмет жеке агенттік ретінде таратылды және функциялары Ішкі істер министрлігінің Қоғамдық тәртіп басқармасына берілді. Павелич режиміне алғашқы айларда наразы болған Осі державалары 1941 жылдың қыркүйегінде Мачекке билікті қабылдауды ұсынды, бірақ Мачек тағы да бас тартты. Мачекті өзіне қауіпті қарсылас ретінде қарастырған Павелич оны тұтқындатып, Ясеновац концлагеріне қамады. Усташелердің бастапқыда НДХ-ның барлық аумағын бақылауға қабілетті әскері немесе әкімшілігі болмады. Соғыс басталған кезде Усташе қозғалысында 12000-нан аз мүше болды. Ал Усташелердің өзінің бағалауынша, тіпті соғыстың басында олардың қолдаушыларының саны шамамен 40 мыңға жеткен. Сербтер мен еврейлерге қарсы геноцидтік шаралар қолдану үшін устаздар хорваттардың өзіне қатысты кең таралған шараларды енгізді. Жозо Томасевич өзінің «Югославиядағы соғыс және революция: 1941–1945» атты кітабында былай деді: «Тарихта хорваттар ешқашан да Усташе режимі кезіндегідей әкімшілік, полиция және сот қатыгездігі мен зорлық-зомбылыққа ұшырамаған». Режим қабылдаған жарлықтар мемлекеттік және жергілікті билік органдарында, сондай-ақ мемлекеттік кәсіпорындардағы барлық «қажетсіз» қызметкерлерден құтылуға мүмкіндік берді. «Қажетсіздер» (барлық еврейлер, сербтер және югославтық бағытталған хорваттар) үкіметке ерекше қажет деп танылғандардан басқасының бәрі жұмыстан шығарылды. Бұл көптеген жұмыс орындарын усташтар мен олардың жақтастарымен толтыруға мүмкіндік берді, соның салдарынан мемлекеттік жұмыс орындары кәсіби біліктілігі жоқ адамдармен толтырылды.
Италияның ықпалы
Муссолини мен Анте Павелич соғыстан бұрын тығыз қарым-қатынаста болған. Муссолини мен Павелич Югославия патшалығын жек көреді. Италияға Лондон келісімінде (1915) Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Австрия-Мажарстаннан Далмация берілетіндігі уәде етілген. Алайда, 1919 жылғы бейбіт келіссөздер, АҚШ президенті Вудро Вильсонның (1856–1924) жариялаған он төрт тармағының ықпалымен, ұлттық өзін-өзі анықтау қағидасын талап етті және югославтардың осы аумаққа құқылы екенін анықтады. Италиялық ұлтшылдар ашуланды. Италиялық ұлтшыл Габриэле Д'Аннунцио Фиумеге (хорваттар мен итальяндықтардың аралас тұрған қала) шабуыл жасап, оны Италияның Карнаро регенттігінің бөлігі деп жариялады. Д'Аннунцио өзін Карнароның «дучесі» деп жариялады және оның қара көйлекті революционерлері қаланы бақылауда ұстады. Д'Аннунцио хорват ұлтшылдарын өз ісін қолдауға және Югославияға қарсы болуға шақыратын құмарлық сөздерімен танымал болды. Павелич сияқты хорват ұлтшылдары Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін болған шекара өзгерістеріне қарсы болды. Д'Аннунционың символикасы ғана емес, сонымен қатар Югославияны таратуға хорваттардың қолдауын алуға бағытталған Д'Аннунционың шақыруы, Муссолинидің Югославияға қатысты сыртқы саясатының бір бөлігіне айналды. Павелич 1927 жылдан бері Италиямен келіссөздер жүргізіп, Италияның Далмациядағы талап еткен аумағын аннексиялауына келісім білдіріп, тәуелсіз Хорватияның егемендігін қолдау үшін аумақтық айырбастауды ұсынды. 1930 жылдары, Югославия үкіметі Павелич пен Усташеді елден қуғаннан кейін, Муссолини оларға Италияда пана берді және Югославияға қарсы соғысқа дайындалу үшін оқу алаңдарын пайдалануға рұқсат берді. Бұл қолдаудың орнына Муссолини Павеличтен Италия мен Усташе Югославияға қарсы сәтті соғыс жүргізсе, Далмация Италияның бір бөлігіне айналатынына келісуін талап етті. Далмация негізінен хорваттар тұратын болғанымен, бұрынғы ғасырларда Рим империясы және Венеция республикасы сияқты итальяндық мемлекеттердің құрамында болды және итальяндық ұлтшылдықтың ирредентистік талаптарының бір бөлігі еді. Бұл уақытсыздық үшін Муссолини Павеличке Хорватияға Босния мен Герцеговинаның барлық аумағын аннексиялау құқығын ұсынды, онда хорваттар азшылықты құрады. Павелич келісті. Югославияны басып алғаннан кейін Италия көптеген Адриатика аралдарын және Далмацияның бір бөлігін аннексиялады, олардың барлығы бірігіп, Далмацияның итальяндық басқармасын құрады, оның құрамына Сплит, Задар және Котор провинцияларының аумақтары кірді. Италияның бастапқыда Велебит тауларынан Албан Альпіне дейінгі аумақты аннексиялауға үлкен ниеттері болғанымен, Муссолини бірқатар факторларға байланысты одан әрі аумақтарды аннексиялаудан бас тартты, оның ішінде Италия осы аумақтың экономикалық жағынан құнды бөлігін иеленгендігі, ал Адриатиканың солтүстік жағалауында маңызды теміржолдар мен жолдар болмағандығы және үлкен аннексия Италияға жау болған жүздеген мың славяндарды қосатындығы себептері болды.
Нацистік Германияның ықпалы
Нацистік Германияның Югославияға басып кірген кезінде Адольф Гитлер Муссолинидің хорват мемлекетін құру жоспарына наразылық білдірді және Италияның аумақтық мүдделерінен тыс жерлердің автономиялық аймақ ретінде Венгрияның құрамына кіруін қалады. Бұл Германияның одақтасы Венгрияны және оның аумақтық талаптарын қанағаттандыруға септігер еді. Германияның Хорватияға қатысты ұстанымы 1941 жылы Югославияға басып кіргеннен кейін өзгерді. Бұл басып алуға күшті неміс әскері бастама жасады, ол Югославияны басып алуға жауапты болды. Италия, Венгрия және Болгария сияқты басқа державалардың әскерлері басып алу кезінде аз жетістікке жетті. Басып алудың себебі неміс әскерлерінің Грекияға жету қажеттілігі болды, себебі итальяндық әскерлер грек әскерлеріне қарсы күресте жеңіліске ұшырады. Гитлер грек жеріндегі итальяндық әскерлерді құтқарып, Югославия мен Грекияны дерлік жеке өзі басып алғаннан кейін, Муссолини мен Италияның әскери нашарлығына ашуланды. Германия Усташемен қарым-қатынасын жақсартты және Италияның жоспарланған аумақтық иеліктерін азайту үшін Адриатика жағалауын аннексиялау туралы NDH талаптарын қолдады. Дегенмен Италия Далмацияның орталық бөлігін және Адриатикадағы бірнеше аралдарды аннексиялады. Бұл Павеличпен басып алу алдында келісілгендей болған жоқ; Италия Далмацияның барлық бөлігін өзінің ирредентистік талаптарының бөлігі ретінде аннексиялауды күткен. Гитлер Хорватиядағы сербтерге қатысты қандай саясатты жүргізу керектігі туралы әскер командирлерімен пікір келістірді. Неміс әскери шенеуніктер сербтерді партизандарға қарсы күреске жұмылдыруға болатынын ойлады. Гитлер командирлерімен келіспеді, бірақ Павеличке НДХ тек хорват емес халықты кем дегенде елу жыл бойы қудаласа ғана толық хорват мемлекетін құра алатынын айтты. Усташе бөлімшелерінің Хорватиядағы православиелік халыққа қарсы жасаған зұлмы салдарынан бандылардың белсенділігі күшейді. Усташелер еркектерге ғана емес, сонымен қатар көмексіз қарттарға, әйелдерге және балаларға қатысты қатыгездік жасады. Хорваттар үш жүз мыңға жуық православиеліктерді өлтірді және азаптап өлтірді. 17 ақпан 1942 жылғы Рейхсфюрер СС Генрих Гиммлерге жолданған Гестапо есебі. Генерал Глейзе Хорстенаудың хабарлауынша, Гитлер Павеличке ашулы болды, өйткені оның саясаты Хорватиядағы көтерілісті күшейтті, бұл NDH күштерін Шығыс майданына жіберу мүмкіндігін жоққа шығарды. Сонымен қатар Гитлер көтерілісті басу үшін өзінің үлкен күштерін жұмылдыруға мәжбүр болды. Осы себепті Гитлер 1942 жылдың 23 қыркүйегінде Павеличті Украинадағы Винницадағы әскери штабына шақырды. Нәтижесінде Павелич қарулы күштер министрі Славко Кватерникті аз ынталы Юре Францетичпен ауыстырды. Кватерник Хорватиядағы сербтерді қудалауда кінәлі деп айыпталған ұлы Эугенмен бірге Словакияға жер аударылды. Гитлермен кездесуден бұрын, халықты тыныштандыру үшін Павелич «Үкіметтің маңызды хабарламасын» (Važna obavijest Vlade) жариялады, онда ол «бір шет елдің өкілдері тарапынан Усташе бөлімшелерін қарусыздандыру туралы қауесеттер, Хорватия армиясын шетелдік армиямен алмастыру туралы, Хорватияда билікті шетелдік күш басып алу мүмкіндігі туралы» ақпарат тарататындарды ескертті.
Муньос, А. Ж., Хорватия және Христос үшін: Екінші дүниежүзілік соғыстағы хорват армиясы 1941-1945 жж., Axis Europa Books, Bayside NY, 1996. Нейбахер, Герман: Судебiк iрiкiтiлген iрiк 1940-1945 ж., Ұшқыштардың дипломатиялық баяндамасы, 2. Руссо, Альфио: Югославиядағы революция, Рим, 1944. Савик, Д. және Циглич, Б. Екінші дүниежүзілік соғыстың хорваттық асалары, Ассистің Osprey ұшағы -49, Оксфорд, 2002. Шоу, Л., Жала жабу арқылы сот: Хорватияның тәуелсіз мемлекетінің тарихы, Харп Букс, Канберра, 1973. Таннер, Маркус. Хорватия: Соғыста қалыптасқан мемлекет. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы. 1997 жыл. Томас, Н., Микулан, К. және Павелич, Д. Югославиядағы ось күштері 194145 Остри, Лондон, 1995. Worldmark Encyclopedia of the Nations, Europe, 1995 жылғы басылым, 91-бет, ені: Хорватия.