Кіріспе

Австралиялық саясаткер

Джон Данмор Ланг (25 тамыз 1799 – 8 тамыз 1878) – Шотландияда туған австралиялық пресвитериандық пастор, жазушы, тарихшы, саясаткер және қоғамдық белсенді. Ол тәуелсіз Австралия мемлекетінің және Австралия республикалық идеясының алғашқы белгілі жақтаушысы болды.

Түп-басқасы және отбасы

Лэнг Гринок қаласының жанында дүниеге келген. Стивенсон МакГилл оның ең әсерлі ұстазы болды; сонымен қатар ол Томас Чалмерсті де жоғары бағалады. Оның ағасы Джордж Жаңа Оңтүстік Уэльсте жұмыс тауып, Лэнг оған қосылуға шешім қабылдады. Ол 1822 жылдың 30 қыркүйегінде Ирвин пресвитериімен диплом алды. 1823 жылдың 23 мамырында Сидней шығанағына келген ол Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясындағы алғашқы пресвитериан пасторы болды. (Ол «Андромеда» кемесімен Хобартқа келді, содан кейін «Брикстон» кемесімен Хобарттан Сиднейге сапарлады.) Ұлыбританияға жасаған тоғыз сапарының екіншісінен (1830–1831 жылдары) оралғанда, ол Кейптаунда 18 жастағы туысы Вильгельмина Маккиге үйленді. Олар 47 жыл бірге өмір сүрді және он балалары болды, олардың тек үшеуі ғана одан кейін тірі қалды. Немерелері болған жоқ.

Лэнг және Англия шіркеуінің талаптары

Ланг Нью-Саут-Уэльстегі пресвитериан шотландтарын азшылық деп тапты, оларға англикандық әкімшілік үстемдік етті және олардың саны ирландтық католиктерге қарағанда аз болды. Колонияда пресвитериан шіркеуі болмағандықтан, ол Жаңа Оңтүстік Уэльстің губернаторы сэр Томас Брисбенге мемлекеттік қаражат беру туралы өтініш берместен бұрын, оны салуды бастады. Брисбен губернаторы бұдан бас тартты. Ланг 1824 жылғы 1 шілдеде Шотландия шіркеуінің іргетасын қалады. Уильям мен Эндрю Ланг оны едәуір қарызбен аяқтап, 1826 жылғы 16 шілдеде Шотландия шіркеуіне байланысты сенімхатпен ашты. Лэнг 1824-25 жылдары Ұлыбританияға барып, колониялар жөніндегі хатшы лорд Батерстке Шотландия шіркеуінің заңды мәртебесін мойындауға игілік етті, соның нәтижесінде оған жылына 300 фунт стерлинг (қазіргі эквиваленті: £) жалақы берілді. Осы сапар кезінде ол Глазго университетімен діни ғылым докторы атанды және Джон Макгарвиді Портленд-Хедтегі қызметке алды. Ланг 1826 жылы Діндарлар және мектептер жер корпорациясын құруға қатысқан Англия шіркеуінің мемлекеттік тану мен қолдауды талап етуіне қарсылық көрсетті. Ол 1829 жылы тоқтатылып, 1833 жылы жойылды. Сондай-ақ 1826 жылы ол Шотландия шіркеуінің діни қызметкерлерін қорғаған Калькутта епархиясына қатысты 1818 жылғы британдық актінің негізінде некеге тұру құқығын алды және осылайша Англия шіркеуінің монополиясын бұзды, ал Жаңа Оңтүстік Уэльс сол епархияның бір бөлігі болды. 1836 жылғы Шіркеу заңы Англия шіркеуіне, Шотландия шіркеуіне және Рим католик шіркеуіне бірдей негізде мемлекеттік көмек берді. 1839 жылы методистер қосылды. Лэнгтің Англия шіркеуіне қатысты көзқарасы "Жаңа Зеландияның қазіргі еуропалық халқының сипаты мен ықпалы туралы, аборигендерге қатысты" деген пікірін төрт хатында жариялаған кезде анық байқалды, бұл хаттар Англияда жарық көрді. Лорд Дурхам Жаңа Зеландия компаниясының қолдаушысы болды. Екінші хат Жаңа Зеландия компаниясының отарлаушылық мақсаттарына қарсы шыққан Жаңа Зеландиядағы Шіркеу миссионерлік қоғамына қарсы күшті шабуыл жасады. Жаңа Зеландиядағы Шіркеу миссионерлік қоғамын архидиакон Генри Уильямс басқарды.

Білім беру іс-шаралары

Лэнг 1826 жылы Каледония академиясын құрды, бірақ ол көп ұзамай таратылды. Ол 1830–31 жылдары Ұлыбританияға екінші рет сапар жасап, бірнеше мұғалім шақырып алды, сондай-ақ «Австралия колледжі» деп аталатын мектеп үшін кітапхана мен жабдықтар жинады. Дегенмен, оның портреті әлі де колледждің аға ортақ бөлмесінде ілінген.

Лэнг және журналистика

Ланг өзінің үшінші Ұлыбритания сапарынан (1833–34) көбірек дін қызметкерлері мен мұғалімдермен, сондай-ақ баспа машинасымен және оны іске қосуға арналған саудагерлермен оралды. Ол 1835 жылдың қаңтарында "Колонист" газетін шығара бастады, оны өзінің жоспарларын насихаттау және өзімен келіспейтіндерге шабуыл жасау үшін пайдаланды. Ол 1839–41 жылдары Ұлыбританияда болмаған кезде, газет 1840 жылы жабылатынша, Уильям МакИнтайр пастор газеттің редакторы болды және ол Пресвитериан шіркеуін толғандырған мәселелер туралы бейтарап түрде хабарлады. Лэнг 1841 жылдың қазан айында "The Colonial Observer" атты жаңа газет шығара бастады, ол 1844 жылға дейін жарық көрді. Ол сондай-ақ 1851 жылы бір кезеңде "The Press" газетін басқарды.

Лэнгтің теологиясы

Лэнг, әрине, толқулы шотланд еді, бірақ кейбір адамдар айтқандай, барлық басқа діни ағымдарды жек көретін жалынды фундаменталист емес еді. Оның уағыз қолжазбаларын зерттеу, олардың Шотландия шіркеуінің Вестминстерлік сенім қағидалары стандартына сәйкес дәстүрлі екенін көрсетеді. Ол д-р Томас Чалмерстің ықпалында болды және болашаққа қатысты мыңжылдықтан бұрынғы көзқарастың бір түрін ұстанды. Ол евангелистік протестанттардың басқа ағымдарымен, әсіресе конгрегационалистермен, лютерандармен және методистермен жақсы қарым-қатынаста болды. Ол 1850–64 жылдары басқарған Синодқа конгрегационалистер мен баптистерді қабылдады, ал 1856 жылы ол екі лютеранды дін қызметкері етіп тағайындады, сол кезде қолданған лютерандық сұрақтары мен мойындауын британдық пресвитериандықтардың сұрақтарымен және мойындауымен мазмұны жағынан бірдей деп есептеді. Оның шіркеулік даулары эксклюзивистік англикандықтармен, басқа пресвитериандықтармен және католиктермен болды.

Рим католиктеріне деген көзқарасы

Евангелистік протестанттардың 2 Салоникалықтарға 2-ші жазбадағы алдын ала айтылған Антихрист немесе Күнәкар Адам туралы дәстүрлі сенімі мынадай болды: Күнәкар Адам жеке тұлға емес, Мәсіхке достықпен жамылған тарихтағы қателіктердің қозғалысы еді. Ланг осы сеніммен келісіп, Паптық билікті Күнәкар Адамның бейнесі ретінде қарастырды. Кедей ирландтық католиктердің қоныс аударуы кеңінен тараған кезде, ол ирландтықтардың көшіп келуіне қарсы күресті. Оның қорқынышы – колония осындай адамдармен толып, протестанттық және британдық бостандықтар жойылып кетеді деген еді. 1841 жылы ол «Сұрақтар сұрағы!», яки «Осы колония Папалық провинцияға айнала ма?» атты еңбегін жариялады. Жаңа Оңтүстік Уэльстің протестанттық жер иелеріне жолданған хат, ал 1847 жылы «Австралия мен Оңтүстік жарты шардағы Папство: және оны қалай тиімді тоқтатуға болады?» – Ұлыбритания мен Ирландиядағы барлық конфессиялардың евангелистік және ықпалды протестанттарына арналған үндеу жариялады. Ол Каролина Чишолмның жалғыз ирландтық католик әйелдердің Австралияға көшіп келуін демеушілік ету науқанына қарсы күресті. Бірақ Бриджес былай деп мәлімдейді: «Ланг католицизмнің зиянды қателіктеріне қарсы тұруды өзінің міндеті деп есептеді, бірақ ирландтық және католиктердің азаматтық құқықтарын үнемі қорғады және протестанттық-католиктік немесе англо-кельттік бүліктерге ұлтау салуды айыптады». Ол Рим-католик шіркеуінің басшысы 1877 жылы қайтыс болған кезде архиепископ Полдингтің қасына барды. Оның католицизмге қарсы ұстанымына қарамастан, оның саяси идеялары ағылшын және англикандық үстемдікке наразылық білдірген ирландтық католик халқының арасында кең қолдау тапты. Ол Ирландияның өзін-өзі басқаруын қолдады, өйткені бұл британдық үкіметіндегі ирландтық католиктердің ықпалын азайтады деп ойлады.

Лэнг пен пресвитериан шіркеуі

Жаңа Оңтүстік Уэльс пресвитериі (сонда қазіргі Виктория және Квинсленд аймақтары кірді) 1832 жылдың 14 желтоқсанында екі министрдің шектен тыс мінез-құлқына және Джон Макгарвидің қарсылығына қарамастан құрылды, ол шотландық модерат болып шықты. Осы пресвитериум Лаунсестон үшін пастор тағайындады, ал 1835 жылдың 6 қарашасында Ван Димен жерінің пресвитериі Лэнг пен тағы екеуі тарапынан құрылды. Жаңа Оңтүстік Уэльстегі пресвитериумда бірнеше лайықсыз пасторлар болды. Лэнг 1836 жылы Шотландия шіркеуінен және Ольстер синодынан 20-ға жуық адамды әкеліп, Ұлыбританияға тағы бір сапарға шығуға бел буды. Лэнгтің пресвитериумға қарсы шіркеу сотын құруға бұрыннан жоспарланған ниеті болды. 1837 жылы ол қайтып келгенде, пресвитериумның уақытша істерін реттеу туралы заң үкіметтен алынғанын анықтады, оның шарттары пресвитериумды отардағы Шотландия шіркеуінің жалғыз заңды өкілі етті. Пресвитериум модераторының куәлігі шіркеу заңына сәйкес жалақы төлеу үшін қажет болды. Лэнг содан кейін уақытша заңды «өте қорқынышты және ұятты» деп сипаттап, оны және оның жақтастарын жұмыстан шығаруға бағытталғандықпен түсіндірді. Бұл толығымен жалған болды, бірақ Лэнг пен жаңадан келген бесеуі 1837 жылдың 11 желтоқсанында синод құруға бірікті. Лэнг пресвитериум пасторларымен бірге жергілікті жерлерде адамдарды орналастырды, олардың жақтастарын тартып, ішкілікке берілгендерді қуғынға түсіру үшін. 1840 жылы бірігуге қол жеткенге дейін толыққанды алауыздық болды. 1838 жылдың 18 қаңтарында пресвитериум Лэнгті алауыздық үшін қуғынға түсірді. Лэнг «Колонист» газетін алауыздық тарату үшін пайдаланды. Джеймс Форбс айтқандай, «апта сайын ол Лондонның жексенбілік газеттерінің ең жаманынан асып түсетін, шайтандық ашкөздік пен қарапайым тілмен Пресвитериумға қарсы айыптаулар айтты». Лэнг 1839–1841 жылдары Ұлыбритания мен Америкаға тағы бір сапарға шықты, ал ол болмағанда бірігу шарттары келісілді және 1840 жылдың 5 қазанында «Шотландияның құрылған шіркеуімен байланысты Австралия синоды» деген атпен бірігу аяқталды. Бұл негіз Шотландия шіркеуіне ешқандай заң шығару немесе сот билігін бермеді, бірақ синод Шотландия шіркеуінің ілімдік негіздеріне берілді. Синодқа бағынышты пресвитериумдар құрылды. Лэнг 1841 жылдың наурыз айында оралғаннан кейін қабылданды. 1840 жылы Лэнг «Америкадағы дін және білім» атты үлкен кітап жариялады, онда ол шіркеулерді мемлекет емес, ерікті түрде беру арқылы қолдауды жақтады және тіпті шіркеу мен мемлекет арасындағы байланысты жоқ деп есептеді. Бұл Шотландия шіркеуінің сенімін мойындауда көрсетілген ресми көзқарастарына қайшы келді, оны былай қорытындылауға болады: 1) шіркеу мен мемлекет екі бөлек институт, екеуі де барлық билікті Әкеден алған Иеміз Иса Мәсіхке есеп береді; 2) шіркеу мен мемлекет арасындағы өзара көмекші қарым-қатынас олардың бірін екіншісіне бағынышты етуді білдірмейді; және әсіресе, азаматтық билік иелерінің Мәсіх шіркеуінің рухани істерінде юрисдикциясы немесе өкілетті бақылауы жоқ. 3) Киелі кітап принциптерін және бір христиан елінде біріккен мәсіхшілер шіркеуінің идеалын ұстануда, шіркеу мемлекеттің дінге қатысты мәселелерге араласуын ар-ождан бостандығына қайшы деп қарамайды. Керісінше, ол төзімсіздік пен қуғын-сүргінді Құдайдың Патшалығын ілгерілету әдістері ретінде қабылдамайды және адамның ар-ождан бостандығы мен жеке үкім шығару құқығын мойындайды. Лэнгтің көзқарастары көптеген адамдардың, оның ішінде бұрын оны қолдағандардың қарсылығына ұшырады. Лэнгтің беделі Шотландияда бұрыннан төмендеген еді. Ол синодтан бас тартқан конгрегациялық пасторды Шотландия шіркеуінде уағыздауға рұқсат бергені үшін сынға алынғанда, ол теріс жауап берді. 1842 жылдың 6 ақпанында ол қауымға Жаңа Зеландияға баратынын және ерікті түрде берілген садақамен қамтамасыз етілетінін айтты. Ол Ешуа 6:20 және одан кейінгі жазбаларға сілтеме жасап, Австралия шіркеуі діннің беймәлім дінінің бабылдық киімінен ашуланып, оны қосқандардың бәрін бүлдіретін алтын кенеден бас тартқанша өркендемейді деді. Ақыры ол қауымдағы 500 ересектің басым көпшілігі синод пен мемлекетпен байланысын үзуге келіскенде, ол қала беруге келісті. 1842 жылдың 8 қазанында синод Лэнгті жамандау үшін орнынан алды. Синодты шайтанның мәжілісханасы деп атау бауырластарды әсіресе ренжітті. 1851 жылдың 9 қыркүйегінде Шотландиядағы Ирвин пресвитериі Лэнгті Шотландия шіркеуінің пасторы емес деп жариялады, бірақ Лэнгке не болып жатқанын айтпады және өзін қорғауға мүмкіндік бермеді. Лэнг жаңа ұйым құруға аз ғана сәттілікпен тырысты. 1846 жылдың шілдесінде ол тағы Ұлыбританияға кетіп, 1850 жылдың наурызында қайтып келді. Ол және тағы екі пастор 1850 жылдың 3 сәуірінде Жаңа Оңтүстік Уэльс синодын (осы аттас екіншісі) құрды, бірақ хаттама оны Австралия пресвитериан шіркеуі деп атайды. Оның 14 жылға жуық өмірінде 31 пастор оның құрамында болды, оның ішінде 1850 жылы Лэнг әкелген 20 пастордың 8-і болды. Ол өте еркін болды. Кейбір адамдар оны жан-жақты евангелиялық протестанттық ұйым құруға жасалған әрекет деп қарады, бірақ ол көбінесе Лэнгтің пайдалы билік базасын сақтап, өзінің эгосын қанағаттандыруға жасалған әрекет сияқты көрінеді. 1858 жылы Лэнг болашақ премьер-министр Джордж Рейдтің әкесі Джон Рейдті Мельбурн қауымынан өзінің серігі ретінде тартты. Олар уағыз айту міндеттерін бөлісті және пасторлық міндеттерді бөлісті, бірақ Лэнг шіркеудің жалғыз жетекшісі болып қалды. Ақырында олар ұрысып, Рейд басқа қауымға көшті. 1864 жылдың қарашасына қарай шіркеумен байланысты төрт пастор болды (Лэнгті қоса). Лэнг 1842 жылдан бастап бағыттан шықты, бірақ оның саяси ықпалы соншалықты зор болғандықтан, үш пресвитериан ағынының бірігуіне қол жеткізу үшін оны ескеруге тура келді. Бастапқы Австралия синоды Лэнгті мойындағысы келмеді, бірақ 1863 жылы (бір дауыспен) орнынан алуды қайтаруға мәжбүр болды, Лэнг 1861 жылы Ирвин пресвитериінің үкімін күштен шығаруға қол жеткізгеннен кейін. Лэнгтің синоды 1864 жылдың 15 қарашасында Шығыс Австралия пресвитериан шіркеуінің көпшілігімен бірігіп, Жаңа Оңтүстік Уэльс пресвитериан шіркеуін құру үшін бірікті, онда 47 пастор болды. 1872 жылы ол Ассамблея модераторы болып сайланды, бірақ оның сөйлеуінде оны ертерек таңдамағаны үшін бауырларын қатты сынады. Ол қартайған сайын тым жұмсармады. Шіркеуші ретінде Лэнг еркіндікке бой ұсынды, эгоистікке бой ұсынды, беделді емес (екі рет қылмыстық жаза алды). Біреу айтқандай, «ол жақсылықты уағыздағаннан гөрі, оны іске асырды». Пресвитериандық көзқарас бойынша Лэнгтің кейіпкері күмәнді. Джеймс Форбс 1846 жылы 1837 жылғы кезең туралы жазғанда: «біз үшін әрқашан құдайлық мәмілелердің ең жұмбақтысы, жас шіркеудің жас колонияда құрылуы осындай қолдарға түскеніне таң қалдық».