Кіріспе

Косово тарихы тарихи дәуірге дейінгі кезеңге дейін барып саяды, онда аймақта Старчево мәдениеті, Винча мәдениеті, Бубандж Хум мәдениеті және Баден мәдениеті өркендеген. Одан бері, өңкей табиғи ресурстардың көп болуы өмірдің дамуына мүмкіндік бергендіктен, көптеген археологиялық орындар табылды. Көне заманда бұл аймақ Дардания патшалығының бір бөлігі болды. Б.з.б. 1 ғасырдың соңында Рим империясының құрамына қосылып, Моэзия провинциясына енді. Орта ғасырларда аймақ Болгар империясының, Византия империясының және серб ортағасырлық мемлекеттерінің құрамына кірді. 1389 жылы Балқан мемлекеттері мен Осман империясы арасында Косово шайқасы болды, нәтижесінде сербтердің ыдырауы және 1459 жылы Осман империясының басып алуы орын алды. Косовоның қазіргі заманғы тарихы Османдық Призрен санджағымен байланысты, оның бір бөлігі 1877 жылы Косово вилайеті болып ұйымдастырылды. Осы кезде Косово алғаш рет бүкіл аумақтың атауы ретінде қолданылды. 1913 жылы Косово вилайеті Сербия Корольдігіне қосылды, ол 1918 жылы Югославия құрамына кірді. Косово 1963 жылы Жосип Броз Тито басшылығымен автономия алды. Бұл автономия 1974 жылғы Югославия Конституциясымен едәуір кеңейтілді, бірақ 1990 жылы жойылды. 1999 жылы БҰҰ-ның Косово бойынша уақытша әкімдігі (ЮНМИК) араласты. 2008 жылғы 17 ақпанда Косово халқының өкілдері Косовоның тәуелсіздігін жариялады және кейіннен 2008 жылғы 15 маусымда күшіне енген Косово Республикасының Конституциясын қабылдады.

Тарихқа дейінгі дәуір

Тарихқа дейінгі кезеңде аймақта Старчево, Винча, Бубань-Хум, Баден мәдениеттері белсенді болды. Косово және оның төңірегіндегі аумақтар шамамен 10 000 жылдан бері қоныстанған. Неолит дәуірінде Косово Батыс Балқанның қара және сұр керамикасымен ерекшеленетін Винча-Турдаш мәдениетінің аймағында орналасқан. Ррафши и Дукагжинитте қола және темір дәуіріне жататын қабірлер табылды. Геостратегиялық тиімді орналасуы және мол табиғи ресурстарынан бастап, өмірдің дамуы үшін қолайлы жағдайлар болған. Бұл бүкіл Косово аумағындағы жүздеген археологиялық орындардың табылуы және анықталуы арқылы дәлелденді, олар өзінің бай археологиялық мұрасын мақтан тұтады. Археологиялық потенциалы бар орындардың саны артып келеді, бұл Косово аумағында жүргізіліп жатқан қазбалар мен зерттеулердің нәтижесінде, сондай-ақ Косовоның ежелгі тарихына жаңаша көзқарас ұсынатын көптеген беткейлік іздердің табылуына байланысты. Влашня және Руник – бірнеше экспедицияларда табылған және қазба жұмыстары жүргізілген ең маңызды неолиттік орындарының бірі. Влашня – көп қабатты қоныс және орынжай. Археологиялық қазбалар көрсеткендей, бұл аймақта неолит дәуірінен бері адамдар тұрған және пайдаланған. Мрризи и Кобаjës (кейінгі неолит, ерте қола дәуірі) тас суреттері Косоводағы тас өнерінің алғашқы табысы болып табылады. Кейінгі антик кезеңде Влашня – Дарданиядағы Ақ Дрин бойында Юстиниан I қайта жаңартқан бекініс желісінің бір бөлігі болған қоршалған елді мекен. Сербиядағы Миоковциге жақын орналасқан Черквина және Руник Старчево мәдениетінің ең көне қоныстары ретінде анықталды. Олардың арасындағы статистикалық айырмашылықтар байқалмайды және олар шамамен б.з.б. 6238 жылға (95% CI бойынша 6362–6098 ж.б.з.б.) және шамамен б.з.б. 6185 жылға (95% CI бойынша 6325–6088 ж.б.з.б.) датирленген.

Ежелгі дәуір

Неолит дәуірінде Косово Батыс Балқанның қара және сұр керамикасымен сипатталатын Винча-Турдаш, Старчево және Баден мәдениеттерінің аймағында орналасқан. Қола және темір дәуіріне тән қабірлер Косоводағы Рафши и Дукаджинит аймағында ғана табылған. Дардандар патшасы Бардилис тұсында замандастарының ең қуатты Иллирия мемлекеттерінің біріне айналды. Бардилис басшылығымен дардандар македониялықтар мен молоссиялықтарды бірнеше рет жеңіп, Жоғарғы Македония және Линкестис аймақтарын бақылады. Бардилис сонымен қатар Эпирге шабуылдар жасады. Бұған қоса, Скопье маңынан Албандардың ежелгі жерлеу жазуы табылған, ол ежелгі Дардания аймағымен сәйкес келеді. 1854 жылы Иоганн Георг фон Хан Дарданой және Дардания аттарының албан тіліндегі «дардхе» («алма, алма ағашы») сөзімен байланысты екенін алғашқы болып айтты. Бұл сөз протоалбан тіліндегі *dardā сөзінен шыққан, ол өзі «құю, төгу» мағынасын беретін derdh немесе *derda сөздерінен туындаған. Албан тіліндегі осы түбірден шыққан кең таралған топоним – Дарда, ол Албанияның әртүрлі аймақтарында кездеседі, мысалы, Бераттағы Дарда, Корчадағы Дарда, Либраждағы Дарда, Пукадағы Дарда, Поградецтегі Дардас, Мирдитадағы Дарджай және Пьрметтегі Дардес. Пукадағы Дарда 1671 жылғы шіркеулік есепте және 1688 жылғы Венеция картографының картасында Дарда деп тіркелген. Дарда – Дибра ауданының солтүстік бөлігіндегі албан тайпасының аты. Иллирия аймағы 168 ж.б.д. Риммен жаулап алынып, 59 ж.б.д. Иллирикум атты Рим провинциясы құрылды. Косово аймағы б.з. 87 жылы Жоғарғы Моэзияның құрамына кірген болуы мүмкін, бірақ археологиялық мәліметтер оның Далмация және Моэзия арасында бөлінген болуы мүмкін екенін көрсетеді. Римдік Дардания провинциясы қазіргі Косовоның шығыс бөлігін қамтыды, ал оның батыс бөлігі жаңа құрылған Рим провинциясы Превалитанаға және оның астанасы Доклеяға қарасты. Римдіктер аймақты отарлап, бірнеше қалаларға негіз салды. 441 және 447–449 жылдарғы ғұндардың шабуылдары Шығыс Римнің бекітілген орталықтары мен қалаларын басып ала алған алғашқы варварлық шабуылдар болды. Балқан қалаларының көпшілігі Атилламен тоналып, толыққанды қалпына келтірілмеді. Ғұндардың Косовоға шабуыл жасағаны туралы тікелей жазбаша дәлелдер жоқ болғанымен, оның экономикалық артқы аймағы ғасырлар бойына әсер еткен. 527 жылы Византия империясының тағына отырған Юстиниан I Византияның бұрынғы Рим аумақтарына кеңею кезеңін бақылады және Косово аймағын империя құрамына қайта қосты.

Славяндық көші-қон

Балқанға славян көші-қоны VI-VII ғасырларда жүзеге асты. Бұл аймақ Юстиниан билігінің ортасында алғашқы ірі славян шабуылдары басталарға дейін Рим және Византия империяларының құрамында болды. 547 және 548 жылдары славяндар қазіргі Косово аумағына шапқындап кірді, содан кейін Солтүстік Албания жағалауындағы Дуррес қаласына жетті және тіпті Грекияға дейін жетті. Қазіргі Косоводағы муниципалитеттердің көп бөлігінің топонимиясы славяндық екендігі, бұл славян шабуылдаушыларының өзара ассимиляцияға ұшыраған немесе олардан бұрын Косово аймағында тұрған славян емес жергілікті халықты қуғандығын көрсетеді. Юстиниан обасы миллиондаған Балқан халқын қырды, нәтижесінде көптеген аймақтар халқынан айырылып, үкімет тарапынан назарсыздан қалды, бұл славяндарға Балқанда қоныстануға мүмкіндік берді. Кейбір тарихшылардың пікірінше, славяндар осы аймақтарда тараған болса да, Косово және Оңтүстік Морава аңғарында славян қоныстануының алғашқы бір-екі ғасырында олардың бекінуі нашар болған деген қызықты аргумент бар. Кейбір тарихшылар мен тіл білімі мамандарының айтуынша, егер славяндар Балқанның осы бөлігінде тегіс тараған болса, болгар-македон және серб-хорват тілдері арасындағы айқын тілдік бөліністі түсіндіру қиын болар еді. Бұл теорияны алғаш ұсынған ғалым ертедегі сербтер мен болгарларды бөліп тұрған аймақта көптеген латын жер аттарының ұзақ сақталғанын және ақырында славян тіліне бейімделгенін байқады, мысалы, Наиссус (Нис), Липенион (Липлян), Скупи (Скопье) сияқты. De Administrando Imperio мәліметтеріне сәйкес, сербтер мен хорваттардың ата-бабалары Балқанға славян көші-қонының бір бөлігі болды. Хорваттар қазіргі Хорватия және Батыс Боснияда, ал сербтер Боснияның қалған бөлігінде, Травуния, Захумлье және Дукляда қоныстанды, бұл жерлер Косовоның солтүстік-батысында орналасқан.

Орта ғасырлар

Тарихшы Ноэль Малкольмның айтуынша, лах тілі мен ароман тілі аймақта және оның төңірегіндегі жерлерде римдіктердің ықпалына түскен иллириялықтар мен фракиялықтардан пайда болған, мүмкін албан және румын тілдерінің қабаттасқан аймағы болған. Косово аймағы хан Пресиан (836–852) тұсында Болгар империясының құрамына кірді. Ол 1018 жылға дейін 150 жыл бойы Болгарияның шекарасында қалды, содан кейін жарты ғасырлық науқаннан кейін Византия императоры II Василий (976–1025) басқарған Византия империясы қайта басып алды. 10 ғасырдағы византиялық император Константин VII-нің «Империяны басқару туралы» еңбегінде сербтер қоныстанған жерлер Косовоның солтүстік-батысында орналасқандығы және аймақ болгарлық болғандығы айтылады. Косовоның тарихи қалаларының бірі Призрен 1019 жылы Prisdriana түрінде алғаш рет аталады. 1072 жылы Георгий Войтехтың болгар көтерілісінің басшылары Призрен ауданындағы Скопьедегі орталықтарынан сапарға шығып, кездесу өткізді, онда олар Михаило Войислявлевичтен Дуклядан көмек сұрады. Михаило 300 сарбазымен бірге ұлы Константин Бодинді жіберді. Болгарияның дуксы Далассен Доукас біріктірілген күшке қарсы жіберілді, бірақ Призренге жақын жерде жеңілді, ал шайқастан кейін серб әскері қаланы тонады. Бұл алғашқы жеңістен кейін болгар магнаттары Бодинді «Болгар императоры» деп жариялады. Олар 1072 жылдың соңында Солтүстік Македония аймағында Никефор Бринниосқа жеңілді. Византия империясы толыққанды қайта орналасқаннан кейін, аймақ қайтадан Византия империясының құрамына кірді және 12 ғасырға дейін византиялық билікте болды. Стефан Неманя 1185–95 жылдары Ақ Дрин бойындағы айналасындағы аумақты басып алды, ал 1219 жылы Патриархаттан шіркеулік бөліну Призрен мен Косовода Неманьичтің билігін орнатудың соңғы қадамы болды. Призрен және оның бекінісі Подримлье жупасының (албан тілінде Подрима немесе Анадрини) әкімшілік және экономикалық орталығы болды. Димитрий Хоматен 1219 жылға дейін Призренді өз юрисдикциясына қосқан соңғы Византиялық Охрид архиепископы болды. Осы кезеңде Косово Сербияға толық қосылды және Сербия империясының құрамына кірді (1346–1371). 13 ғасырдың ортасынан бастап ғасырдың соңына дейін Неманьич билеушілерінің негізгі резиденциялары Косовода орналасқан. Батыс Косоводағы (Метохия) монастырларға үлкен жерлер берілді. Косоводағы ең маңызды шіркеулер – Пеядағы Печ патриархаты, Грачаницадағы шіркеу және Дечанға жақын Високи Дечанидегі монастырь – барлығы осы кезеңде салынған. Косово экономикалық жағынан маңызды болды, ал Ново-Брдо мен Яньевода кен өндіру маңызды сала болды, онда эмигрант саксон кеншілері мен Рагуса саудагерлері қоныстанды. 1450 жылы Ново-Брдо шахталары жылына шамамен 6000 кг күміс өндірді. Осы кезеңде Косово халқының этникалық құрамына сербтер, албандар және влахтар, сондай-ақ гректер, хорваттар, армяндар, сакстар және болгарлар кірді. 1355 жылы серб мемлекеті патша Стефан Душанның өлімінен кейін ыдырап, даулы феодалдық иеліктерге бөлінді. Бұл Осман империясының кеңею кезеңімен сәйкес келді. Бұл албандық әміршілерге католиктік Батыс державаларының көмегімен бірнеше рет көтерілген шағын княздықтар құруға мүмкіндік берді. Бірінші Косово шайқасы 28 маусым 1389 жылы Косово Полье алаңында болды, онда Сербияның биліктегі князі (принці) Лазар Хребелянович босниялықтар, албандар, болгарлар, мадьярлар және саксон жалдамалы әскерлері бар сербтер бастаған христиандық әскерлер коалициясын басқарды. Мұрат I сонымен қатар Анатолия мен Румелиядағы көрші елдерден еріктілер мен әскерлер жинады. Бұл шайқас христиандардың үлкен жеңілісі ретінде мифологияға айналғанмен, сол кезде бұл христиандардың жеңілісі, тепе-теңдік немесе тіпті христиандардың жеңісі болды ма деген пікірлер екіге бөлінді. Дәстүрге сәйкес, Мұрат I-ді Милош Обилич немесе Кобилич өлтірді, өйткені ол әрқашан 18 ғасырға дейін осылай аталды. Сербия княздықтары өздерінің өмірлерін жалғастырды, әдетте Осман империясының вассалдары ретінде, және 1459 жылы Сербия деспотының толық жойылуына дейін Косовоны үнемі бақылауда ұстады, содан кейін Сербия Осман империясының құрамына кірді. Сол жылы Ново-Брдо бекінісі, бай күміс кендерімен маңызды болды, қырық күн бойы Осман империясының қоршауында болды, 1455 жылдың 1 маусымында капитуляциялап, Осман империясы басып алды. 1389 жылғы Косово шайқасы серб мемлекетін толығымен күйретіп, ең белсенді жергілікті билеушілерге, соның ішінде Солтүстік және Солтүстік-Шығыс албан князьдеріне ашық алаң қалдырды. Олардың бірі – Матидің биік аймағынан шыққан Скандербегтің әкесі Гьон Кастриоти. Он төртінші ғасырдың соңы мен он бесінші ғасырдың басында ол Ишмиден Призренге дейін Косово аймағының ортасында княздық құрды. Батыс Косовоның бір бөлігі албандық Дукаджини княздығының құрамына кірді, содан кейін Батыс Косово албан тілінде Дукаджин деп белгілі болды. Лазардың ұлы Стефан Лазаревич Баязидтің адал одақтасы болды және Баязидтің болашақ әскери операцияларына, соның ішінде Никополис шайқасына маңызды күштерді қосты, онда Косовоның бір бөлігін басқарған тағы бір серб магнаты Вук Бранкович Осман империясына қарсы коалицияға қосылды. Осман жеңісіне қосқан үлесі үшін Лазаревичке Бранковичтің жерлерінің үлкен бөлігі, соның ішінде Косоводағы оның иеліктері берілді (1396–97). Бранкович өзі Осман тұтқыны ретінде қайтыс болды, бірақ Стефан Лазаревич жасаған барлық кейінгі «Косово мифі» әңгімелерінде ол христиандарды сатқын ретінде бейнеленді. Екінші Косово шайқасы 1448 жылдың қазан айында екі күнге созылды, онда венгр әскеріне Джон Хуньяди және Осман әскеріне Мұрат II басшылық етті. Джон Хуньяди Албанияның Скандербегімен күш біріктірді. Скандербегтің албан әскері Осман империясы мен олардың одақтастарының кедергісінен Хуньяди әскерімен қосыла алмады. Албан әскері серб деспоты Джурадж Бранковичтің кешіктіргеніне сенді. Сербтер түрктермен жасасқан келісімнен кейін Хуньяди күштеріне қосылудан бас тартты. Нәтижесінде Скандербег сербтердің христиандық іске жасаған опасыздығы үшін Бранковичтің иеліктерін қиратты. Мехмедтің 1421 жылы қайтыс болғаннан кейін Лазаревич болашақ Мехмед Фатихке қарсы коалицияны күшпен қолдаған вассалдардың бірі болды, ол соңында жеңіске жетті. Бұл әрекет Мехмедті серб және басқа да таққа таласушы вассалдарды жазалауға, олардың жерлерін тікелей аннексиялауға итерді.

Осман дәуірі

Батыс Косово Осман империясы толық басып алған кезде туған албан халқының маңызды резервуары болды. Малкольмның сөзіне қарағанда, албан халқының демографиялық өсімінің басты себебі – Косовоның ішіндегі албан халқының өзінің кеңеюі болды. Серб ғалымдары 1455 жылғы дефтерде жергілікті халықтың көп бөлігі сербтер екеніне келсе, басқа ғалымдар мұнымен келіспейді. Мадгеару 1455 жылдан бастапғы дефтерлер сериясы "Косово серб және албан ауылдарының мозаикасы екенін көрсетеді" дейді, ал Приштина мен Призренде албан мұсылмандарының саны көп болған. Осман шенеуніктері отбасы басшыларының жаңадан келгендер екенін тіркеген; 1591 жылы Призрен санджағындағы қырық бір адамның ішінде бес адам ғана албан есімдерін алып жүрген. Пецтің нахиесінде 1485 жылы жаңа келгендердің көп бөлігі славян есімдерімен келген. 1580 және 1590 жылдары Косовоның бірнеше қалаларында жиырма бес албан иммигранты және 133 славян есімді иммигрант тіркелді, олардың кейбіреуі Босниядан келгендері айтылды. 1557 жылы Печ Сербиялық Патриархаты қайта құрылды және көптеген жаңа православие шіркеулері салынды. Православ сербтер жоғары дәрежеде автономияға ие болған діни қауымның мәртебесіне ие болды. 1557 жылы Пежада Патриархат қайта құрылған кезде, Пежа қаласының халқының көп бөлігі мұсылман болған болуы мүмкін. Ерте Осман Косовосында исламның өсуі көбінесе қалаларда болды және аймақтағы жергілікті халықтың ислам дініне ауысуынан туды. Фредерик Анскомбтың сөзіне қарағанда, Гякова қаласы 1500 жылдардың соңында құрылғаннан бері албан қаласы болып келген. Антонио Бруни 1500 жылдардың соңында Дарданияның бір бөлігінде албандар тұрғанын жазды. Лазаро Соранцо 1500 жылдары католик ретінде өмір сүрген албандар туралы жазды және олардың Призрен қаласын мекендегенін атап өтті. Католик епископы Пьетро Мазреку 1624 жылы Призрендегі католиктердің саны 200, сербтердің (православтардың) саны 600, ал мұсылмандардың, олардың көп бөлігі албандар, саны 12000 болғанын атап өтті. 1662 жылы Осман саяхатшысы Эвлия Челеби өзінің еңбегінде Вуштри тұрғындарының көп бөлігі албандар екенін айтты. Челеби Батыс және Орталық Косовоның бір бөлігін албандар мекендейтін деп сипаттады. 17 ғасырға қатысты Косово деректеріне сәйкес, Батыс Косово халқы албан тілінде сөйлесе, Шығыс Косово халқы серб-хорват тілінде сөйлеген. 17 ғасырдың шамасында Солтүстік Албания тауларынан Косово жазықтарына католик албандардың көшіп келгені туралы мәлімет бар. Бұл отбасылар қандық қастықтан қашқандықтары немесе Лек Дукаджиннің заңдары бойынша жазаланғандықтары үшін көшіп келді. Алайда, бұл аймаққа көшіп келген адамдардың саны Косовоның албан халқымен салыстырғанда өте аз болды. Албан католигі Грегор Мазреку 1651 жылы Батыс Косово бұрын көптеген католиктерге толы болғанын, бірақ салықтар мен алымдардан құтылу үшін ислам дініне ауысқандарын хабарлады. Бұрын 160 католик отбасы тұрған Суха-Рекада барлық ер адамдар ислам дінін қабылдады. Косовоның көптеген католиктері де дін қызметкерлерінің жетіспеуі, Осман билігінің қысымы және православие шіркеуінің әсерінен ислам дініне ауысты. Католик шіркеуі Косовода кедей болды және католиктер православие шіркеуіне салық төлеуге мәжбүр болды. Малкольмның сөзіне қарағанда, католик шіркеуімен салыстырғанда, серб православие шіркеуі үлкен, бай, жақсы орналасқан және артықшылықтарға ие болды, бұл ислам дініне ауысуды азайтты.

Ұлы түрік соғысындағы Косово (1683-1699)

1689 жылы Австрия-Осман соғыстары кезінде албан католігі Пьетр Богдани, албан католігі Тома Распасанимен бірлесіп, Косовода Осман империясына қарсы қозғалыс пен қарсылықты ұйымдастырды, онда мұсылмандар мен христиандар да болды. 1690 жылы Стамбулдағы ағылшын елшілігі австриялықтардың Косоводағы 20 000 албанмен байланыс орнатқанын, олардың қаруларын түріктерге қарсы қолданғанын хабарлады. Көптеген албандар мен сербтер австриялықтарға қосылды, ал басқалары Осман империясы жағында күресті. Нәтижесінде австриялықтар Дунай арқылы шегінді, бұл босқындардың көптеп келуіне және бейбіт тұрғындарға жасалған қатыгездіктерге әкеп соқты. 1693 жылы Косово католиктері туралы жазған Тома Распасани олардың көпшілігі Будапештке кеткенін, ал көптегендері сол жерде қайтыс болғанын, кейбіреулері аштықтан, ал енді біреулері аурудан көз жұмғанын атап өтті.

Салдары

Сербия патриархы Арсений III Крноевич австриялық билік астындағы Белградқа сапар шегіп, Венгрияға 30 000 – 40 000 босқынды әкелді. Малкольмның сөзіне сәйкес, жиналған босқындардың көп бөлігі Ниш және Белград аймақтарынан болса, қалғандары Шығыс Косоводан қашып шыққан серб босқындары еді. Бұл оқиға сербтердің Ұлы көші-қоны ретінде танылады. Малкольм тарихи дәлелдер 1690 жылы сербтердің Косоводан күрттеп жаппай көшіп кеткенін растамайды дейді. Егер 1690 жылы серб халқы азайған болса, оның орнына басқа аймақтардан келген сербтермен алмастырылған болуы мүмкін. Мұндай ағындар көптеген жерлерде болды. Малсиден албандардың да көшіп кетуі болды, бірақ бұл кенеттен болған емес, ұзақ мерзімді, баяу процестер болды.

Қазіргі заманғы

Осман билігі кезінде, әрқайсысы санжакбей (шамамен "аудан әкімі") басқарған санжақтар ("тулар" немесе аудандар) деп аталатын бірнеше әкімшілік округтер аумақтың бөліктерін қамтыды. Мұсылман билігі орнағанына қарамастан, көптеген христиандар Осман империясы тұсында өмір сүруді жалғастырды, кейде тіпті гүлденді. Осман билігі басталғаннан кейін көп ұзамай исламдану процесі басталды, бірақ ол көп уақыт алды – кем дегенде бір ғасыр – және бастапқыда қалаларға шоғырланды. Дінді өзгертудің басты себебі, әдетте экономикалық және әлеуметтік жағдайлар болды, себебі мұсылмандар христиандарға қарағанда айқын артықшылықтар мен құқықтарға ие болды. Османдықтар шіркеулерге көбінесе араласпағанмен, христиан діни өмірі жалғасты, бірақ серб православие және рим-католик шіркеулері мен олардың қауымдары жоғары салықтардан зардап шекті. 1757 жылы құрылғаннан бастап, Осман империясымен соғыс салдарынан 1831 жылы таратылғанға дейін Косовоның көп бөлігін Скутари пашалығы және оның албандық әулеті Қара Махмуд паша басқарды. Ол Оңтүстік Албанияның бір бөлігін және Косовоның көп бөлігін бағындырды. 1877 жылы Осман әкімшілігі Косово вилайетін құрды. Осы кезде Косово алғаш рет бүкіл аумақтың атауы ретінде қолданылды, ол серб тіліндегі "Kos" сөзінен (қара құс деген мағынаны білдіреді) туындаған. Ол 1389 жылғы Косово шайқасы болған "Қара құстар алаңы" деген мағынаны білдіретін Косово Польеден қысқартылған. Вилаят албан халқы бар төрт вилаяттың бірі болып, Призрен лигасына кірді. Лиганың мақсаты Осман билігіне де, жаңадан пайда болған Балқан елдерінің шабуылдарына да қарсы тұру еді. 1910 жылы Приштинада албандық көтеріліс басталды, оған жас түркілердің құпия көмегі тиген болуы мүмкін, олар Жоғарғы Портаға қысым көрсетуге тырысты. Көтеріліс тез арада бүкіл Косово вилайетіне таралып, үш айға созылды. Сұлтан 1911 жылдың маусым айында Косовоға саяхат жасады, бұл келісімдер барлық албан қоныстанған аймақтарды қамтыды.

Албания ұлттық қозғалысы

Албан ұлттық қозғалысын түрлі факторлар ықпал етті. Албандық белсенділер тарапынан қолдау көрсетілген Ұлттық жаңарудан өзге, саяси себептер де маңызды рөл атқарды. 1870 жылдары Осман империясы аумағының айтарлықтай қысқаруына және Еуропаның славян монархияларымен болған соғыстарда жеңіліске ұшырады. 1876-1878 жылдардағы серб-осман соғысы барысында және одан кейін 49 000-130 000 албандық серб әскері Ниш санджағынан қуылды және Косово вилайеті мен Македонияға қашты. Сонымен қатар, Сан-Стефано шартының қол қойылуы Балқандағы албан халқы үшін қиын кезеңнің басталуын білдірді, олардың жерлері Түркиядан Сербияға, Черногорияға және Болгарияға берілуі тиіс еді. Албандар жаңа құрылған Балқан мемлекеттері арасында албан халқы қоныстанған жерлердің бөлінісінен қауіптеніп, 1878 жылдың 10 маусымында, Сан-Стефано шешімдерін қайта қарастыратын Берлин конгресінен үш күн бұрын Призрен лигасына бірікті. Лига Осман империясының аумақтарын сақтап қалуды көздеген сұлтанның қолдауымен құрылғанмен, албандық көшбасшылар оны ұлттық ұйымға, ал ақырында үкіметке айналдыруға жедел және тиімді әрекет етті. Лига итало-албандық қауымдастығының қолдауын алды және діни тұрғыдан алуан түрлі албан халқын біріктіруші күшке айналды. Қызмет еткен үш жыл ішінде Лига Осман империясы құрамында албан вилайетін құруға ұмтылды, әскер жинады және қорғаныс соғысын жүргізді. 1881 жылы Албанияны басқару үшін уақытша үкімет құрылды, оған Абдыл Фрашери және Сулейман Вокши сияқты көрнекті министрлер көмектесті. Алайда, Балқан мемлекеттерінің, үлкен державалардың және Түркияның әскери араласуы албан әскерін үш майданға бөлді, бұл Лиганың тарауына әкелді. Косово өзге де албандық ұйымдарға да мекен болды, олардың ең маңыздысы – 1899 жылы құрылған қаланың атымен аталатын Пежа лигасы. Оны Призрен лигасының бұрынғы мүшесі Хахи Зека басқарды және автономиялы албан вилайетін құруға бағытталған ұқсас мақсаттарды бөлісті. Лига 1900 жылы Осман күштерімен қарулы қақтығыстан кейін қызметін тоқтатты. 1902 жылы Осман билігінің қолдауымен сербтік агент Зеканы өлтірді.

Балқан соғыстары

ХХ ғасырдың басында жас түркілердің талаптары албандардың қолдауын тудырды, олар ұлттық мәртебесін жақсартуға үміттенді, ең алдымен кеңселерде және білім беруде тілдерін тануды қалады. 1908 жылы 20 000 қарулы албан шаруасы Ферижай қаласында жиналып, кез келген шетелдік араласудың алдын алуға тырысты, ал олардың басшылары Баджрам Кури мен Иса Болетини сұлтанға конституция қабылдауды және парламент ашуды талап ететін телеграмма жіберді. Албандар жас түркілердің жеңісінен күткен пайданы көрмеді. Осыған байланысты 1909 жылдың ақпанында Косовода албан таулы жерлерінде сәтсіз көтеріліс ұйымдастырылды. Сол жылы соңында түрік үкіметі олигархиялық топтың қолына өткеннен кейін жағдай нашарлады. 1910 жылдың сәуір айында Идриз Сефери мен Иса Болетини басқарған әскерлер түрік әскерлеріне қарсы көтерілді, бірақ көптеген жауларды жойғаннан кейін кері шегінуге мәжбүр болды. 1912 жылғы албан көтерілісі Грекия, Сербия, Черногория және Болгария үшін Осман империясына қарсы Бірінші Балқан соғысын бастауға себеп болды. Косовоның көп бөлігі Сербия Корольдігіне қосылды, ал Метохия аймағы Черногория Корольдігіне берілді. Косово төрт округке бөлінді: үшеуі Сербияның құрамында (Звечан, Косово және Оңтүстік Метохия), біреуі Черногорияның (Солтүстік Метохия). 1912 жылғы албан көтерілісі Осман империясын әлсіретіп, албандардың жеңісіне әкелді. Бұл басқа Балқан мемлекеттерін Осман империясына қарсы соғыс бастау уақыты келді дегенге көндірді. 1912 жылғы албан көтерілісі Осман империясын соншалықты әлсіретті, соғыс тез аяқталды. Сербия әлсіреген Осман империясын пайдаланып, албандықтардың көтерілісінен кейін Косовоны аннексиялады. Албандар Иса Болетини басшылығымен қарсылық көрсетті. Сербия соңында көтерілісшілерді жеңіп, басып тастады. Қақтығыс кезінде серб әскері мен жарымәскери күштері бірнеше қырғындар жасады. Албандар тұратын жерлердің жартысына жуығы, соның ішінде Косово, Албанияның құрамына кірмей, Черногория мен Сербияға қосылды. Осы кезеңде Косово халқының көп бөлігі албандықтардан тұрды және сербтердің үстемдігін қабылдамады. Тарихшы Ноэль Малкольмның сөзіне сүйенсек, Сербия 1912 жылы аймақты жаулап алды, бірақ оны заңды түрде аннексияламады және 1918 жылға дейін, ол Югославия Корольдігінің бір бөлігі болғанға дейін, оккупацияланған аумақ болып қалды. Көптеген албандар серб әскеріне қарсы күресіп, Косовоның Албаниямен бірігуі үшін талмай еңбек етті. Иса Болетини мен Идриз Сефери күресін жалғастырды. Сол кездегі басқа да белгілі көтерілісшілер Азем Галика, сондай-ақ Азем Беджа және оның әйелі Шоте Галика болды.

Соғыс аралығы

1918–1929 жылдар аралығында Сербтер, хорваттар және словендер патшалығының кезінде аймақта серб халқының саны артып, серб емес халықтардың саны азайды. 1929 жылы Косово батыстағы Зета бановинасы (әкімшілік орталығы Цетинье қаласы), оңтүстік-шығыстағы Вардар бановинасы (әкімшілік орталығы Скопье қаласы) және солтүстік-шығыстағы Морава бановинасы (әкімшілік орталығы Ниш қаласы) арасында бөлінді. Серб әскерлері өлтірулер мен жаппай қоныс аударулар арқылы аймақтың демографиялық құрамын өзгертуге тырысты. 1918–1945 жылдар аралығында 100 000-нан астам албандық Косовоны тастап кетті. Албан мектептері мен тіліне тыйым салынды. Колонизация нәтижесінде серб халқының үлесі бастапқыда 24% болса, 38%-ға дейін өсті. Албандықтармен ынтымақтасқан серб және черногориялық қоныс аударушылардың қуғын-сүргіні мыңдаған адамның қазасына әкелді, ал 70 000 мен 100 000 аралығындағы адамдар Приштина мен Митровицадағы концентрациялық лагерьлерге жер аударылды немесе көшірілді. 1943 және 1944 жылдар аралығындағы Жаңа жыл қарсаңында албан және югослав партизандары Солтүстік Албаниядағы Кукеске жақын Буян қаласында жиналып, Косовоның соғыстан кейінгі тағдырын талқылаған конференция өткізді. Албания және Югославия коммунистері келісімге қол қойды, оған сәйкес Косово Албания құрамында қалуды немесе Сербияға қосылуды демократиялық түрде шешуге құқылы болар еді. Бұл Косово мәселесіне марксистік шешім ретінде қарастырылды. Тито Сербияның оған келіспейтінін білгендіктен, Югославия бұл келісімді орындамады. Дреница және оның төңірегіндегі аймақтағы кейбір албандар келісімді орындамағандықтары үшін югослав коммунистеріне қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Жауап ретінде югославтар көтерілісшілерді нацистік және фашистік қызметкерлер деп айыптап, зорлық-зомбылыққа ұрынысты. Алғашында югослав партизандарымен бірге күрескен, бірақ одан әрі ынтымақтастықтан бас тартқан албандық Косово әскери басшысы Шабан Поллужаға шабуыл жасалып, қаза тапты. Барда Югославия армиясының 400 мен 2000 аралығындағы Косово албаны атып тасталды.

Югославия кезеңі

Соғыс аяқталғаннан кейін және коммунистік Югославия құрылғаннан кейін, Косовоға 1946 жылы Сербияның автономды аймағы мәртебесі берілді және 1963 жылы автономды провинция болды. Коммунистік үкімет барлық қашқынның елге оралуына рұқсат бермеді. 1974 жылғы Югославия конституциясы қабылдануымен Косово дербес басқару құқығына ие болды. Провинция үкіметі Косово мектептерінде албан тіліндегі оқу бағдарламасын қолданды: Энвер Ходжаның Албаниясынан артық және ескірген оқулықтар әкелініп, пайдалануға берілді. 1980-ші жылдар бойы провинциядағы албан және серб қауымдастықтары арасындағы шиеленіс күшейді. Албандар Косовоның автономиясын арттыруды, ал сербтер Сербияның қалған бөлігімен жақын байланыс орнатуды қалады. Сталиндік үкімет билік еткен және Косоводан әлдеқайда төмен тұрмыс деңгейіне ие Албаниямен бірігуге ықыласы жоқ болатын. 1981 жылдың наурыз айынан бастап Косовоның албан студенттері Косовоның Югославия құрамында республика болуын талап етіп наразылық акцияларын ұйымдастырды. Бұл наразылықтар тез арада "алты қаладағы 20 мың адамды қамтыған" зорлық-зомбылыққа ұласты, оларды Югославия үкіметі қатаң түрде басып тастады. 1981 жылдың наурыз және сәуір айларындағы демонстрацияларды Приштинадағы албан студенттері бастады, олар нашар тұрмыс жағдайларына және мүмкіндіктердің болмауына (облыста жұмыссыздық кең таралған, ал университет бітіргендердің көпшілігі жұмыссыз қалды) наразылық білдірді. Сонымен қатар, Югославия құрамында жеке албан республикасын құру туралы талаптар көтерілді. Косовода тұратын сербтер провинциялық үкімет тарапынан, әсіресе жергілікті құқық қорғау органдары сербтерге қарсы жасалған қылмыстарды жазаламауы салдарынан кемсітілді. Косоводағы шиеленіске толы атмосфера тіпті ең күлкілі оқиғалардың өзіне де мән беруге мүмкіндік берді. Сербиялық фермер Дьордже Мартинович өзінің егістігінде бетперделі адамдар шабуыл жасады деп мәлімдегеннен кейін, ішегінде бөтелкемен Косово ауруханасына түсті (кейін ол бөтелкені мастурбация кезінде оқиғаның салдарынан ішегіне тыққандығын мойындады), 216 көрнекті серб зиялысы "Дьордже Мартиновичтің жағдайы Косоводағы барлық сербтердің қиын жағдайын көрсетеді" деп жазылған үндеуге қол қойды. Бәлкім, Косово сербтерінің ең саяси наразылығы – оларды Белградтағы коммунистік билік назарға алмайтындықтары еді. 1987 жылдың тамызында сол кездегі өркендеп келе жатқан саясаткер Слободан Милошевич Косовоға сапар жасады. Ол мансабын дамыту үшін серб ұлтшылдығына сүйенді. Косово шайқасын еске алу митингісіне көптеген адам жиналғаннан кейін ол Косово сербтеріне "Ешкім сіздерді ұруға батылы бармайды" деп уәде берді және Косово сербтерінің бірден батыры болды. Жыл соңына қарай Милошевич Сербия үкіметін басқарды. 1988 және 1989 жылдары Сербия саясатындағы басым күштер "антибюрократиялық революция" деп аталған бірқатар әрекеттер жасады. Косово және солтүстік Воеводина провинцияларының жетекші саясаткерлері жұмыстан босатылып, жаңаларымен ауыстырылды, ал провинциялардың автономия деңгейі Сербияның федералды билігімен біржақты түрде төмендетіле бастады. Оған қарсылық білдіру үшін Косово албандары жаппай демонстрациялар ұйымдастырды, ал Трепча шахтерлері аштық жариялады. Жаңа конституция провинциялардың құқықтарын айтарлықтай шектеді, Сербия үкіметіне бұрынғы дербес басқарудың көптеген салаларын тікелей бақылауға мүмкіндік берді. Атап айтқанда, конституциялық өзгерістер полиция, сот жүйесі, экономика, білім беру жүйесі және тіл саясатын Сербия үкіметінің бақылауына берді. Бұл өзгеріске Сербияның көптеген ұлттық азшылықтары қарсы шықты, олар оны провинцияларға этностық негізде орталықтандырылған билікті орнату құралы деп қарады. Провинциялық үкіметтегі албан өкілдерінің көпшілігі конституциялық өзгерістерге қарсы болды және Косово ассамблеясында ратификациялаудан бас тартты. 1989 жылдың наурыз айында ратификацияны бекітуге соңғы күш салу алдында Югославия полициясы 240-қа жуық көрнекті Косово албандарын тұтқындады, олар ратификацияға қарсы көзқарастарына байланысты таңдалды және оларды тиісті процесті мүлдем ескермей ұстады. Жиын ұсыныстарды талқылау үшін жиналғанда, танктер мен бронетехникалар кездесу орнын қоршап алды. Соңғы дауыс беруде қажетті үштен екі көпшілікке жетпесе де, ол қабылданды деп жарияланды.

Косово соғысы

Конституциялық өзгерістерден кейін Югославияның барлық республикалары мен провинцияларының парламенттері таратылды және оларға көппартиялық сайлаулар өтті. Косово албандары сайлауға қатысудан бас тартып, өздерінің санкцияланбаған сайлауын өткізді. Сайлау заңдарында сайлауға қатысу деңгейі 50%-дан жоғары болуы талап етілгендіктен, Косово парламенті құрылмады. Жаңа конституция әр провинцияның ресми БАҚ-ын жойып, оларды Сербияның ресми БАҚ-ымен біріктірді, бірақ албан тіліндегі кейбір бағдарламаларды сақтап қалды. Косоводағы албан тіліндегі БАҚ құралдарына тыйым салынды. Мемлекеттік БАҚ-тың, соның ішінде Косоводағы албан тіліндегі БАҚ-тың қаржыландырылуы тоқтатылды. Конституция жеке меншік БАҚ құруға мүмкіндік берді, бірақ жоғары жалға алу ақысы мен шектеуші заңдар олардың жұмыс істеуін қиын етіп берді. Мемлекеттік албан тіліндегі теледидар мен радионың Косоводан хабар таратуына тыйым салынды. Бірақ жеке меншік албандық БАҚ пайда болды, олардың ең танымалсы – "Koha Ditore", ол 1998 жылдың соңына дейін жұмыс істеуге рұқсат алды, бірақ этникалық албандық сепаратистерді мақтан тұтатын күнтізбені жариялағаннан кейін жабылды. Конституция сонымен қатар мемлекеттік компанияларды басқаруды серб үкіметіне берді (сол кезде компаниялардың көпшілігі мемлекеттік меншікте болды). 1990 жылдың қыркүйегінде 12 000-ға жуық албан жұмысшысы үкімет пен БАҚ-тағы лауазымдарынан, сондай-ақ мұғалімдер, дәрігерлер және үкімет бақылауындағы өнеркәсіптердегі жұмысшылар жұмыстан босатылды, бұл жалпы ереуіл мен жаппай тәртіпсіздікке әкелді. Кейбір жұмыстан шығарылмағандар серб үкіметінде жұмыс істеуге наразылық білдіріп, жұмыстан кетті. Бұл жұмыстан босатулар этникалық албандарды тазалау ретінде қарастырылса да, үкімет бұрынғы коммунистік директорлардан құтылуды көздегенін мәлімдеді. Ескі албан оқу бағдарламасы мен оқулықтар алынып тасталды және жаңалары жасалды. Оқу бағдарламасы негізінен серб және Сербиядағы барлық басқа ұлттардың оқу бағдарламасымен бірдей болды, бірақ албан тілінде білім беру де қосылды. 1992 жылы албан тіліндегі білім беру тоқтатылып, 1994 жылы қайта жаңғыртылды. Косово албандарының мәдени орталығы ретінде қаралатын Приштина университетінде албан тіліндегі білім беру тоқтатылды және албан мұғалімдері жаппай жұмыстан босатылды. Албандар мемлекеттік мектептерді бойкоттап, албан тіліндегі білім берудің ресми емес параллель жүйесін құрды. Косово албандары өздерінің құқықтарына жасалған шабуыл деп санаған жағдайға ашуланды. 1990 жылдың ақпан айында албандардың жаппай көтерілісі мен тәртіпсіздіктері, сондай-ақ қауымаралық зорлық-зомбылық оқиғалары салдарынан төтенше жағдай жарияланды және тәртіпсіздікті басу үшін Югославия армиясы мен полициясының қатысуы едәуір арттырылды. 1992 жылы санкцияланбаған сайлаулар өтті, онда Ибрагим Ругова өзін-өзі жариялаған Косово Республикасының "президенті" болып сайланды; бірақ бұл сайлауды Сербия да, ешқандай шетелдік үкімет те мойындамады. 1995 жылы мыңдаған серб босқындары Хорватиядан Косовоға қоныс аударды, бұл екі қауым арасындағы қарым-қатынасты одан әрі нашарлатты. Албанияның Югославияның және әсіресе Сербияның егемендігіне қарсылығы астана Приштинадағы тәртіпсіздіктерде (1968 және 1981 жылдың наурызында) көрінді. Ибрагим Ругова бастапқыда зорлық-зомбылықсыз қарсылықты жақтады, бірақ кейіннен оппозиция саяси топтарының сепаратистік агитациясы және 1996 жылдан бастап Косово Азат ету Армиясының (КАА; Alb. Ushtria Çlirimtare e Kosovës немесе UÇK) қарулы әрекеттері пайда болды. КАА партизандық соғыс пен террорлық науқанын бастады, ол Югославияның қауіпсіздік күштеріне, мемлекеттік қызметкерлеріне және ұлттық үкіметті ашық қолдайтын азаматтарға, соның ішінде КАА-ның мақсаттарына қарсы болған албандарға тұрақты бомбалау және қарулы шабуылдармен сипатталды. 1998 жылдың наурыз айында Югославия әскері бөлімдері серб полициясына қосылып, сепаратистермен күрес үшін әскери күш қолданды. Кейінгі айларда мыңдаған албандық азаматтар қаза тауып, 10 000-нан астамы үйлерін тастап қашты. Көптеген албан отбасылары ұлттық қауіпсіздік пен КАА күштері арасындағы ұрыс-керіс нәтижесінде қарулы күштермен үйлерін тастап қашуға мәжбүр болды, бұл қауіпсіздік күштері, оның ішінде оған қатысты жарым әскери күштердің қууына әкелді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қашқын мәселелері жөніндегі жоғары комиссары (БҰҰЖК) 1998 жылдың наурыз айынан 1999 жылдың наурыз айындағы НАТО-ның бомбалау науқанына дейін 460 000 адам қоныс аударғанын бағалады. Басқа ұлт өкілдеріне де зорлық-зомбылық көрсетілді: БҰҰЖК (1999 жылдың наурызында) Косоводағы 90-нан астам аралас ауылдар "серб тұрғындарынан босатылғанын" және басқа сербтер де Косовоның басқа бөліктеріне қоныс аударып немесе Сербияның орталық бөлігіне қашып жатқанын хабарлады. Югославияның Қызыл Кресті қоғамы Косовода көмекке мұқтаж 130 000-нан астам серб емес қоныс аударғандар бар екенін бағалады, олардың көпшілігі сербтер еді. Сербия және албандық өкілдер арасындағы келіссөздердің сәтсіз аяқталуынан кейін, Солтүстік Атлантика шарты ұйымы (НАТО) қолдауымен, НАТО 1999 жылдың 24 наурызында Біріккен Ұлттар Ұйымының санкциясынсыз әрекет етті. НАТО Югославияның әскери нысандарына қарсы ауыр бомбалау науқанын бастады, содан кейін кең ауқымды бомбалауға көшті (мысалы, Нови-Садтағы көпірлер). Косово халқының жаппай қоныс аударуымен қатар, КАА серб күштеріне шабуылдауын жалғастырғанда, толыққанды соғыс басталды, бұл көптеген құқық қорғау ұйымдары мен халықаралық ұйымдар үкімет күштері жасаған этникалық тазалау актісі деп санайды. Югославия үкіметінің бірқатар жоғары лауазымды шенеуніктері мен әскери шенеуніктері, соның ішінде президент Милошевич, бұрынғы Югославия үшін Халықаралық қылмыстық трибунал (ХҚТЮ) тарапынан соғыс қылмыстары бойынша айыпталды. Милошевич сот шешімі шықпастан қамауда қайтыс болды. Біріккен Ұлттар Ұйымының бағалауынша, Косово соғысы кезінде 1998 жылдың наурызынан 1999 жылдың сәуір айының соңына дейін шамамен 40 000 албандық Косоводан қашып кетті немесе қуылды. Көптеген босқындар Албанияға, Солтүстік Македонияға немесе Черногорияға бағыт алды. Үкіметтік қауіпсіздік күштері қашып бара жатқан албандықтардың құжаттары мен тіркеу нөмірлерін тәркілеп, жойды, бұл босқындардың жеке басын жоюға жасалған әрекет ретінде қарастырылды, бұл әрекетті "жеке басын тазалау" деп атады. Бұл соғыстан кейін қайтып келген босқындардың жеке басын анықтауды қиын етіп берді. Серб деректерінің мәліметінше, көптеген албандар Македония мен Албаниядан – кейбір бағалаулар бойынша, шамамен 300 000 адам – босқындар кейпінде Косовоға көшіп келген.

Тәуелсіздік

Соғыс 1999 жылдың 10 маусымында Сербия мен Югославия үкіметтері провинцияны басқаруды Біріккен Ұлттар Ұйымына беруге келіскен Куманово келісімімен аяқталды. Косово соғысынан кейін НАТО-ның жетекшілігімен Косово күштері (KFOR) провинцияға кірді, олардың міндеті Косоводағы БҰҰ миссиясының (UNMIK) қауіпсіздігін қамтамасыз ету болды. Соғыс аяқталғаннан кейінгі апталарда 164 000 албан емес, негізінен сербтер, сондай-ақ рома халқы жазалаудан қорқып провинциядан қашып кетті, ал қалған азаматтардың көптегені зорлық-зомбылыққа ұшырады. Көптеген албандар, әсіресе рома халқын соғыс кезінде сербтерге көмектескен деп санайды. Мыңдаған адамдар қорқыту, шабуылдар мен соғыстан кейінгі қылмыстың күшеюінен қуып шығарылды, KFOR провинцияда тәртіпті қалпына келтіруге тырысты. Кейбір дереккөздер бұл көрсеткішті әлдеқайда төмен деп бағалайды; Еуропалық тұрақтылық бастамасы (European Stability Initiative) жер аударылғандардың санын 65 000 деп есептейді, ал Косовода тағы 40 000 серб қалды, бірақ бұл 1999 жылға дейінгі этникалық серб халқының маңызды бөлігін есепке алмауға әкелуі мүмкін. Косоводағы этникалық сербтердің ең көп шоғырланған жері – Ибар өзенінің үстіндегі провинцияның солтүстігі, бірақ Косоводағы серб халқының үштен екісі провинцияның оңтүстігінде, албандықтар басымдылығында өмір сүруді жалғастыруда. 2004 жылдың 17 және 18 наурызында Косоводағы тәртіпсіздіктер 19 адамның қаза табуына (11 Косово албаны және 8 Косово сербі), кем дегенде 550 үйдің өртелуіне және сербтерге жасалған шабуылдар нәтижесінде провинциядағы 27-35 серб православие шіркеулері мен монастырьларының қирауына әкелді. Тағы бірнеше мың Косово сербтері өз үйлерін тастап, Сербияда немесе сербтер басымдығын құратын Косовоның солтүстігінде пана іздеді. Соғыс аяқталғаннан бері Косово әйелдер сатудың маңызды көзі және мақсаты болып табылады, әйелдерді проституцияға және сексуалдық құлдыққа мәжбүрлеу орын алып келеді. Секс-индустрияның өсуіне Косоводағы НАТО күштерінің ықпалы тиді. Косовоның соңғы мәртебесін анықтау үшін 2006 жылы халықаралық келіссөздер басталды, бұл 1999 жылғы Косово қақтығысын аяқтаған БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 1244 қарарымен көзделген. Сербияның Косовоға қатысты егемендігін халықаралық қауымдастық мойындаса да, провинция халқының көпшілігі тәуелсіздікке ұмтылды. БҰҰ-ның арнайы елшісі Марти Ахтисаари басшылығымен БҰҰ қолдауымен 2006 жылдың ақпан айында келіссөздер басталды. Техникалық мәселелер бойынша прогресс болғанымен, екі тарап мәртебе мәселесінде келіспеушіліктерін сақтап қалды. 2007 жылдың ақпан айында Ахтисаари Белград пен Приштинадағы басшыларға статустық мәселе бойынша келісім жобасын ұсынды, ол провинция үшін «бақыланатын тәуелсіздікті» көздейтін БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің қарары жобасының негізі болды. 2007 жылдың шілдесінің басында АҚШ, Ұлыбритания және Қауіпсіздік Кеңесінің басқа да еуропалық мүшелері қолдаған қарар жобасы Ресейдің алаңдаушылығын ескеру үшін төрт рет қайта жазылды, ол мұндай қарар мемлекеттік егемендік принципіне зиян келтіруі мүмкін екенін білдірді. Қауіпсіздік Кеңесіндегі бесік тұрақты мүшелерінің бірі ретінде вето құқығына ие Ресей Белград пен Приштинаға да қанағаттандырмайтын кез келген қарарды қолдамайтынын мәлімдеді. 2008 жылдың 17 ақпанында Косово біржақты түрде тәуелсіздігін жариялады. Косово сербтерінің бір бөлігі Приштинадағы орталық үкіметтің бұйрықтарын орындаудан бас тартып, бұл әрекетке қарсылық көрсетті және сербтер тұратын аймақтардағы инфрақұрылым мен шекаралық бекеттерді басып алуға тырысты. Сонымен қатар, халықаралық және үкіметтік мекемелерге қарсы, негізінен Солтүстік Косовода, эпизодтық зорлық-зомбылық оқиғалары орын алды (Қозоводағы 2008 жылғы тәртіпсіздіктерді қараңыз). 2011 жылдың 25 шілдесінде Косово албан полициясы, тәртіпсіздікке қарсы жабдықталған, Косовоның сербтер бақылайтын солтүстігіндегі бірнеше шекаралық бақылау бекеттерін басып алуға тырысты, Сербияның Косовоға импортқа тыйым салғандығына жауап ретінде серб импортына тыйым салуды күшпен жүзеге асыруға тырысты. Бұл оқиға көпшіліктің жолдарды жабуына және полиция бөлімшелеріне шабуыл жасауына әкелді. Бір албан полиция қызметкері бөлімшесіне шабуыл жасалған кезде қаза тапты, ал тағы бір офицер жараланды. НАТО-ның бейбітшілік сақтау күштері жағдайды басып тыныштандыру үшін аймаққа кірді, ал Косово полициясы кері шегінді. АҚШ пен ЕО Косово үкіметін халықаралық органдармен кеңеспей әрекет еткені үшін сынады. 2013 жылдың 19 сәуірінде екі үкімет арасында жақындасу орын алды, өйткені екі тарап та ЕО-ның делдалымен жасалған Брюссель келісіміне қол жеткізді, ол Косоводағы серб азшылығына өз полиция күштері мен апелляциялық сотын құруға мүмкіндік берді. Келісім 2013 жылдың 28 маусымында Косово парламентімен ратификацияланды. 2021 жылдың сәуір айында Косово парламенті Виоса Османиді бес жылдық мерзімге жаңа президент етіп сайлады. Ол соғыстан кейінгі кезеңде Косовоның жетінші президенті және екінші әйел президенті болды. Османи премьер-министр Альбин Куртидің солшыл «Өзін-өзі анықтау» (Vetevendosje) қозғалысының қолдауын алды, ол 2021 жылдың ақпан айында өткен парламент сайлауында жеңіске жетті. 2021 жылдың қыркүйегінде Косовоның солтүстігінен сербтер Косовоға серб тілді номерлік белгілерімен кіруге рұқсат берілмеуіне наразылық білдіріп, екі басты жолды жапты. Солтүстік Косоводағы екі ішкі істер министрлігінің ғимараты, соның ішінде автокөлікті тіркеу кеңсесі шабуылға ұшырады. Сербия шекараға жақын жерде әскери маневрлерді бастады және шекаралық өткелдердің үстінен әскери ұшақтарды ұшырды. Косовоның НАТО миссиясы шекаралық өткелдерге жақын жердегі патрульдеуді күшейтті. 2021 жылдың 30 қыркүйегінде Косово мен Сербия арасында қақтығысты аяқтау бойынша келісімге қол жеткізілді. Косово арнайы полиция күштерін шығаруға келісті. 2022 жылдың шілдесінің соңында Косово үкіметі сербтер шығарған жеке куәліктер мен көлік тіркеу куәліктері жарамсыз болады деп мәлімдеді, бұл Солтүстік Косоводағы сербтерді наразылық білдіруге және жолдарды жабуға итермеледі. Косово билігінің бұл шешімі Сербияда Косово құжаттары қабылданбайтындығын ескере отырып, өзара қадам ретінде қарастырылды. Тамыз айында ЕО делдалымен өткен келіссөздер нәтижесінде Сербия Косово куәліктерін ұстаушылар үшін арнайы талаптарды жоюға, ал Косово серб куәліктерін ұстаушылар үшін енгізбеуге келісті. Қараша айында этникалық сербтер наразылық ретінде Косово мемлекеттік мекемелерінен жаппай кетіп, жыл соңына дейін жағдай шиеленісіп тұрды.