Жозе Антонио Агирре: Баск ұлттық қозғалысының қайраткері

Кіріспе

Баск ұлтшыл көшбасшысы ХХ ғасырдың ортасында Хосе Антонио Агирре и Лекубе (6 наурыз 1904 – 22 наурыз 1960) – баск саясаткері және Баск Ұлттық партиясының белсенді мүшесі. Ол Баск Елінің Уақытша үкіметінің тұңғыш президенті және Испания Азамат соғысы кезіндегі атқарушы қорғаныс кеңесшісі болды. Оның басшылығымен Уақытша үкімет Баск армиясын құрып, Екінші испан Республикасы үшін күресті.

Ерте өмір

Хосе Антонио Агирре Испанияның Бискай провинциясының Бильбао қаласында дүниеге келген. Ол Баск еліндегі алғашқы Икастола мектебінде оқыды, онда барлық сабақтар баск тілінде берілді. Кейін Деусто университетінде заңгерлік білім алды. 1920 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін, Агирре отбасымен бірге Бильбао маңындағы Алгортаға көшіп барды. 16 жасында ол 10 кіші іні-қарындасының қамқоршысына айналды. Заңгерлік білімін аяқтағаннан кейін ол отбасылық бизнес – «Шоколадтар Агирре» компаниясында жұмыс істей бастады. Кейін ол компанияны басқаруды өз мойнына алып, көптеген реформалар енгізді, соның ішінде жұмысшыларға тегін медициналық көмек пен төленетін демалыс ұсынды, бұл зауыттағы жұмыс жағдайын едәуір жақсартты. Ол сондай-ақ компания табысының бір бөлігін кедейлерге қайырымдылыққа берді және әлеуметтік тұрғын үй салуды қолдады. 1937 жылға дейін «Chocolates Bilbaínos S. A.» Испаниядағы өз саласындағы екінші ірі компания болды. Агирре «Атлетик Бильбао» футбол клубының ойыншысы болды және 1923 жылы клуб сапында Король кубогын жеңіп алды. Испания Азамат соғысы кезінде ол Баск елінің ұлттық футбол құрамасын құруға белсенді түрде атсалысты, ол Еуропа мен Америкада Баск босқындарының балаларына көмектесу үшін ақша жинау мақсатында ойын өткізді, олардың ата-аналары мәжбүрлі түрде елден шығарылған болатын. 1926 жылы әскери қызметтен кейін ол Эстебан Бильбао кеңсесінде адвокат болып жұмыс істей бастады. Біраз уақыттан соң ол өз фирмасын құрды, ол саяси мәселелермен және халықтың төменгі топтарының еңбек жағдайларымен айналысты. Ол кезде Испанияны Мигель Примо де Ривераның диктаторлық үкіметі биледі. Баск ұлтшылы Агирре Баск ұлтшыл партиясына қосылды. Кейін партия екі саяси бағытқа бөлінді. Агирре Баск елінің кез келген даудан жоғары тұратынына сенгендіктен, бұл бөлінуге қарсы болды. Ол екі фракцияны біріктіруге тырысты және 1930 жылы ол мұндайда табысқа жетті. Агирре саясатқа қатысуын күшейтті және «Euzko Gaztedia» және «Euzkadi» газеттерінде мақалалар жариялады. Оның интеграциялық көзқарастары мен жаңа идеяларының мысалы ретінде, 1932 жылы ол партия Баск елінде тумаған адамдарды да қабылдауы керек деп ұсынды.

José Antonio Aguirre was born in Bilbao, Biscay, Spain. He studied in the Basque Country's first Ikastola, a school in which all lessons were given in Basque. He later studied law at the University of Deusto. After his father's death in 1920, Aguirre moved with his family to Algorta, near Bilbao. At 16 years of age, he had to become a father figure to his 10 younger brothers and sisters. After finishing his law studies, he began working in the family business, Chocolates Aguirre. He later took responsibility for the business and introduced many reforms, including free health care and paid holidays, which significantly improved conditions for the workers in the factory. He also donated part of the business's revenue to the poor and advocated for social housing. Until 1937, Chocolates Bilbaínos S. A. was the second largest business in its sector in Spain. Aguirre was a football player for Athletic Bilbao; he won the Copa del Rey with the club in 1923. During the Spanish Civil War, he was one of the main promoters of the Basque Country national football team, which played in Europe and the Americas to raise funds for Basque refugee children whose parents had been forced into exile. In 1926, after completing his military service, he began work as an attorney at Esteban Bilbao's office. Soon after, he founded his own firm, which focused on political issues and the working conditions of the lower class. At the time, Spain was ruled by the dictator Miguel Primo de Rivera. Aguirre, a Basque nationalist, joined the Basque Nationalist Party. The party was later divided into two political streams. Aguirre opposed the division, believing that the Basque Country was above any differences. He worked to unify the two factions and succeeded in 1930. Aguirre increased his involvement in politics and published articles in the newspapers Euzko Gaztedia and Euzkadi. As an example of his integrationist views and new ideals, in 1932, he proposed that the party should accept people who were not born in the Basque Country.

Алғашқы саяси мансап

1930 жылы Примо де Ривераның диктатурасы аяқталғаннан кейін Испанияда жаңа саяси дәуір басталды. 1931 және 1932 жылдары Агирре Баск өкілдігін кеңейтуге жасалған сәтсіз әрекеттерге белсенді араласты, ол Наварраны қоса, өзін-өзі басқаруды талап етті. 1933 жылдың 5 қарашасында, жалпы сайлауға екі апта қалғанда, Алава, Гипускоа және Бискай провинцияларында Баск өкілдігін кеңейту туралы жарғының жаңа нұсқасы бойынша референдум өтті, ол Наварраны қосудан бас тартты. Нұсқа басым көпшілікпен мақұлданды (459 000 дауыс «жақ», 14 000 дауыс «қарсы»), бірақ Алавада «жақ» деп дауыс бергендердің саны 50%-ға жетпеді. Жалпы сайлау үшін парламентті тарату, радикалды үкіметтің тартыншақтығы және Алаваны заңнамалық процеске қосуға Карлист оппозициясының салдарынан, 1936 жылдың 1 қазанында, Испания Азамат соғысы басталғанға дейін Баск өкілдігін кеңейтуге мүмкіндік берілмеді.

Испаниядағы азаматтық соғыс

7 қазанда Бискайядан келген кеңесшілер, сондай-ақ Гипускоа мен Алавадан келгендер бірге дауыс беруге қатысты. Алава мен Наваррада ірі көтеріліс болды, ал Гипускояның көп бөлігі көтерілісшілердің бақылауында болды. Көтерілісшілер, кеңесшілердің саяси амалдары арқылы, маңызды саяси өзгерістерге жағдай жасады. Агирре лехендаки, яғни президент болып сайланды. Бегоня базиликасындағы діни рәсімде ол католицизмге, өзінің еліне және партиясына адалдыққа ант берді, содан кейін Герникаға сапар шегіп, баск тілінде қызметке кірісуге ант берді:

Баск ұлтшылдары, социалистер, коммунистер және басқа да республикашылдардан құралған келісім үкіметі құрылды, бірақ олардың арасында керіспірлер болды. Үкімет Бильбао түскенге дейін бірнеше ай бойы Бискайда билікте болды. Баск үкіметі Баск Ұлттық партиясының төрт мүшесінен (Агирре президент және қорғаныс басшысы, Иса Мария Лейзаола әділет және мәдениет басшысы, Элиодор де ла Торре қаржы басшысы және Телесфоро Монзон ішкі істер басшысы); PSOE-ден үш өкіл (Сантьяго Азнар өнеркәсіп басшысы, Хуан Грасия Колас әлеуметтік қамтамасыз ету басшысы және Хуан де лос Тойос еңбек басшысы); Баск Ұлттық әрекетінен (Гонзало Нардиз ауыл шаруашылығы басшысы); Республикалық солшылдардан (Рамон Мария Алдасоро Газарза сауда басшысы); Республикалық одақтан (Альфредо Эспиноса денсаулық сақтау басшысы); және Испания Коммунистік партиясынан (Хуан Астигараба қоғамдық жұмыстар басшысы) тұрды. Баск армиясы (баск тілінде Eusko Gudarostea), 100 000 сарбаздан тұратын, әртүрлі идеологиялық батальондардан құралды. Ол жақсы қаруланған, бірақ нашар даярланған, және ең маңызды кемшіліктерінің бірі – ауыр артиллерия мен әуе күшінің болмауы еді. Агирре Индалесио Прието мен Мануэль Азаньяға ұшақтар жіберуді өтінді. Тарихшылар бұл Бискайды қоршауды бұзудың қиындығына байланысты тиімді емес екенін мойындайды. Дегенмен, 40-тан 50-ге дейін ұшақ әртүрлі партиялармен жіберілді, олардың көпшілігі жау территориясынан өтті. Басқалары Франция арқылы жіберілді және қарусыздалғаннан кейін «араласпау» саясатына сәйкес Барселонаға немесе Валенсияға қайтарылды немесе сақталды. Баск армиясының жеңілісіне шешуші түрде әсер еткен тағы бір фактор – білікті бас штабтың болмауы еді. 1937 жылдың маусым айында Франконың ұлтшылдары Бильбаоның темір сақинасын бұзып, қалаға кірді, бұл қамалдарды жобалаған инженер Алехандро Гойкоэчеаның сатқындығының нәтижесі болды. Агирре үкіметін Трусиоске көшірді, содан кейін Сантандерге және, ақырында, Каталонияға барып, онда ол өз күштерімен күресін жалғастыруға дайындалды. Мамыр айында Агирре итальяндықтармен, делдалдар арқылы, мүмкін болатын капитуляция туралы келіссөздерге кірісті. Келіссөздер Баск Ұлттық партиясының жетекшісі Хуан де Ажуриагерраның қатысуымен жалғасты, егер ұлтшыл әскерлер қалаға шабуыл жасамаса, Бильбаодан шығуға рұқсат беретін Сантонья келісімі туралы сөз болды. Бірақ олар шабуыл жасады, және Агирре капитуляция туралы келісімге қол қоюдан бас тартып, күресін жалғастырды.

A government of conciliation was formed by Basque Nationalists, Socialists, Communists, and other Republicans but not without tensions among them. The government was in power in Biscay for several months until the fall of Bilbao. The first Basque government was made up of four members of the Basque Nationalist Party (Aguirre as president and head of defense, Jesús María Leizaola as head of justice and culture, Eliodoro de la Torre as head of finance, and Telesforo Monzón as head of interior); three of the PSOE (Santiago Aznar as head of industry, Juan Gracia Colás as head of welfare, and Juan de los Toyos as head of labor); one of Basque Nationalist Action (Gonzalo Nárdiz as head of agriculture); one of the Republican Left (Ramón María Aldasoro Galarza as head of trade); one of the Republican Union (Alfredo Espinosa as head of health); and one of the Spanish Communist Party (Juan Astigarrabía as head of public works). The Basque Army (Basque: Eusko Gudarostea), with 100,000 soldiers, was made up of battalions of different ideologies. It was well armed but poorly trained, and one of its most acute deficiencies was the absence of heavy artillery and an air force. Aguirre begged Indalecio Prieto and Manuel Azaña to send some aircraft. Historians agree that it was not a viable option because of the difficulties in breaking the Siege of Biscay. However, 40 to 50 airplanes were sent in different shipments, most flying over enemy territory. Others were sent across France and, after being disarmed, were retained or returned to Barcelona or Valencia in accordance with a "no intervention" policy. Another factor that contributed decisively to the Basque Army's defeat was its lack of a qualified general staff. In June 1937, the Franco's Nationalists broke through the Iron Ring of Bilbao and entered the city as a result of the treachery of Alejandro Goicoechea, the engineer who had designed the fortifications. Aguirre moved his government to Trucíos before he headed to Santander and finally to Catalonia, where he prepared to continue fighting with his men. In May, Aguirre had entered into talks with the Italians, through intermediaries, about a possible surrender. The talks continued, with the leader of the Basque Nationalist Party, Juan de Ajuriaguerra, discussing terms, the Santoña Agreement, to allow a withdrawal from Bilbao if Nationalist troops did not attack the city. However, they attacked, and Aguirre refused to sign the surrender agreement and fought on.

Жер аудару

Агирре соғыстан кейін елден қашып кетіп, Франсиско Франконың агенттері оны жылдар бойы қуғынға түсті. Ол Париж, Берлин және Нью-Йорк қалаларына жер аударылды. 1940 жылдың маусым айында бретондық Ян Фуэр оған Вермахт басып алған Франциядан қашуға мүмкіндік беретін құжаттар берді. Агирре алдымен Францияға қашып келді, онда ол баск босқындары мен эмиграциядағы үкімет үшін лагерьлер мен қызметтер ұйымдастырды. Жау аймағында қалған ол, Гитлер Бельгияны басып алған кезде Бельгияда болды. Содан кейін ол Берлинге қашып, жалған құжаттармен жасырын өмір сүрді. Панама елшісі (Герман Гуардия, ол оған Панама паспортымен қамтамасыз етті) арқылы Агирре Швецияға жетті. Германияның СС қызметінен жасырынып, ол 1941 жылдың 27 тамызында «Васахолм» кемесімен Рио-де-Жанейроға келді. Бразилия кедені тіркеуге панамалық дәрігер Хосе Альварес Ластра мен венесуэлалық Мария де Арригорриаганы, олардың балалары Хосе мен Глориямен бірге тіркеді. Шындығында, бұл Агирре, оның әйелі Мария Забала және ұлдары Айнтазан мен Хосеба еді. АҚШ-та Мануэль де Йенхаусти жасаған қарсылыққа қарамастан, Агирренің нақты кім екені бір ай ішінде ашылып кету қаупі болды. Сонда ол Аргентинадағы Буэнос-Айрес қаласында Еускади делегациясын басқарған Баск үкіметінің бұрынғы сауда және бизнес хатшысы Рамон Мария де Алдасороға хат жазды. Бірақ Альдасороның Агирре үшін жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды, себебі Аргентина билігі еуропалық «Жаңа тәртіпке» көңіл білдірді. Агирре Уругвайға барып, баск патриоттарының шағын тобынан Аргентина одан бас тартқан көмекті сұрады. Уругвай президенті, генерал Альфредо Балдомир келісімін берді және тіпті Агиррені оның мәртебесіне сай құрметпен қабылдады. Барлық дайындық жұмыстары аяқталғаннан кейін, оның келгені 8 қазан күні Монтевидео газеттерінде жарияланды. Агирренің жеке басы қайта жаңартылып, Нью-Йоркке виза берілді, онда ол Мексика мен Нью-Йорктегі қозғалыстарды басқаратын басктардың қорғауына алынды. Нью-Йоркте Агирре Колумбия университетінде лекция оқыды. АҚШ пен Испания арасындағы Мадрид келісімінен кейін ол Францияға кетті, онда эмиграциядағы Баск үкіметі орналасты. Ол Францияның Виши үкіметі Баск үкіметінің ғимаратын тартып алғанын және президент Шарль де Голль оны франкистік Испания атынан сақтап тұрғанын анықтады. Бұл ғимарат қазір Сервантес институты. Эмиграциядағы үкіметтің президенті әрқашан Баск Ұлттық партиясының мүшесі болды, тіпті Біріккен Ұлттар Ұйымында Испанияның жалғыз өкілі де Баск тағайындалған, Хесус де Галиндес болды, Испания Біріккен Ұлттар Ұйымына кірген кездегі түсініксіз оқиғада қаза болғанға дейін. Агирре баск эмигранттарының үлкен желісін одақтастардың қызметіне жұмылдыруға шешім қабылдады және олардың ортақ жауына қарсы күресу үшін АҚШ Мемлекеттік хатшысымен және ЦРУ-мен ынтымақтастық жасады. Агирре 1960 жылдың 22 наурызында 56 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның денесі Парижден Францияның Баск аймағындағы Сент-Жан-де-Люз қаласына жеткізілді, онда ол Монзон үйінде бір түн өткізді және 28 наурызда Сент-Жан шіркеуінде жерлеу рәсімінен кейін жерленді.

Aguirre fled the country after the war and was pursued for years by agents of Francisco Franco. His exile took him to Paris, Berlin and New York City. In June 1940, the Breton Yann Fouéré gave him documents that allowed him to escape France, which had been invaded by the Wehrmacht. Aguirre fled first to France, where he organised camps and services for Basque refugees and the government in exile. Caught behind enemy lines, he was in Belgium when Hitler occupied that country. He then fled to Berlin, where he lived underground until a false identity was arranged. Under the protection of a Panaman ambassador (Germán Guardia, who provided him with a Panamanian passport), Aguirre reached Sweden. Dodging SS German intelligence, he arrived in Rio de Janeiro on the ship Vasaholm on 27 August 1941. The Brazilian customs authorities registered a Panamanian, Dr. José Álvarez Lastra, and a Venezuelan, María de Arrigorriaga, accompanied by their children, José and Gloria. They were actually Aguirre; his wife, María Zabala; and their sons, Aintzane and Joseba. Despite intense efforts made by Manuel de Ynchausti in the United States, Aguirre's true identity was in danger of being discovered within a month. He wrote then to Ramón María de Aldasoro, the former trade and business secretary of the Basque government, who led the Euzkadi delegation in Buenos Aires, Argentina. However, Aldasoro's efforts on Aguirre's behalf were unsuccessful because the Argentine authorities sympathized with the European "New Order". Aguirre went to Uruguay and asked a small group of Basque patriots for what Argentina had denied him. The Uruguayan president, General Alfredo Baldomir, agreed, and he even received Aguirre with honours in accordance with his status. Once the arrangements were complete, the public announcement of his arrival was made on 8 October in the newspapers of Montevideo. Aguirre's identity was reinstated, and he was given a visa to travel to New York, where he was put under the protection of resident Basques, who were leading movements in Mexico and New York. In New York, Aguirre took up a post as a lecturer at Columbia University. After the Pact of Madrid between the US and Spain, he went to France, where the Basque government in exile was established. There, he found that France's Vichy government had sequestrated the Basque government building and that President Charles de Gaulle was maintaining it on behalf of Francoist Spain. The building is now the Instituto Cervantes. The president of the government in exile was always a Basque Nationalist Party member, and even the Spanish sole representative in the United Nations was a Basque appointee, Jesús de Galíndez, until his murder in an obscure episode at the time of Spain's entry to the United Nations. Aguirre decided to place the large Basque exiles' network at the service of the Allies, and collaborated with the US Secretary of State and the CIA to defeat their common enemies. Aguirre died in Paris on 22 March 1960 from a heart attack, aged 56. His body was shipped from Paris to Saint Jean de Luz in the French Basque Country, where it spent a night in the Monzón house and was buried on 28 March after a funeral Mass at the Saint Jean parish church.

Ықпал

Агирренің өмірі Soule халықтық пьесасының сюжеті болды, "Агирре президент" ("Президент Агирре"). Ол өзінің басынан өткендері туралы "Берлин арқылы қашу: Гитлер Еуропасында Франкодан құтылу" (Нью-Йорк, 1942) кітабын жазды.