Баск ұлтшылдығы: Баск халқының ұлттық біртүтастығын, саяси тәуелсіздігін жақтаушы қозғалыс. Испания мен Франциядағы баск аймақтарының тарихы, мәдениеті.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Баск ұлтшылдығы ( ; исп. тілі) – басктардың, батыс Пиренейде туған этностың бір ұлт екенін жариялап, бүгінде Испания мен Франция арасында тарап кеткен басктардың саяси бірлігін қолдайтын ұлтшылдықтың бір түрі. XIX ғасырдың соңында пайда болғаннан бері баск ұлтшылдығы баск тәуелсіздік қозғалыстарын да қамтиды. Баск ұлтшылдығы екі мемлекеттегі үш аймақты қамтиды (Испаниядағы Баск автономиялық қауымдастығы және Наварра, Франциядағы Баск елі), ол "айырылған жерлерді қайтаруға ұмтылысшыл" сипатқа ие, себебі ол барлық баск тілінде сөйлейтін провинциялардың саяси бірігуін жақтайды.
Nationalist movement
Basque nationalism ( ; lang es; ) is a form of nationalism that asserts that Basques, an ethnic group indigenous to the western Pyrenees, are a nation and promotes the political unity of the Basques, today scattered between Spain and France. Since its inception in the late 19th century, Basque nationalism has included Basque independence movements. Basque nationalism, spanning three different regions in two states (the Basque Autonomous Community and Navarre in Spain, and the French Basque Country in France), is "irredentist in nature" as it favours political unification of all the Basque speaking provinces.
Фуэрос және карлизм
Баск ұлтшылдығының тамыры карлизмде және 1839 және 1876 жылдардағы заңдар арқылы испандық баск провинциялары мен Испания тәжінің арасындағы ежелгі қатынастың жоғалуында жатыр. Осы кезеңде про-фуэро қозғалысының реакциялық және либералдық бағыттары Мадридтегі либералдық немесе консервативтік үкіметтердің орталықтандыру саясатына қарсы фуэро жүйесін және аумақтық автономияны сақтауға шақырып, күресті. Испан үкіметі үшінші Карл соғысынан кейін фуэроларды жойды. Фуэро – Баск аймақтары мен Пиренейде қалыптасқан дәстүрлі құқық негізінде құрылған, жергілікті билік пен сот жүйесі. Олар алғаш рет Наварра Корольдігінде тіркелген, соның арқасында орта ғасырлардағы батыс баск аймақтарында да жарғылық жүйе бекітілді. 1200 жылы Кастилияның Гипускоа, Алава және Дурангоны басып алуы нәтижесінде фуэро Кастилия патшалары тарапынан ішінара ратификацияланды және Баск аудандарының тәжбен байланысына қатысты мәселелерді шешетін Баск құқықтық жүйесінің бір бөлігі болды. Фуэро басктарға Испанияда ерекше салық және саяси мәртебе берді. Оның құрамы кең болғанымен, оларда басктардың Кастилия армиясына тікелей шақырылмауы, бірақ көптегендерінің ерікті болып қатысқаны туралы ережелер қарастырылған.
Basque nationalism is rooted in Carlism and the loss, by the laws of 1839 and 1876, of the Ancien Régime relationship between the Spanish Basque provinces and the crown of Spain. During this period, the reactionary and the liberal brand of the pro fueros movement pleaded for the maintenance of the fueros system and territorial autonomy against the centralizing pressures from liberal or conservative governments in Madrid. The Spanish government suppressed the fueros after the Third Carlist War. The fueros were the native decision making and justice system issued from consuetudinary law prevailing in the Basque territories and Pyrenees. They are first recorded in the Kingdom of Navarre, confirming its charter system also across the western Basque territories during the High Middle Ages. In the wake of Castile's conquest of Gipuzkoa, Álava and Durango (1200), the fueros were partially ratified by the kings of Castile and acted as part of the Basque legal system dealing with matters regarding the political ties of the Basque districts with the crown. The Fueros guaranteed the Basques a separate position in Spain with their own tax and political status. While its corpus is extensive, prerogatives contained in them set out for one that Basques were not subject to direct levee to the Castilian army, although many volunteered.
Сабино Арана
Басктардың жергілікті мекемелері мен заңдары 1876 жылы үшінші Карл соғысынан кейін (басктар үшін екінші деп аталады) жойылып, оның орнына Баск экономикалық келісімдері қабылданды. Испанияның басқа аймақтарымен теңестіру процесі басктарды алаңдатты. Сабино Арананың пікірінше, Бискаялық (және баск) тұлға Мадридтегі орталық билік органдары көтермелеген ерекше испан ұлтының идеясында суландырылды. Арананың ойынша, баск тұлғасы ғана емес, сонымен қатар оның бұрынғы діни мекемелері де, мысалы, шіркеу немесе Иса қоғамы, мектептер мен әкімшіліктерден айырмашылығы, шіркеу мүшелеріне баск тілінде сөйлейтін. Сабино католицизмді баск тұлғасының баспанасы ретінде сипаттайды. Бұл басқа да осындай көзқарасты ұстаған және Арананың "Бизкая тәуелсіздігі үшін" (1892) манифестіне шоғырланған тұлғалармен келіспеушілікке ұшырады. Кейінгі уақытта өнеркәсіпші және көрнекті баск ұлтшылы Рамон де ла Сота Сабиннің католиктік ұстанымын ұлттық мәселенің өзі деп қабылдамады. 1893 жылы Наваррада испан үкіметінің Карл соғыстарын (1841, 1876) тоқтатқан бірнеше келісімшарттарды бұзғаны үшін Гамазада халық көтерілісі басталды. Арана Наваррадағы көтерілісті аймаққа барып, қатысу арқылы ынталы түрде қолдады. Наваррадағы кеңінен тараған наразылық Бискайде бірлік тудырды. 1893 жылы Герникада профуэрос тұлғалары қатысқан қолдау кездесуінен кейін Арана бастаған топ іс-әрекеттің қазіргі жағдайы үшін Испанияны ашық кінәлады, сонымен қатар испандық туы өртелді. Санрокада деп аталатын бұл көтеріліс басктардың саяси ұлтшылдығының басталуы ретінде саналады. 1895 жылы Арананың айналасында Баск Ұлттық партиясы құрылды (испаншадағы қысқартуы бойынша ПНВ, баск тілінде ЕАЖ). Оның ұлтшылдығы Бискайге ғана емес, басктардың қалған аумақтарына да бағытталған. Арананың бағдарламасы келесідей нақтыланды:
The native Basque institutions and laws were abolished in 1876 after the Third Carlist War (called the Second in the Basque context), and replaced by the Basque Economic Agreements. The levelling process with other Spanish regions disquieted the Basques. According to Sabino Arana's views, the Biscayan (and Basque) personality was being diluted in the idea of an exclusive Spanish nation fostered by centralist authorities in Madrid. Arana was inspired by his brother Luis, a co designer of the Basque flag ikurriña (1895), and a major nationalist figure after Sabino's death (1903). Arana felt that not only the Basque personality was endangered but also its former religious institutions, like Church or the Society of Jesus, which still often spoke in Basque to its parishioners, unlike school or administration. Sabino characterized Catholicism as a sort of shelter for Basque personality. This became a point of contention with other personalities holding like views and clustering around Arana's manifesto Bizkaya por su independencia (1892). Later industrialist and prominent Basque nationalist Ramon de la Sota dismissed Sabino's positions of Catholicism as inherent to the national issue. In 1893, the Gamazada popular uprising erupted in Navarre against the breach by the Spanish government of several foundations of the treaties ending the Carlist Wars (1841, 1876). Arana eagerly supported the Navarrese outbreak by travelling to the territory and participating. The widespread protest in Navarre sparked solidarity in Biscay. In 1893, after a support meeting held in Gernika attended by pro fueros personalities, a group led by Arana overtly blamed Spain for the current state of matters, going on to set a Spanish flag ablaze. This rebellion, called the Sanrocada, is held as the beginning of political Basque nationalism. In 1895, the Basque Nationalist Party was founded around Arana (PNV in its Spanish acronym, EAJ in Basque). His nationalism shifted from a focus on Biscay to the rest of Basque territories. The program of Arana was specified as follows:
19-шы ғасырдың аяғында Арана Карлшылдардан, оның бастапқы ортасынан айқын ерекшеленді. Ол өз көзқарастарын баск расының тазалығына және оның басқа испандарға қарағанда моральдық үстемдігіне (Қазіргі Испанияның "қан тазалығы" жүйесінің туындысы) және басқа испандардың Баск еліне жаппай көшіп келуіне терең қарсылық білдірген идеологиямен бірге жүргізді. Иммиграция Англияға кен экспорттаумен байланысты өндіріс өсімінен кейін және коммуналды жерлер мен пайдалануларды (кендер) жекешелендіруден кейін басталды, өйткені фьюэролар жоғалды. Арана 1903 жылы Кубаның тәуелсіздігін қолдағаны үшін түрмеде болған кезінде өзінің бұрынғы ұстанымдарынан бас тартқан даулы манифест шығарғаннан бірнеше ай өткен соң және Баск көшбасшысы АҚШ президенті Теодор Рузвельтті Кубаға қолдау көрсеткені үшін құттықтағаннан бірнеше ай өткен соң қайтыс болды. Бұл құжаттың сипаты әлі талқылануда. Луис Арана Баск Ұлттық партиясының тізгінін қолға алды. 20 ғасырдың басында Баск ұлтшылдығы Билбаодағы энтузиастер ядросынан (туған емес баск тілінде сөйлейтіндер) Бискай мен Гипускоадағы аграрлық карлистерді қосу үшін дамыды. Баск ұлтшылдығының тұқымы Наварра мен Алавада да ерте гүлденді (Аранзади, Ирухо, Агирре және т.б.), Гамазаданың (1893–1894) ыстық шамында.
By the end of the 19th century, Arana differed clearly from the Carlists, his initial background. He accompanied his views with an ideology centred on the purity of the Basque race and its alleged moral supremacy over other Spaniards (a derivation of the system of limpieza de sangre of Modern Age Spain), and deep opposition to the mass immigration of other Spaniards to the Basque Country. The immigration had started after the boom of manufacturing related to the ore exportation to England and privatization of communal lands and exploitations (mines) as the fueros were lost. Arana died in 1903 months after releasing a controversial manifesto renouncing his former tenets while in prison for supporting Cuban independence, and just months after the Basque leader congratulated US president Theodore Roosevelt for its support to Cuba. The nature of that document is still subject to discussion. Luis Arana took the reins of the Basque Nationalist Party. In the early 20th century, Basque nationalism, developed from a nucleus of enthusiasts (non native Basque speakers themselves) in Bilbao to incorporate the agrarian Carlists in Biscay, and Gipuzkoa. The seeds of Seminal Basque nationalism bloomed also in Navarre and Álava early on (Aranzadi, Irujo, Agirre, etc.) on the heat of the Gamazada (1893 1894).
Қазіргі тарих
Бұл қозғалыс Мигель Примо де Ривераның диктатурасын мәдени және спорттық бірлестіктер арқылы ірі қиындықтарсыз бастан өткерді. Баск ұлттық партиясы 20-шы жылдардың басында жарылып, Comunión Nacionalista Vasca құрылды. Баск ұлтшылдары Католик шіркеуін қолдап, Карлизммен бірлесіп, Баск провинцияларының көп бөлігінде солшыл антиклерикализмға қарсы тұруға тырысты, бірақ Екінші испан Республикасының (1931) келуімен одақтар өзгерді. Екінші испан Республикасының басында секулярлық баск ұлтшылдарының шағын тобы EAE ANV-нің негізін қалады, ал PNV дәстүрлі католицизміне берік тұрды. Дегенмен, 1932 жылы карлисттік фракцияның баск статусын қолдамауы және олардың антиреспубликалық риторикасының күшеюі баск ұлтшылдарына республикалық және солшыл партиялармен жаңа одақтар құруға мүмкіндік берді, олар бірте-бірте христиан демократтық позицияға көшті, солшылдармен келісімге келуге дайын болды. 1936 жылы христиан демократтық PNV партиясының басым бөлігі Испания азамат соғысында Екінші испан Республикасының жағына шықты. Автономия перспективасы идеологиялық айырмашылықтардан, әсіресе діни мәселелерде басымдық алды, және PNV заңды республикалық үкіметті қолдауға шешім қабылдады. Интхортада (Бискай және Гипускоа шекарасы) оңшыл әскери бүлікшілерді тоқтатудан кейін 1936 жылдың қазан айында автономияға қол жеткізілді. Басктардың автономиялық республикалық үкіметі құрылды, оның төрағасы (Lehendakari) Жозе Антонио Агирре (PNV) болды, ал министрлер PNV және басқа республикалық партиялардан (көбінесе солшыл испан партиялары) тағайындалды. Алайда, 1937 жылы, соғыстың ортасында, Баск әскерлері, сол кезде Автономиялық Баск үкіметінің бақылауында болды, Баск шіркеуі мен Ватиканның делдалымен Сантоньяда (Итальяндық Франко әскерлерімен) капитуляциялады, баск ауыр индустриясы мен экономикасы зардап көрмейтін жағдайда. Испаниядағы көптеген солшылдар үшін Сантоньядағы (Сантандер) баск әскерлерінің капитуляциясы "Сантоньяның сатқындығы" деп белгілі. Көптеген ұлтшыл баск әскерлері Солтүстік майданның қалған бөлігінде франкистік армияға қосылса, кешірілді. Баск ұлтшылдары мойынсұнып, жасырын өмірге көшті немесе түрмеге қамалды, ал қозғалыстың саяси көшбасшылары қашып кетті. Шағын топтар Америкаға, Францияға және Бенилюкс елдеріне қашып кетті, олардың көпшілігі Испанияда демократия қайта орнатылғаннан кейін, яғни 1970-ші жылдардың соңында ғана оралды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде эмиграциядағы PNV үкіметі одақтастармен бірігуге тырысты және американдық мойынұстау мен қолдау алу үшін Нью-Йоркте орналасты, бірақ соғыс аяқталғаннан кейін Франконың суық соғыс кезеңінде Американың одақтасы болғаны, PNV-ді Баск елінде билікке ие болу мүмкіндігінен айырды.
The movement survived without major problems the dictatorship of Miguel Primo de Rivera under the guise of cultural and athletic associations. The Basque Nationalist Party split in the early 20s, and Comunión Nacionalista Vasca was created. Basque nationalists allied with Carlism in support of the Catholic Church as a barrier against leftist anti clericalism in most of the Basque provinces, although alliances started to change with the coming of the Second Spanish Republic (1931). By the start of the Second Spanish Republic, a small cluster of secularist Basque nationalists had sown the seeds of the EAE ANV, while PNV clung to its traditionalist Catholicism. However, failure by a Carlist faction to back up the Basque statute in 1932 and the radicalization of their anti Republican discourse, opened the Basque nationalists to new alliances with Republican and leftist parties, gradually shifting to a Christian Democrat position willing to some sort of compromise with the left. In 1936, the main part of the Christian Democrat PNV sided with the Second Spanish Republic in the Spanish Civil War. The promise of autonomy was valued over the ideological differences, especially on the religious matter, and PNV decided to support the legal republican government. After stopping the far right military rebels in Intxorta (Biscay Gipuzkoa border), autonomy was achieved in October 1936. A republican autonomous Basque government was established, with José Antonio Agirre (PNV) as Lehendakari (president) and ministers from the PNV and other republican parties (mainly leftist Spanish parties). However, in 1937, roughly halfway through the war, Basque troops, then under control of the Autonomous Basque Government surrendered in an action brokered by the Basque church and the Vatican in Santoña to the Italian allies of General Franco on condition that the Basque heavy industry and economy was left untouched. For many leftists in Spain, the surrender of Basque troops in Santoña (Santander) is known as the Treason of Santoña. Many of the nationalist Basque soldiers were pardoned if they joined the Francoist army in the rest of the Northern front. Basque nationalists submitted, went underground, or were sent to prison, and the movement's political leaders fled. Small groups escaped to the Americas, France and Benelux, of which only a minority returned after the restoration of democracy in Spain in the late seventies, or before. During World War II, the exiled PNV government attempted to join the Allies and settled itself in New York to gain American recognition and support, but soon after the war finished, Franco became an American ally in the context of the Cold War, depriving the PNV of any chance of power in the Basque Country.
Саяси зорлық-зомбылық және автономияның ығысуы
1959 жылы жас ұлтшылдар (абертзалеак) ETA сепаратистік тобын құрды. Оның қызметі – суреттер салу, баск туларын жарнамалау, үнқағаздар тарату – 1960 жылдардың ортасында испан полициясының баск белсенділерін қинауы туралы сенімді ақпараттар тарағаннан кейін зорлық-зомбылыққа ұласты. Сол кезде ETA марксистік революциялық теорияны қабылдады. Кубадағы Кастро мен Вьетнамдағы Хо Ши Мин сияқты қозғалыстардан шабыт алған топ, зорлық-зомбылық арқылы тәуелсіз социалистік Баск елін құруды мақсат етті. ETA-ның алғашқы расталған кісі өлтірулері 1968 жылы болды, содан кейін зорлық-зомбылық, тіпті кісі өлтіру, әрекет ету тәсіліне айналды. Идеологиялық тұрғыдан алғанда, нәсілдің орнына, ұйым тіл мен салт-дәстүрдің маңыздылығын баса көрсетті. 1978 жылы Испания демократиялық мемлекет ретінде қайта жараланғанда, басктарға автономия қайта берілді, олар баск тарихындағы ең жаңа үлгідегі өзін-өзі басқару құқығына ие болды. Осылайша, фуэролар мен Автономиялық жарғыға сүйене отырып, басктар өздерінің полиция корпусын құрды және мемлекеттік қаржыларын өздері басқарады. Баск Автономиялық қауымдастығы 1980 жылдардың басында қайта құрылғаннан бастап 2009 жылға дейін PSE билікке келгенге дейін ұлттық христиандық-демократиялық PNV партиясы басқарды. Наваррада баск ұлтшылдығы автономды қауымдастықтың үкіметін басып алуға қол жеткізе алмады, оны UPN партиясы көбінесе PSN партиясының қолдауымен басқарады, бірақ баск ұлтшыл партиялары көптеген шағын және орташа кеңестерді басқарады, әсіресе Наварраның солтүстік жартысында, онда этникалық басктар мен баск тілінде сөйлейтіндердің көп бөлігі орналасқан. Франция орталықтандырылған мемлекет болғанымен, Аберцалин Батасуна баск ұлтшыл партиясы жергілікті сайлаулар арқылы кейбір муниципалитеттерде өкілдігін сақтап тұрады.
In 1959, young nationalists (abertzaleak) founded the separatist group ETA. Its activism—paintings, pitching Basque flags, pamphlets—escalated into violence after shocking revelations emerged of torture practised by Spanish police on Basque activists during repression in the mid 1960s. By that time, ETA was adopting a Marxist revolutionary theory. Inspired by movements like those of Castro in Cuba and Ho Chi Minh in Vietnam, the group aimed to establish an independent socialist Basque Country through violence. ETA's first confirmed assassinations occurred in 1968, thereafter including violence, even killing, as a practice—theory of action repression action. At an ideological level, instead of race, the organization stressed the importance of language and customs. When Spain re emerged as a democracy in 1978, autonomy was restored to the Basques, who achieved a degree of self government without precedent in modern Basque history. Thus, based on the fueros and their Statute of Autonomy, Basques have their own police corps and manage their own public finances. The Basque Autonomous Community has been led by the nationalist Christian Democratic PNV since it was reinstated in the early 1980s until 2009 when PSE got into office. In Navarre, Basque nationalism has failed to gain control of the autonomous community's government, ruled by UPN often with the support of PSN, but Basque nationalist parties run many small and medium size councils, specially in the half North of Navarre, where most ethnic basques and basque speakers are located. Although France is a centralized state, Abertzaleen Batasuna, a Basque nationalist party, maintains a presence in some municipalities through local elections.