Кіріспе

Гравюра жасау техникасы

Ағашқа гравюра жасау – суретшінің ағаштан сурет ойып шығаратын техникасы. Функционалды жағынан ағаш кескілерінің бір түрі болып табылады, ол рельефтік баспаны қолданады, онда суретші блоктың бетін боямен жағып, салыстырмалы түрде төмен қысыммен басып шығарады. Ал, обыкновенная гравюра, мысалы, эфирлеу сияқты, матрица үшін металл пластинаны пайдаланады және интальо әдісімен басылады, онда боя ойықтарды, алынып тасталған жерлерді толтырады. Нәтижесінде ағашқа гравюраланған блоктар мыс пластиналарға қарағанда аз нашарлайды және ерекше қара фонда ақ сурет сипатына ие. Томас Бевик Ұлыбританияда 18 ғасырдың соңында ағашқа гравюра жасау техникасын дамытты. Оның жұмыстары бұрынғы ағаш кескілерінен екі маңызды жағынан өзгеше болды. Біріншіден, Бевик пышақ сияқты ағаш кесу құралдарын қолданбастан, гравюрашының кескішін (гравер) пайдаланды. Осылайша ол жұқа, нәзік сызықтарды жасауға мүмкіндік алды, көбінесе композицияда үлкен қараңғы аймақтарды құрады. Екіншіден, ағашқа гравюра жасауда әдетте ағаштың түйін жағы қолданылады, ал ескі техникада жұмсақ бүйір жағы қолданылған. Бұл ағаштың қаттылығы мен беріктігін арттырып, суреттердің егжей-тегжейлі болуына мүмкіндік берді. Ағашқа гравюраланған блоктар 19 ғасырдың бірінші ширегінде механикалық жағынан үдетіліп жатқан дәстүрлі баспа машиналарынмен қолданыла бастады. Блоктардың биіктігі бірдей болды және беттік макеттерде жылжымалы шрифттермен жинақтастырылды, сондықтан баспаханалар суреттелген беттердің мыңдаған даналарын нашарламай-ақ шығара алды. Осы жаңа ағашқа гравюра жасау әдісі мен механикалық баспаның үйлесімі 19 ғасырда иллюстрациялардың қарқынды өсуіне әкелді. Сонымен қатар, стереотиптеудің жетістіктері ағашқа гравюраланған суреттерді металға көшіруге мүмкіндік берді, оларды баспаханаларға сату үшін жаппай өндіруге болады. 19 ғасырдың ортасына қарай көптеген ағашқа гравюраланған суреттер мыс пластиналардан жасалған гравюралармен бәсекелесе алды. Шындығында, бәрі де ағашқа гравюра жасалған. Мысалы, Уильям Эндрю Чаттоның "Ағашқа гравюра жасау туралы трактат, тарихи және практикалық" (1839) еңбегінде ағаш кесу және оның әлдеқайда ұзақ тарихы туралы айтылады, ал Томас Бевик тек 558-беттен бастап еске алынады. Чатто жеке ағаш кескіндерін "кескіндер" деп атауға дайын, бірақ "ағаш кескінін" ешқашан қолданбайды. Оның көптеген иллюстрациялары Джон Джексонның ағашқа гравюраланған суреттері, көбінесе ағаш кескіндерін қайталайды. Уильям Джеймс Линтонның 1884 жылғы "Ағашқа гравюра жасау: Оқулық" және Джордж Эдвард Вудберидің 1883 жылғы "Ағашқа гравюра жасау тарихы" терминдерді қолдану тұрғысынан бірдей. Ғасырдың соңына қарай мамандар арасында екі техниканың екі термині арасындағы қазіргі заманғы айырмашылық анық болды, мысалы, Кэмпбелл Доджсонның "Ерте неміс және фламанд ағаш кескіндерінің каталогы" (Британ мұражайы, Лондон, 1903) және, ақырында, Артур Мейджер Хиндтің "Ағаш кескіні тарихына кіріспе" (1935). Екі автор да Британ мұражайында баспалар мен суреттер сақтаушысы болды.

Тарих

15-16 ғасырлардағы Еуропада ағаш кескіндемелері баспа және баспа өнерінде жиі қолданылатын әдіс болды, бірақ олардың көркемдік құрал ретінде пайдалануы 17 ғасырда азайды. Олар газеттер мен альманахтар сияқты қарапайым баспа жұмыстары үшін әлі де қолданылып келді. Мұндай жұмыстар үшін мәтінмен бірге рельефті басылатын қарапайым блоктар қажет болды, ал кітап иллюстрацияларындағы және сол кездегі көркем графикадағы күрделі интальио формаларынан айырмашылығы, онда тип және иллюстрациялар бөлек тақталармен және техникалармен басылды. Қазіргі заманғы ағашқа ою техникасы 17 ғасырдың соңында дамыды. Осы кезде сапалы кітаптарды басып шығарушылар ағаш блоктарының рельефті басылуын тек мәтіндегі кішкентай суреттерге, мысалы, әріп басындағы безендірулерге ғана қолданды, рельефті баспа блоктарын мәтіннің баспа түрімен бірге бетке орналастыруға ыңғайлы болды. Оксфорд университетінің баспаханасы осы уақытқа дейін ағаш ұшындағы өзегіне оюланған қос ағашты қолданды. 18 ғасырдың соңында ағылшын суретшісі және жазушысы Томас Бевик "әдетте ағашқа ою өнерінің негізін қалаушы" деп есептеледі, өйткені ол "оның толық мүмкіндіктерін бірінші болып түсінді". Бевик көбінесе ағаш кескіндемелерінде қолданылатын ағаштан гөрі қаттырақ ағаштарды өңдеді, сондай-ақ блоктардың шетін, емес, ұшын оюды қажет етті. Қатты ағаштардағы өрнекке қарсы жұмыс істеуге жарамсыз ағаш кесу пышағын тапқан Бевик V пішіндес кесу ұшы бар ою құралын – буринді (немесе граверді) қолданды. 19 ғасырдың басынан бастап Бевиктің техникасы, әсіресе Ұлыбритания мен АҚШ-та кеңінен қолданыла бастады. Бевиктің жаңалықтары 18 ғасырда жақсартылған тегіс қағаздарға да байланысты болды. Ондай қағаздар болмаса, оның суреттеріндегі егжей-тегжейлілік анық көрінбес еді. Александр Андерсон осы техниканы АҚШ-қа әкелді. Бевиктің жұмысы оған үлкен әсер еткендіктен, ол Бевиктің техникасын металлмен қайта жасауға тырысты, содан кейін Бевик ағаш қолданғанын білді. АҚШ-та оның шәкірттері, соның ішінде Джозеф Александр Адамс оны одан әрі дамытты.

Фотосуреттер ағаш кескіндерге айналдырылады

Фотолитография пайда болғанға дейін газеттер фотосуреттерді көшіру үшін ағашқа ойылған суреттерді пайдаланған. Суретші "фотосуретті шаған немесе басқа да қолайлы ағаштан жасалған тіктөртбұрыш пішіндес тақтаға мұқият түсіріп, содан соң өткір құралмен ағаштан суреттің ақ бөлігін ойып шығарған. Қалған қара бояуға арналған сызықтар "баспа биіктігінде" қалған. Жұмысшы ойылған бетке бояу жағып немесе сепкен, үстіне қағаз жайып, роликпен басып, қағазды жабысқақ бояудан ажыратқан" – делінген.

Суретті басылымдардың саны артуда

Жарық пен көлеңкелердің егжей-тегжейін бейнелеуден өзгеше, 1820 жылдардан бастап гравёрлер осы әдісті қолмен салынған сызбаларды көшіру үшін пайдаланды. Бұл, көп жағдайда, табиғи емес қолданыс болды, себебі гравёрлер суретшінің сызықтарын басып шығару үшін блок бетінің көбін кесіп тастауға мәжбүр болды. Дегенмен, бұл ағашқа ойылған суреттерде ең көп таралған тәсілге айналды. Мысалдарға Punch журналының карикатуралары, Illustrated London News журналындағы суреттер және сэр Джон Тенниелдің Льюис Кэрроллдың туындыларына салған суреттері жатады, соңғысы Dalziel Brothers фирмасымен ойылған. АҚШ-та да ағашқа ойылған басылымдар кеңіне тарала бастады, мысалы, Harper's Weekly журналы. Британдық гравёр Франк Лесли 1848 жылы АҚШ-қа көшіп келді, ол Illustrated London News журналының гравюра бөлімін басқарған. Ол ағаш гравюрасын жасау үшін еңбекті бөлудің жолын ойлап тапты. Бір сурет торға бөлініп, әр гравёр бір шаршымен жұмыс істеді. Блоктар біріктіріліп, біртұтас сурет құрастырылды. Осы процеске негізделген оның "Франк Леслидің суреттелген газеті" Harper's Weekly журналымен Американдық Азамат соғысының көріністерін суреттеуде бәсекелестікке түсті.

Жаңа техникалар мен технологиялар

XIX ғасырдың ортасында электротиптік жазу әдісі пайда болды, ол металға ағаштан жасалған оюды көшіре алатын болды. Осы әдіс арқылы бір ағаштан жасалған гравюра баспаханаларға сату үшін көптеп өндірілуі мүмкін, ал түпнұсқасы тозудан сақталады. 1860 жылға дейін гравюрамен айналысатын суретшілер ағаш блогының бетіне тікелей бояумен немесе сызықпен сурет салуға мәжбүр болды, ал түпнұсқа сурет гравюрашы тарапынан жойылды. Бірақ 1860 жылы гравюрашы Томас Болтон суретті блокқа көшіру процесін ойлап тапты. Солай шамамен, француз гравюрашылары өзгертілген техниканы (көбінесе Бевик техникасына оралу) жасады, онда қиылысқан сызықтар (бір-бірін қиылысқан бұрышта кесетін параллель сызықтар) дерлік жойылды. Оның орнына, барлық тондық өткелдер әртүрлі қалыңдық және тығыздықпен ақ сызықтармен бейнеленді, ал ең қараңғы жерлерде нүктелерге бөлінді. Бұл техника Гюстав Доренен кейінгі ағаш гравюраларында кездеседі. XIX ғасырдың соңында Болтонның «ағашқа фотосурет салу» процесі мен француз мектебінің бастаған техникалық шеберлігінің үйлесуі ағаш гравюрасына су бояуымен (сызықтық суреттерге қарағанда) және нақты фотосуреттерді көшіру құралы ретінде жаңа қолданыс берді. Бұл 1890 жылдардағы «The Strand Magazine» журналындағы иллюстрацияларда көрініс тапты. Жаңа ғасырда жарты тонды өңдеудің жетілдірілуі осы типтегі көшірме гравюраны қолданудан шығарды. Ол 1930 жылға дейін жарнамалар мен тауар каталогтарында қарапайым түрінде сақталды. Бұл өзгеріс ағаш гравюрасына өзінің жеке шығармашылық формасы ретінде дамуға мүмкіндік берді, бұл қозғалысты 1800-жылдардың соңында Джозеф Краухолл II және Беггарстафф ағайындылары сияқты суретшілер болжады. Тимоти Коул дәстүрлі ағаш гравюрашы болды, ол «The Century Magazine» сияқты журналдардың тапсырысы бойынша мұражайлардағы картиналардан көшірмелер жасады.

Техника

Ағашқа ойылған блоктар көбінесе қуыстан жасалады, немесе лимон, вишня сияқты басқа да қатты ағаштар қолданылады. Олардың бағасы жоғары, себебі ағаш тігізілісінен немесе ағаштың ірі бұтақтарынан кесілген бөлік болуы керек. Кейбір заманауи ағашқа оюшылар ПВХ немесе шырыштан жасалған, МДФ-қа бекітілген алмастырғыштарды пайдаланады, олармен ұқсас, бірақ сәл ерекше егжей-тегжейлі нәтижелерге қол жеткізеді. Блокты "құм қапшығы" (құм толтырылған дөңгелек терілі жастық) арқылы манипуляциялайды. Бұл граверге кескіш құралды аз қозғалтып қисық немесе толқынды сызықтар жасауға көмектеседі. Ағашқа оюшылар түрлі арнайы құралдарды қолданады. Лозанга тәрізді гравер Бевик заманындағы мысқа оюшылар қолданған буринге ұқсас және түрлі өлшемдерде болады. Штрихтау үшін әртүрлі өлшемдегі V пішіндес граверлер қолданылады. Басқа, икемді құралдарға ұсақ толқынды сызықтар үшін спитстикер, иілген текстуралар үшін дөңгелек шырша және үлкен аумақтарды тазалау үшін жалпақ шырша жатады. Ағашқа ойықтау көбінесе қара-ақ техникада орындалады. Дегенмен, кейбір ағашқа оюшылар түсті де пайдаланады, үш немесе төрт негізгі түс қолданып, бұл қазіргі басылымдағы төрт түсті процесске ұқсас. Мұндай жағдайда баспагер блоктарды тіркеуі керек (олар бетте бірдей жерге басылғанына көз жеткізуі керек). Соңғы кезде граверлер ағашқа ою үшін лазерлерді қолдана бастады.