Кіріспе

15 ғасырдағы Солтүстік Англиядағы ұсақ шайқастар

Перси–Нэвилл жанжалы – екі белгілі Солтүстік ағылшын әулеті, Перси және Невилл үйлері мен олардың қолдаушылары арасындағы ұсақ шайқастар, шабуылдар мен қиратушылықтар сериясы. Бұл жанжал Розалар соғысының басталуына ықпал етті. Ұзақ даудың бастапқы себебі белгісіз, ал зорлық-зомбылықтың алғашқы көріністері 1450 жылдары, Розалар соғысынан бұрын болды. Жанжал барысында бұл екі қарсыластың әскерлері бірнеше рет шайқасты.

Шығуы және контекст

Йоркширдің үш ат үстіндегі аймағы патшаның (Ланкастер герцогы ретінде), Перси әулеті, Йорк герцогының үшінші Ричарды және Солсберидің бесінші графы Ричард Невилл арасында бөлістірілді. Дегенмен, король мен Йорк герцогы Йоркширге көбінесе бармағандықтан, Ральф Гриффитс бұл шиеленістің тек Перси мен Невиллдің арасында туындағанын айтады. Шындығында, ол Йорк қаласы солтүстіктің астанасы болғандықтан, 'олардың бәсекелестігіне ықпал еткен' дейді. Оның сөзіне қарағанда, Перси мен Невиллдің 1453 және 1454 жылдары шайқасқан екі кездесуі де қала қабырғаларына жақын болғаны заманға сай келеді. Персидің қарауындағы адамдары да өздерінің мырзалары сияқты Невиллге қарсы болған болуы мүмкін, себебі олардың жерлері бірімен-бірі жалғасқан, бұл бәсекелестікті күшейтіп, антагонизм тудыруы мүмкін. Профессор Поллард атап көрсеткендей, Невилл Перси жерінің тереңінде, әсіресе Оңтүстік Нортумберлендтен өз рыцарьларының бір бөлігін сақтап қалды. Гриффитс XV ғасырдың ортасына қарай Перси мен Невилл арасындағы қарым-қатынастың 'қызғану мен наразылықпен уланғанын' болжайды. Одан әрі, Солсбери отбасының Раби тармағынан (әкесінің бірінші әйелі Маргарет Стаффорд арқылы) көмек күтпегенін және алмағанын айтады, бұл оны отбасының екі тармағы арасындағы Вестморлендтің өсиетін бөлу туралы бұрынғы жанжалға байланысты деп санайды. Робин Стори Нортумберлендтің Солсбериге қарағанда патшалық құрметтен аз үлес алғанын да атап өтті. Бірақ ол, қиындықтар туындағанда, оларды мырзалар емес, графтардың ұлдары бастайтынын көрсетті. Екі графтың артындағы жанжалға қаншалықты көмектескені және ынталандырғаны да сұрақ тудырады. Мысалы, Гриффитс Томас пен Джонның Солсберидің тікелей өкілдері болғанын айтты.

Қақтығыстың тікелей себептері

1454 жылы зорлық-зомбылықтың басталуына түрлі себептер себеп болды деп есептеледі. Профессор Гриффитс Лорд Кромвельдің Йоркширдегі Врессли елтауы Персилердің 1453 жылы Кромвель мен Невилл отбасыларының некелесуінен кейін тартып алынғанын айтады (қараңыз төмен), сондай-ақ Кромвель Невиллдерді Персилерге қарсы одақтас ретінде қарастырған. Сол сияқты, Уорвик пен Сомерсеттің Оңтүстік Гламоргандағы араздасуы оны Йорк герцогымен одақтасуға итермелеген болуы мүмкін. Гриффитс сондай-ақ, араздықтың туындауына ең басты себеп – Солсберидің екінші ұлы Томас Невиллдің Роберт, Уиллоуби лордының жесірі Мод Стэнхоппен үйленуі болды деп санайды. Гриффитс айтуынша, Солсбери отбасының одан әрі күшеюі Персилер үшін тікелей қарсы болды, ал Кромвельмен жаңа байланыс Невиллдерге бұрын Персилерге тиесілі болған Врессли мен Бервелл елтауларын алуға мүмкіндік берді. Олардың үштен екісі 1438 жылдың ақпан айында Кромвельге өмір бойына берілген, ал қалғаны қайтарылу құқығымен бірге. Бұл үсыныс екі жылдан кейін толық меншікке айналды, бұл Персилердің оны қайтарып алу мүмкіндігін одан әрі төмендетті. Гриффитс есептеуынша, Бервелл 1456 жылы жылына шамамен 38 фунт стерлинг 10 шиллинг 6 пенни табыс әкелген. Бұл елтаулар 1403 жылы Нортумберлендтің бірінші графы Генрих IV-ке қарсы Перси көтерілісі сәтсіз аяқталғаннан кейін тәркіленді, ал Кромвельдің оларды толық меншікке иеленуі оған оларды қалаған адамына беруге мүмкіндік берді.

Хьюорт-Мурдағы шайқас

Бұл екі отбасы арасындағы алғашқы нақты қақтығыс (және "қазіргі кезге дейінгі ең ауыр оқиға"), Томас Невилл мен Модтың некесіне жауап ретінде болды. Гриффитс бұл некенің Персилерге, әсіресе Томас Персиге, 1-ші барон Эгремонтқа "жағымсыз" болғанын айтқан. Бұл шайқас 1453 жылғы 24 тамызда болды және ол Невиллдердің бүкіл тобын жою мақсатымен жасалған деп сипатталады, олар шериф Хаттон қамалына, Невиллдердің бекінісіне жол тартқанда. Гриффитс Нортумберленд графының Эгремонттың жоспарларына қатысқан-қатыспағаны "адамға белгісіз" дейді. Замандас хроникашылар тойға қатысқан бес адамды ғана атағандықтан, олардың күшін бағалау мүмкін емес. Гриффитс "олардың сүйемелдеуші тобы әсерлі болғанға ұқсайды" деп ұсынады. Солсбери графына сэр Уильям Бактон жеке шабуыл жасады деген болжам бар, себебі кейінірек жазылған айыптамаларда оның есімі жеке "contra comite Sarum in campo" ("Солсбери графына қарсы далада") деп тіркелген. Персилердің меншігі Невиллдерге өтуі Лорд Эгремонт үшін қабылдауға ауыр болды, ол Йоркте күндіз-түні жауынгерлерді жинап, Невиллдерді шериф Хаттонға қайтып бара жатқанда шабуылға алды. Ол, әрине, Невиллдерді өлтіруді ниеттенген, бірақ отбасының барлық мүшелері өздерінің сүйемелдеуші тобымен бірге болғандықтан, олар Эгремонт күткеннен де зор күшке ие болған болуы мүмкін (графтар болғандықтан, Солсбери мен Уорвик әрқайсысы өздерінің сүйемелдеуші тобында кем дегенде жүз сарбазды ұстауға құқылы болған). Дегенмен, Перси күшінің көлемі әлдеқайда үлкен болғанға ұқсайды (710 есім сақталған болса да, олардың саны мыңнан асып кеткен болуы мүмкін). Өзара ашық шайқасқа түсуден қорқу салдарынан қан төгілудің аздығы байқалды, соның арқасында Невиллдер шериф Хаттон қамалына жылдам шегіне алды. Басқаша пікір де бар; оның дәлелі заңдық тізімдерде ғана табылады. Шайқаста ешкім жарақаттанбағандықтан, Невиллдер бұл қақтығысты құрлы-құрлы себеппен, ерте заманғы заңдық хикая ретінде пайдаланып, мәселені патшалық сотқа апарып, заңдық дауды шешіп, осы қақтығыстың қай жерде болғанын анықтаған болуы мүмкін. Бұл пікір патшалық сот тізімдерін зерттегеннен кейін ұсынылды (қазір жалпы қолданыстан алынған), онда осыған ұқсас көптеген қақтығыстар тіркелген, бірақ табылған жалғыз жарақаттар немесе құрбандар – тауық және кейде иттің өлімі болды.

Оқиғалар мен хронология

20 қазан 1453: Невилл және Перси күштерінің басшылары – Томас және Джон Невилл, Эгремонт және сэр Ричард Перси Солтүстік Ридингтегі Топклиф және Сэнд Хаттон қалаларына жеке-жеке жиналды. Маңыздысы, олар алғаш рет әкелері мен үлкен ағаларымен бірге болды – Солсбери мен Уорвик графы Ричард Джон мен Томасқа қосылды, ал Перси ағалары Нортумберленд пен оның үлкен ағасы Генри, Пойнингс лордымен бірге болды. Дегенмен, Гриффитс бұл жақын қақтығыстың нәтижесі жазбада қалмағандай дейді. Гриффитс 1453 жылғы Рождестводан кейін алғашқы бірнеше айға қарағанда, қақтығыс күшейгенін айтады. 6 мамыр 1454: Солсберидің Йорк қаласындағы үйіне қарақшылық шабуыл жасалып, оның пәтерлеріне шабуылдаушылық әрекеттер болды. Бұл шабуылға қатысқандардың көпшілігі бұрын Хевортта Эгремонтпен бірге болған. Бұл адамдар бір аптадан кейін Скипвиттің Йорк қаласындағы үйін тонауға да кінәлі болды.

Корольдік араласу

1453 жылғы 12 шілдеде король мен кеңес Солсбери және Нортумберленд графтарының төрағалығымен Ойер мен Терминер комиссиясын жариялады. Алайда, екі аптадан кейін ол реформаланды; Гриффитс бұл, заң мен тәртіптің мұндай ауыр күйреуімен күресу үшін жеткілікті болмағандықтан, сондай-ақ комиссарлардың өзінің «тиімді емес» болғандығынан болды деп болжайды. Оның пікірінше, комиссияның тағы бір кемшілігі – құрамында Невиллдің бірнеше адал қызметшілерінің болуы; бұл Персилерге анық байқалатын жақпарушылықты көрсетіп, олардың патшаның әділ шешімге қол жеткізу қабілетіне немесе ниетіне деген сенімін одан әрі төмендетті. Гриффитстің айтуынша, 27 шілдеге қарай солтүстіктегі жағдай осыншалықты нашарлағандықтан, тәж аталған аймақтағы билігін тиімсіз деп санап, екі графқа тікелей хат жолдап, дауды тоқтату жауапкершілігін оларға жүктеді және ұлдарын бақылауда ұстауды бұйырды. Осы кезде 12 шілдедегі Ойер мен Терминер комиссиясы қайта жарияланды; бұл жолы графтарсыз, ал құрамында 328 мүше болды, яғни заңгерлердің саны едәуір артты. Жаңадан құрылған комиссияға Нортгемптонширден сэр Уильям Люси, Питер Арден, Джон Портингтон және Роберт Денби кірді, соңғы үш мүше заңгер, ал біріншісі – қатысы жоқ рыцарь. Комиссияның құзыраты Нортумберленд, Камберленд, Вестморленд және жалпы Йоркширге дейін кеңейді, алғашқы комиссия тек Йорк және оның төңірегімен шектелген болатын. Гриффитс Джон Невиллдің кем дегенде төрт «негізгі серігіне» қарсы шешім шығарылғанын атап көрсетеді: сэр Джон Коньерс, сэр Джеймс Пикеринг, сэр Рэндольф және сэр Томас Маунтфорд. Тәж бұл мәселедегі тараптарға хат жазуын жалғастырды. 1453 жылғы 8 қазанда кеңес Вестморленд графына Миддлхэм тармағына көмектеспегені үшін құттықтау хаты жолдады. Сондай-ақ, Гриффитстің сөздерінше, «ашудан гөрі қайғымен» Солсбери мен Нортумберлендке тағы да хат жазылып, оларды Бейбітшілік комиссарлары және король кеңесінің мүшелері ретіндегі лауазымдарын еске салып, оларға кеңес берді. Сонымен қатар, Парламент ақсүйектер өздерінің мәселелерін күшпен емес, бейбіт жолмен шешуді талап етті. Алайда корольдің хаттары олардың екеуі де король мен Парламенттің өтініштеріне қарамастан, қарулы күштерді жинауын «көріп отырғанын» көрсетті. Осыған ұқсас хаттар олардың кіші ұлдарына да жіберілді, оларға күштірек ескерту жасалып, мүліктерінен айырылуы мүмкін екені туралы хабарланды. Гриффитс тәждің заңбұзушылықты басуға жасаған тырашаларының шектелу себебін корольдің қазірде әрекетке қабілетсіз болғандығымен түсіндіреді, ал оның орнына билік ететін кеңес үкіметте қолдауы қажет болуы мүмкін басқа магнаттарды наразы етуге мүкіндік бермеді.

Ашық соғыс

Жаза ретінде сэр Джон Невилл Йоркширдегі Каттон жеріндегі Нортумберленд графының үйіне шабуыл жасап, оны жартылай қиратты. Келесі күні Ричард Перси Невиллдің иелігіндегі үйге шабуыл жасады. Екі тарап та өздерінің адалдары мен қолдаушыларын солтүстіктегі бекіністерге шақыра бастағанда азамат соғысының қаупі күшейді. 20 қазанда Перси руы Топклифте 10 мың адамды жинады. Невилл әскері Шерриф Хаттонға жақын жерге орналасты. Патша бірнеше мәрте ескерту жасағаннан кейін, екі тарап та келісімге келіп, әскерлерін таратып жіберді. Бірақ бір жылнамашы айтты: "Шын мәнінде кешірім болған жоқ, есеп беру күні ғана кейінге шегерілді". Осы сақтық шараларына қарамастан, шамамен бірнеше жүз адам 1454 жылдың 31 қазанында немесе 1 қарашасында Стемфорд Бриджінде қақтығысып, жүздеген адам қаза болып, көптегені жараланды. Лорд Эгремонт сол кезде Джон Невилл тарапынан тұтқынға алынып, түрмеге қамалды.

Йорк протектораты

Майкл Хикс 1453 жылы Невиллдің Ричард, Йорк герцогымен одақтасуының себебін олардың "ортақ жаулары" болғандығымен (мысалы, патшаның бас министрі, Эдмунд Бофорт, Сомерсеттің бірінші герцогы) түсіндіреді және бұл одақ "ұлттық маңызы бар коалиция" деңгейіне жеткенін айтады. Гриффитс 1453 жылғы парламенттің солтүкте ешқандай келісімге келе алмағанын, ал корольдің психикалық күйзелісінен кейін Йорк қорғаушы, ал Солсбери – канцлер болып тағайындалғанын атап көрсетеді. Гриффитстің пікірінше, бұл Солсбериге кек алуға мүмкіндік берді, және ол граф та осы мүмкіндікті пайдаланды. Солсбери енді Эгремонт пен оның әкесіне өткен жылғы кеңестен әлдеқайда қаулылырақ хаттар жазуға ресми құқық алды. Нортумберлендке 1454 жылдың 12 маусымына дейін, ал оның ұлдарына 2 маусымда кеңеске явитьсяға бұйрық берілді.

Эксетер герцогының көтерілісі

Йорк протектораты кезінде Сомерсет тұтқындалды, ал Персилер Невиллдердің қолынан ауыр қасірет көрді. Патша денсаулығына келген соң, Йорк биліктен шеттетілді, ал Сомерсет босатылып, Персилермен бірден одақтасты. Алты ай өткен соң Генрих VI, Сомерсет және Персилер (Ланкастерлер) Йорк герцогы мен Невиллдермен (Йоркшылар) Сент-Олбанс шайқасының бірінші кезеңінде кездесті, онда Сомерсет герцогы мен Нортумберленд графы қаза тапты.

Стемфорд көпірінің шайқасы

Стемфорд Бридж, Солсбери графының біріне тиесілі поместье, Йорк қаласының шығысындағы ежелгі Рим жолында орналасқан. 1454 жылдың 31 қазанында (немесе кейбір мәліметтер бойынша 1 немесе 2 қарашада) Эгремонт, ал одан аз уақыттан кейін Ричард Персиді сэр Томас Невилл қолға түсірді. Гриффиттің баяндамасында жүздеген адам қаза тапқандығы және көптеген адамдар жарақат алғандығы айтылады. Невиллдің жеңісі, Персилер үшін, Пэтэр Лаундтың, олардың Поклингтон поместьесінің басқарушысының (Стемфорд Бриджден шамамен екі миль оңтүстікке қарай орналасқан) сатқындық қашуының нәтижесінде мүмкін болды. Перси бауырлары Миддлхэм қамалына жеткізіліп, содан кейін Йорк герцогының қамқорлығына берілді.

Кейінгі оқиғалар мен салдары

Стемфорд Бридж шайқасында жеңілгеннен кейін Перси ағайындары Йорк қаласындағы Ойер және Терминер комиссиясының алдында жауапқа тартылды. Бұл комиссия оларды үлкен сомаға міндеттеді; Солсбериге төленетін 8000 марка, оның графинясы мен ұлдарына қатысты айыппұлдарды қоса алғанда, барлығы 16 800 марка. Гриффитс бұл соманы Солсберидің өрескелдік кезінде оның иеліктеріне келтірілген барлық зиянды "есептеуі" деп сипаттайды. Гриффитс бейбітшілікті сақтау мақсатында жасалған қаржылық міндеттемелерді қысқаша баяндады. Солсбери патшамен өзінің ұлдары Томас және Джон (Невиллдердің басты тұлғалары болғандықтан) атынан 12 000 маркаға келісім жасады. Керісінше, Нортумберленд пен оның анасы Йорк және Невиллдерге қарсы жасалған барлық құқық бұзушылықтар үшін сол сомаға міндеттеме берді. Солсбери сондай-ақ, Лорд Эгремонт 1454 жылдың қараша айында жазаланған 16 800 маркалық міндеттемеден босатылатынына келісті, сонымен қатар Эгремонттың қашуына кінәлі Ньюгейт шерифтеріне қарсы ешқандай шара қолданбауға уәде берді. Эгремонт өзі 4000 маркаға кепілдік берді. Егер ол келесі он жыл ішінде граф пен оның отбасына қатысты бейбітшілікті бұзса, бұл сома Солсбериге төленуі керек еді. Гриффитстің айтуынша, осы міндеттемелермен «барлығы тазаланған» болып есептелді.