Кіріспе

Уэльс текті ағылшын патшалық әулеті. Тюдорлар әулеті (1485–1603) – Англия тағына отырған ағылшын және уэльс әулеті. Олар Уэльстің асыл отбасы Пемминдрдің Тюдорынан және Валуаның Екатеринасынан тараған. Тюдор монархтары Англия Корольдігі мен Ирландия Лордтығын (кейін Ирландия Корольдігі) 118 жыл бойы бес монархпен басқарды: Генрих VII, Генрих VIII, Эдуард VI, Мария I және Елизавета I. Тюдорлар Англия Корольдігінің билеушілері ретінде Плантагенеттер әулетінен кейін келді, ал олардың орнын шотландтық Стюарт әулеті басты. Тұңғыш Тюдор монархы Генрих VII анасы арқылы Ланкастердің ағылшын корольдік үйінің заңдасқан тармағы Бофорт әулетінен тарады. Тюдорлар отбасы билікке көтеріліп, Розалар соғысынан (1455–1487) кейін Тюдор дәуірін бастады, бұл соғыс Ланкастер әулетінің (Тюдорлар осы әулетпен байланысты болған) еркек желісін жойды. Генрих VII (Эдуард III-тің ұрпағы және Генрих VI-ның жартылай бауыры Эдмунд Тюдордың ұлы) өзін дәстүрлі Ланкастер жақтастары үшін де, сонымен қатар олардың қарсыласы Пландагенеттік Йорк әулетінің наразы жақтастары үшін де кандидат ретінде танытуға қол жеткізді және ол таққа ие болды. Босворт шайқасында (1485 жылғы 22 тамыз) жеңіске жеткеннен кейін, ол 1486 жылы 1483 жылғы уәдесін орындап, король Эдуард IV-тің қызы және Йорктердің таққа талап етушісі Елизавета Йорктікке үйленді, осылайша Ланкастер мен Йорк әулеттерінің бұрынғы соғысқан топтарын жаңа әулеттің (Тюдор гүлі) астында біріктірді. Тюдорлар өздерінің билігін қазіргі Англиядан тысқары кеңейтіп, 1542 жылы Англия мен Уэльс княздығының толық бірігісіне қол жеткізді (1535 және 1542 жылғы Уэльс актілері), сондай-ақ Ирландия Корольдігіне ағылшын билігін бекітті (1542 жылғы Ирландия Корольдігі актісі). Олар Франция Корольдігіне ағылшын талабын номиналды түрде сақтап қалды; олардың ешқайсысы оны іске асырмағанмен, Генрих VIII Франциямен соғыс жүргізді, негізінен халықаралық одақтар мәселесі ретінде, сонымен қатар атаққа талап ету үшін. Одан кейін оның қызы Мария I 1558 жылы Кале қамалында Франциядағы барлық аумақтардың бақылауын жоғалтты. Тюдор монархтары барлығы 117 жыл бойы билік етті. Генрих VIII Генрих VII-нің жалғыз еркек баласы болып, өзінің билеуші екенін дәлелдеді. Патшалық мұрагерлік мәселесі (неке және әйелдердің мұрагерлік құқығы) Тюдор дәуірінде маңызды саяси тақырыпқа айналды, сонымен қатар ағылшын реформациясы дінге әсер етіп, Тақтың болашағына әсер етті. Елизавета I 44 жыл қызмет еткен ең ұзақ өмір сүрген Тюдор монархы болды, ал оның билігі Елизавета дәуірі деп аталды және оның бауырларының қысқа және қиын билігінен кейін тұрақтылық кезеңін қамтамасыз етті. Елизавета I баласыз қайтыс болғаннан кейін, оның шотландтық Стюарт әулетінен шыққан туысы оған мұрагерлік етті, 1603 жылғы 24 наурызда Англия тәждерінің бірігуі болды. Англия королі болған алғашқы Стюарт, Яков VI және I, Генрих VII-нің қызы Маргарет Тюдордың шөбересі болды, ол 1503 жылы 1502 жылғы Мәңгілік бейбітшілік шартына сәйкес Шотландия королі Яков IV-ке үйленді.

Таққа көтерілу

Тюдорлар король Эдуард III-тен Генрих VII-нің анасының жағынан Джон Бофорттан, Сомерсет графының 1-шісі, 14-шы ғасырдағы ағылшын ханзадасы Джон Гонттың заңсыз балаларының бірі, Эдуард III-нің үшінші тірі ұлы текті. Бофорттың анасы Гонттың ұзақ жылдар бойы сүйіктісі болған Кэтрин Суинфорд. Ағылшын корольдік әулетінің заңсыз балаларының ұрпақтары әдетте таққа ешқандай құқыққа ие бола алмайды, бірақ Гонт пен Суинфорд 1396 жылы, Джон Бофорт 25 жаста болғанда, үйленді. Шіркеу сол жылы папалық бұйрық арқылы Бофорттарды заңды деп жариялады, бұл 1397 жылы Парламент актісімен бекітілді. Джон Гонттың бірінші әйелі Бланша Ланкастерден туған ұлы, король Генрих IV, де Бофорттардың заңдылығын мойындады, бірақ олардың таққа отыру құқығын жоққа шығарды. Дегенмен, Бофорттар Гонттың бірінші некесінен туған ұрпақтары, Ланкастер әулетімен, Розалар соғысы деп аталатын азамат соғысы кезінде тығыз байланыста болды. Алайда, Бофорттардан тараған тегі Генри Тюдорды (Генрих VII) міндетті түрде тақтың мұрагері етпеді, сондай-ақ оның әжесі Катерина Валуаның Генрих V-ке тұңғыш рет үйленуі нәтижесінде Англия королевасы болғандығы да (осылайша Генрих VII Генрих VI-ның немересі болды) рөл атқармады. Заңды талап Генрих Тюдордың әйелі, Йорктік Елизаветаға тиесілі болды, ол Эдуард IV-нің қызы және Эдуард III-нің екінші ұлы, Кларенс герцогы Лионельдің, сондай-ақ оның төртінші ұлы, Йорк герцогы Эдмундтың ұрпағы еді. Оның тірі қалған ағалары болмағандықтан, Елизавета Йорк әулетінің де-факто мұрагері ретінде тәжге ең лайықты талапкер болды, бірақ ол патшайымның күйеуі болғанымен, патшайым ретінде өзі билік жүргізбеді; себебі әйелдің өз құқығымен билік етудің соңғы әрекеті 12-шы ғасырда Генрих II-нің анасы, императрица Матильда мен оның туысы Стивен де Блуаның тақ үшін аяусыз күресімен аяқталған апатқа ұшырады.

Генрих VIII

Жаңа король Генрих VIII 1509 жылғы 22 сәуірде таққа отырды. 11 маусымда Арагондық Екатеринаға үйленді; 24 маусымда Вестминстер аббаттығында тәж кигізілді. Екатерина бұрын Генрихтың ағасы Артурдың (1502 жылы қайтыс болған) әйелі болған; осы факт олардың некесін бастапқыда қиын жағдайға түсірді. Генрихтың Екатеринаға үйленуі үшін Папаның рұқсаты қажет болды, ал келіссөздер біраз уақыт алды. Генрихтың әкесі Екатеринаға үйленбей тұрып қайтыс болғанмен, ол оған үйленуге бекінді және өзінің шешімдерін өзі қабылдауын баршаға білдіруді қалады. Генрих таққа отырғанда, билік жүргізуге аса қызығушылық танытпады; оның орнына, ол сәнділікке беріліп, спортпен айналысуды ұнатты. Ол өзінің билігінің алғашқы екі жылында патшалықты басқалардың қолына жүктеді, содан кейін әскери стратегияға қызығушылық танытқанда, өз мемлекетін басқаруға көбірек мән берді. Жастық шағында Генрих мейірімді, достық, пікірталас кезінде де шамалы, патша емес, серіктес сияқты сипатталды. Ол бойы ұзын, сұлу, мәдениетті, сыйлық жасауда жомарт және мейірімді болды, онымен қарым-қатынас жасау оңай еді. Көптеген адамдар оның есімін естігенде, Генрихтің кейінгі жылдарындағы бейнесін елестетеді, сол кезде ол семіз, құлқылы және зор қатыгездігімен танымал болды. Екатерина Генрихке оның асыққан ұлдарын сыйламады; оның тұңғыш баласы, қыз, өлі туды, ал екінші баласы, Генрих, Корнуолл герцогы, туылғаннан кейін 52 күн өткен соң қайтыс болды. Одан кейін бірнеше өлі туған балалар дүниеге келді, содан кейін 1516 жылы аман қалған қызы Мария дүниеге келді. Генрих Тюдор әулетінің үзіліп қалу қаупін сезгенде, ол өзінің бас кеңесшісі, кардинал Вулсимен Екатеринамен некесін жою мүмкіндігі туралы кеңесті. Генрихтің мұрагер болмай қалуынан қаушады, сонымен қатар, оның сарайында одан алты жас үлкен қартайған әйеліне көңілі тоққанын анық байқалды. Вулси Римге сапар шекті, онда Папаның некелерін жоюға келісімін алуды үміттенеді. Алайда, Әулие Тақ бұрынғы Папалық рұқсатын күштен шығаруға құлшынбады және Екатеринаның жүйесі, Киелі Рим императоры Карл V, оның тәтесін қолдау үшін үлкен қысым көрсетті. Екатерина сот процесіне қарсы шықты, содан кейін ұзақ сот таласы болды. Вулси 1529 жылы некелерін жоюға қол жеткізе алмағандықтан, оның беделі түсті, ал Генрих оның орнына Томас Кромвеллді бас кеңесші етіп тағайындады. Генрих қалаған нәтижеге қол жеткізе алмағанына қарамастан, Вулси ажырасуды (сол кезде ажырасу неке жоюмен бірдей мағынада болды) белсенді түрде іздеді. Алайда, Вулси Генрихтың Анна Болейнге үйленетінін ешқашан жоспарламаған, король Екатерина патшайымның үйінде күтімші қызметкер болып жұмыс істеген кезде оған ғашық болған. Вулсинің ағылшын реформациясына қаншалықты жауапты екені белгісіз, бірақ Генрихтың Анна Болейнге үйленуінің Римпен жарылуға себеп болғаны анық. Генрихтің отбасылық әулетін сақтау және өмірінде қауіпсіздігін арттыру үшін мұрагерге ие болу туралы алаңдауы, Анна осыны жеделдетті ме, жоқ па, ерте немесе кеш некелерін жою туралы сұрауға итермелеген болар еді. Тек Вулсидің 1530 жылғы 29 қарашада Лондон мұнарасына жолға шыққан кезде Лестерде кенеттен қайтыс болуы, ол мұнараға келген кезде ұялатын қорлықтан және сөзсіз өлімнен құтқартты.

Риммен қарым-қатынасты үзу

Генриге некесін бұзуға және Анна Болейнге үйленуіне мүмкіндік беру үшін ағылшын парламенті Риммен байланысын үзуге бағытталған заңдар қабылдады және корольді Англия шіркеуінің Жоғарғы Басшысы деп жариялады (Елизавета I-ден бастап монарх Англия шіркеуінің Жоғарғы Губернаторы ретінде танылады), осылайша Англияның шіркеу құрылымын католик шіркеуінен және Пападан бөліп тастады. Жаңа тағайындалған Кентербери архиепископы Томас Кранмер Генридің Екатеринамен жасаған некесін күшсіз деп жариялай алды. Екатерина сарайдан қуылды және өмірінің соңғы үш жылын түрмеге ұқсас "қорғау" астында әртүрлі ағылшын үйлерінде өткізді. Бұл Генриге Анна Болейнге үйленуге жол ашты. Анна 1533 жылдың 7 қыркүйегінде Генридің анасының құрметіне Елизавета есімді қызды дүниеге әкелді. Анна екі рет жүкті болды, бірақ екеуі де түсікпен аяқталды. 1536 жылы Анна алты сарай адамымен бірге тұтқындалды. Аннаның бұрынғы одақтасы Томас Кромвелл тағы да араласып, Аннаның Генриге үйленген кезде өз ағасы Джордж Болейн сияқты, басқалармен де қарым-қатынаста болғанын айтты, осылайша ол мемлекетке қарсы қылмыс жасады және туысқандық қатынасқа түсті деген айыптармен сотталды. Бұл айыптаулар көбінесе жалған еді, бірақ ол кінәлі деп танылып, 1536 жылдың мамыр айында өлім жазасына кесілді.

Протестанттық одақ

Генрих үшінші рет үйленді, Джейн Сеймурмен, Вилтшир графының қызымен, және ол әлі де ханшайым Аннаның күтімшісі болған кезде оған ғашық болған еді. Джейн жүкті болды, 1537 жылы ұл туды, Генрих 1547 жылы қайтыс болғаннан кейін король Эдуард VI болды. Джейн бала туғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, шешек қызуынан қайтыс болды, Генрих мұңайып қалды. Кромвель Англия мен Уэльсті біріктіретін Уэльс заңдарын жасап, қабылдау арқылы корольдің құрметіне ие болды. 1540 жылы Генрих төртінші рет, протестанттық неміс герцогының қызы Анна Клевскаяға үйленді, осылайша протестанттық неміс мемлекеттерімен одақ құрды. Генрих қайтадан үйленуге, әсіресе протестантқа үйленуге құлшынбады, бірақ сарай суретшісі Ханс Гольбейн кіші оған оның әдемі суретін көрсеткенде оны көндірді. Ол 1539 жылдың желтоқсанында Англияға келді, ал Генрих онымен кездесу үшін 1540 жылдың 1 қаңтарында Рочестерге аттанды. Тарихшы Гилберт Бернет Генрих оны Фландрия биесі деп атады десе де, оның осылай айтқандығына дәлел жоқ; шындығында, неке туралы келіссөздер жүргізген сарай елшілері оның сұлулығын мақтады. Қандай жағдай болса да, неке сәтсіз аяқталды, Анна бейбіт ажырасуға келісті, «Корольдің қарындасы» деген атақ алды және Ричмонд сарайы, Хевер қамалы және елдегі көптеген басқа да мүліктерді қамтитын үлкен қоныс алды. Неке сыртқы саясат тұрғысынан дұрыс болғанымен, Генрих әлі де ашуланып, ренжіді. Генрих Кромвельді сәтсіз некеге кінәлады және оны 1540 жылдың 28 шілдесінде басын кесуге бұйырды. Генрих уәдесін орындап, Аннаға өмірінің соңғы жылдарында қамқорлық жасады; алайда, ол қайтыс болғаннан кейін Анна қатты қаржылық қиындықтарға тап болды, өйткені Эдуард VI кеңесшілері оған қаражат беруден бас тартып, оған берілген үйлерді тәркіледі. Ол ағасына үйге қайтуға рұқсат беруді өтінді, бірақ ол оның жағдайына көмектесуге тырысқан бірнеше агенттерді жіберді және үйге қайтуға рұқсат бермеді. Анна 1557 жылдың 16 шілдесінде Челсиде қайтыс болды. Бесінші неке жас Кэтрин Говардпен, католик Томас Говардтың немересі, Норфолк герцогының үшінші ұлымен болды. Екатеринаны Норфолк Генрихті Англиядағы католик дінін қайта орнатуға көндіруді үміттене отырып, жоғарылатты. Генрих оны «төңкерілмеген гүл» деп атады, бірақ неке сәтсіз аяқталды. Генрихтің Екатеринаға деген құштарлығы, ол әлі де Аннаның сарайының мүшесі болған кезде, Аннамен некесі аяқталар алдында басталды. Екатерина жас және көңілді болды, бірақ Генрихтің жасы оны Екатеринаны жатын бөлмеде пайдалануға ынталандырмады; керісінше, ол оған ғашық болуды жөн көрді, бұл Екатеринаға тез жалықтырды. 30 жылдан астам үлкен, семіз, тартымды емес ер адамға күштеп үйленуге мәжбүр болған Екатерина Генрихке үйленгісі келмеді және Генрих пен оның арасында некеде болған кезде корольдің сүйіктісі Томас Калпепермен қарым-қатынас жасады деген қаңқу тарады. Сұраққа жауап берген кезде Екатерина алдымен барлығын жоққа шығарды, бірақ ақырында ол күйреп, өзінің опасыздығы және басқа ер адамдармен некеге дейінгі қарым-қатынасы туралы айтты. Генрих, алдымен ашуланып, оны өлтіруге қорқытты, бірақ кейін қайғы мен өзін-өзі аяуға берілді. Ол мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп айыпталып, 1542 жылдың 13 ақпанында өлім жазасына кесілді, бұл католик шіркеуімен ұлттық келісімді күту үмітін жойды. Оның өлімі Говард отбасының ағылшын сарайындағы билігі мен ықпалының аяқталуын да білдірді. Генрих 1543 жылдың шілдесінде соңғы әйелі Кэтрин Паррмен тағы бір некеге тұрған кезде, бұрынғы Рим католик кеңесшілері, соның ішінде Норфолк герцогы, барлық билігі мен ықпалын жоғалтты. Норфолк әлі де католик дінін ұстанды және ол Генрихке Лютерандық ілімдерді уағыздағаны үшін Екатеринаны тұтқындауға жақын болды, ол оның ауруына қарайтын кезде. Алайда ол патшамен татуласуға тырысты, ол оның жаралы аяғының азабынан санасын аластату үшін дін туралы пікірталасқан екенін уәделеді. Оның татуласуы Генрихтің қыздары Мэри мен Елизаветамен татуласуына көмектесті және оның Эдуардпен жақсы қарым-қатынасын нығайтты.

Эдуард VI

Генрих 1547 жылғы 28 қаңтарда қайтыс болды. Оның өсиетімен Катерина Арагондық және Анна Болейнге жасаған бұрынғы некелерінен туған қыздары мұрагерлік тізіміне қайта енгізілді. Оның Джейн Сеймурдан туған тоғыз жасар ұлы Эдуард VI Англия патшасы болды. Айыныштысы, жас патшаның мемлекеті көбінесе ақсүйектердің арасындағы қақтығыстарға толы болды, олар регенттік уақытын өздерінің беделін арттыру үшін пайдаланды.

Лорд Сомерсет тұсындағы Англия

Генрих Эдуардтың кәмелетке толмаған кезінде регенттік қызмет атқаруға белгіленген ерлер тобы болғанмен, жас корольдің інісі Эдуард Сеймур билікті тез арада қолға алып, 15 ақпанда өзін Сомерсет герцогы деп жариялады. Оның корольдық кеңесте, корольдің ең жоғары сатыдағы кеңесшілер органындағы үстемдігі күдіксіз болды. Сомерсет Эдуардты өзінің туысы, Шотландия патшайымы Мэримен үйлендіріп, Англия мен Шотландияны біріктіруді және Шотландия шіркеуіне ағылшын реформациясын күштеп енгізуді көздеді. Сомерсет Шотландияға үлкен және жақсы жабдықталған әскерді бастап барды, онда ол және Шотландия регенті Джеймс Гамильтон, Арранның 2-ші графы, 1547 жылдың 10 қыркүйегінде Пинки шайқасында әскерлеріне басшылық етті. Англиялықтар жеңіске жетті, содан кейін Мэри Францияға жеткізіліп, болашақ король Франциск II-ге келісім шарттары жасалды. Сомерсет шотландтық некеге тұрмайтынына көңілі қалғанмен, Пинкидегі жеңісі оның беделін нығайтқандай болды. Эдуард VI діни реформаны жүргізуге міндетті екеніне үйретті. 1549 жылы корольдық бұйрық бойынша «Ортақ дұғалар кітабы» жарияланды, онда күнделікті және жексенбілік құлшылық нысандары қамтылған. Осы жаңа, даулы кітапты реформаторлар да, католик консерваторлары да қабылдаған жоқ; әсіресе, дәстүрлі католиктік адалдығы ең мықты болған Девон мен Корнуолл аймақтарында сынға ұшырады. Сол кезде Корнуоллда көптеген адамдар тек корн тілінде ғана сөйлейтін, сондықтан ағылшын тіліндегі Киелі кітаптар мен шіркеудегі қызметтерді көптеген адамдар түсіне алмады. Бұл «Дұғалар кітабына» қарсы бүлікке әкелді, онда Корнуоллдың конформист емес топтары қала әкімінің төңірегіне жиналды. Бүлік Сомерсетті, қазір Лорд-протекторды алаңдатты, сондықтан ол бүлікке әскери шешім табу үшін әскер жіберді. Бүлік католиктерге қарсы патшалықтың позициясын қатайтты. Католик дінінен қорқу Эдуардтың үлкен әпкесі Мэриге шоғырланды, ол берілген және сондай-ақ католик дінінің адал жақтасы болды. Ол бірнеше рет корольдық кеңеске шақырылып, сенімінен бас тартуы және католик миссасын тыңдауын тоқтатуы талап етілді, бірақ ол бас тартты. Эдуард протестант болған, бірақ орташа протестант болған Елизавета әпкесімен жақсы қарым-қатынаста болды, бірақ Елизавета Сомерсет герцогының інісі Томас Сеймурмен, Суделидің 1-ші бароны Сеймурмен, Генрих VIII-нің жесірі Кэтрин Паррмен қарым-қатынаста болды деген айыптамалар олардың қарым-қатынасын кернеді. Сеймур Эдуардтың жеке бөлмесіне басып кіріп, оны күшпен бағындыру мақсатымен оның итін өлтірді. Елизавета Эдуардтың кеңесшілерінің бірімен сұхбаттастырылды және оның қызметшілері Кэт Эшли мен сэр Томас Парридің мәжбүрлі мойындауына қарамастан, кінәлі емес деп танылды. Томас Сеймур 1549 жылдың 20 наурызында басы кесілді.

Проблемалық мұрагерлік

Сомерсет лорды қорғаушы да ықыласынан айырылып жатты. Эдуард VI-ны Виндзор қамалына күшпен алып кетіп, оны кепілде ұстау ниетімен, Сомерсеттің басты қарсыласы Джон Дадли, Уорвик графы бастаған кеңес мүшелері биліктен шеттетуге мәжбүр етті. Дадли өзін Нортумберленд герцогы етіп жариялады. Нортумберленд іс жүзінде лорд-протектор болды, бірақ бұл атақты қолданбады, өйткені алдыңғысының қателігінен сабақ алды. Нортумберленд зор амбицияға ие болды, протестанттық біркелкілікті қамтамасыз етуді және осы процесте жер мен ақшаға ие болып өзін байытуды мақсат тұтты. Ол шіркеулерді барлық дәстүрлі католиктік символдардан тазалауға бұйрық берді, нәтижесінде бүгінгі Англия шіркеулерінде көрінетін қарапайымдық пайда болды. 1552 жылы "Ортақ дұға кітабының" жаңартылған нұсқасы жарық көрді. 1553 жылы Эдуард VI ауырғанда, оның кеңесшілері католик Леди Мэридің билікке келу мүмкіндігіне үмітпен қарады және ол Эдуард билігі тұсында жасалған барлық реформаларды жояды деп қорқыды. Күтпегендей, католиктікке оралудан ең көп қорқып, Генрих VIII-нің 1544 жылғы өсиетін жоққа шығарып, жаңа өсиет жазған – өліп бара жатқан Эдуардтың өзі болды. Осы өсиет бойынша тақ Генрих VIII-нің әпкесі Мэри Тюдордың немересі, Леди Джейн Грейге берілді. Мэри Тюдор 1515 жылы Франция королі Людовик XII қайтыс болғаннан кейін Генрих VIII-нің сүйіктісі, Саффолк герцогы Чарльз Брэндонға үйленген еді. Эдуард VI 1553 жылдың 6 шілдесінде 15 жасында қайтыс болды. Оның өлімімен Тюдорлар әулетінің тікелей еркек желісі аяқталды.

Джейн

Өлім аузында жатқан Эдуард VI, Джон Дадлидің, 1-Нортумберленд герцогінің қысымымен, өзінің туысы және Нортумберлендтің келіні Леди Джейн Грейді протестанттық сенімдеріне орай мұрагері етіп тағайындады. Эдуардтың, өзінің жарты қарындасы Мэриді кезекті мұрагер етіп тағайындауға қарсылығы, Мэридің бекем католиктік діні Англияны Ватиканға қайтаруы мүмкін деген ойынан туындады. Леди Джейн Грей әкесі 1551 жылдың қазан айында Саффолк герцогы болғаннан кейін сарайда жиі кездесетін. Оның анасы, Франсис Грей, Саффолк герцогинясы, Генрих VIII-нің қарындасы Мэри Тюдордың қызы еді. 1553 жылдың 21 мамырында Джейн Нортумберлендтің ұлы, Гилфорд Дадли лордына үйленді. Бұл герцогтың ұйымдастырған саяси қадамы болды, Джейн патшайым болған жағдайда протестантизм мемлекеттік дін ретінде сақталуын қамтамасыз ету үшін жасалды. Эдуард 1553 жылдың 6 шілдесінде қайтыс болды, ал 16 жастағы Джейн, жаңалықты естігенде есінен танып, 10 шілдеде патшайым жарияланды. Дегенмен, Нортумберленд герцогы мен Джейннің әкесі, Саффолк герцогының күш-жігеріне қарамастан, халықтың қолдауы Генрих VIII-нің өсиетіне сәйкес заңды мұрагер Мэри ханымға тиді. 19 шілдеде Саффолк, қызын ешқашан қаламаған тағын Мэриге беруге көндірді. Мэридің қолдаушылары оған кіші әпкесі Елизаветаның ілесіп, Лондонға жеңіспен шеру жасады. Леди Джейн мен оның әкесі мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен тұтқындалып, Лондон мұнарасына қамалды. Оның әкесі кешірілді, бірақ Уайттың бүлігіне қатысқаны үшін көп ұзамай өлім жазасына кесілді. Джейн мен оның күйеуі Гилфорд лорд өлім жазасына кесіліп, 1554 жылдың 12 ақпанында басы кесілді. Джейннің жасы 17-ге ғана толған еді, ал оның ешқашан қаламаған тақ үшін қатыгездікпен өмірін беруі халықтың көңілінен шықты.

Мария I

Көп ұзамай Мэри испан ханзадасы Филиппен, туған ағасы Карл V-нің ұлы, Киелі Рим императорымен некеге тұру ниетін жариялады. Испаниямен одақ құру перспективасы ағылшын халқына ұнамады, олар Испания Англияны қарапайым сателлит ретінде пайдаланады деп қорқынышты, халықтың қолдауысыз соғыстарға тартылады деп алаңдады. Халықтың наразылығы күшейді; протестант сарайлық Томас Уайт кіші Мэриге қарсы бүлік көтеріп, оны тақтан түсіріп, жарты әпкесі Елизаветаны орнына қоюға тырысты. Қастандық ашылды, Уайттың жақтастары ізделіп, өлтірілді. Уайттың өзіне де азап шеккізілді, ол Мэридің опасыздық үшін жазалануына себеп болуы үшін Элизаветаның қатысы бар екенін мойындасын деп үміттенді. Уайт Элизаветаны кінәлі деп атаудан бас тартты, содан кейін 1554 жылдың сәуірінде оның басы кесілді. Елизавета екі ай Лондон мұнарасында тұтқын болды, содан кейін бір жыл бойы Вудсток сарайында үй қамауында болды. Мэри 1554 жылдың 25 шілдесінде Винчестер соборында Филиппен неке қиды, осылайша ол қайтыс болғанға дейін юре ухорис титулымен ханшайым болды. Филип оны тартымды емес деп тапты және онымен аздап уақыт өткізді. Мэри бес жыл патшалық құрған кезінде бірнеше рет жүкті болды деп сенді, бірақ бала тумады. Күйеуін сирек көріп, католиктік Англияның мұрагері болмайтынан қорқып, Мэри ашуға толы болды. Англияны католик дініне қайтару және тағын протестанттық қауіптен қорғау үшін, 1554 және 1558 жылдар аралығында 280-нен астам протестантты мариандық қуғын-сүргін кезінде өрттеді. Протестанттар оны "Қанды Мэри" деп жек көріп, қарсы шықты. Чарльз Диккенс "осы әйел қанды Мэри ретінде танымал болды және қанды Мэри ретінде оны әрқашан қорқыныш пен жек көрінішпен еске алады" деді. Мэридің жаңа католик Габсбург әулетінің тамырын жарату арманы орындалмады, ал 1558 жылдың қаңтарында француз жеріндегі соңғы ағылшын аумағы Каледен Гиз герцогы Франциске жеңіліс тапқаннан кейін оның танымалдылығы одан әрі төмендеді. Дегенмен, Мэридің билігі кезінде 18 ғасырға дейін қолданылған жаңа ақша жүйесі енгізілді. Мэридің үкіметі оның мемлекетіндегі инфляцияны, бюджет тапшылығын, кедейлікті және сауда дағдарысын жоюға бағытталған бірқатар шаралар қабылдады. Ол Ресей, Африка және Балтық елдерінің сауда әлеуетін зерттеді, кеден жүйесін қайта қарады, өзінің ізашарларының валюталық құнсыздануына қарсы күресті, бірнеше салық соттарын біріктірді және орта және ірі қалалардың басқару билігін күшейтті. Мэри сондай-ақ Англияға келген алғашқы ресейлік елшіні қабылдап, Англия мен Ресей арасында алғашқы қарым-қатынас орнатты. Ол сәл ұзақ өмір сүрген болса, оның патшалыққа қайтаруға тырысқан католицизмі одан да терең тамыр жарар еді. Алайда, оның осы мақсатқа жету үшін жасаған әрекеттері, ол өлтірген көптеген адамдар арқылы протестанттық қозғалысты ынталандырды. Мэри 17 қарашада 1558 жылы 42 жасында қайтыс болды.

Елизавета I

Патшалық таққа отырған кезде Хэтфилд-хауста болған Елизавета I Лондонға жол тартқанда билеуші топ пен қара халықтың ықыласына бөенді. Елизавета таққа келгенде, Мария тағайындаған кеңес мүшелерінің арасында үлкен алаңдаулық болды, себебі олардың көпшілігі (испан елшісінің айтуынша) Елизаветаға қарсы бірнеше қастандықтарға қатысқан, мысалы, оны Тауэрде түрмеге қамау, оны шетелдік ханзадаға күйеуге беруге тырысу, арқылы елден қуу және тіпті оның өліміне итермелеу. Олардың қорқынышына жауап ретінде ол өзінің бас министрі ретінде протестант, Сомерсет герцогының қорғаушысының бұрынғы хатшысы, содан кейін Нортумберленд герцогының бұрынғы хатшысы болған сэр Уильям Сесилді таңдады. Мария тұсында ол сақталып қалды және көрінеу оның есептерін және шығыстарын тексеру үшін Елизаветаға жиі баратын. Елизавета сондай-ақ өзінің ең жақын адамы, Нортумберленд герцогының ұлы Лорд Роберт Дадлиді өзінің Ат қожайыны етіп тағайындады, оған патшайыммен үнемі тікелей байланысқа түсуге мүмкіндік берді.

Алғашқы жылдар

Елизаветаның таққа жолы ұзақ және күрделі болды. Ол бала кезінде көптеген қиындықтарға тап болды, олардың ең бастысы анасы Анна Болейннің өлімінен кейін туды. Аннаның басы кесілген кезде Генрих Елизаветаны заңды емес деп жариялады, демек ол таққа мұрагер бола алмайды. Генрих 1543 жылғы Үшінші мұрагерлік заңы арқылы оны мұрагерлік тізіміне қайта қосты. Әкесінің қайтысынан кейін оны оның жесірі Кэтрин Парр және оның жаңа күйеуі Томас Сеймур, Судлидің 1-ші бароны тәрбиеледі. Сеймур оны іздеп, жыныстық зорлыққа ұшыратқан болуы мүмкін, бірақ олардың қарым-қатынасы махаббат оқиғасы ретінде қарастырылып, үлкен дау тудырды. Тергеу кезінде ол шыншылдықпен және батыл жауап берді, нәтижесінде барлық айыптар алынып тасталды. Алайда Сеймур 1549 жылдың 20 наурызында өлім жазасына кесілді. Елизавета латын, француз, итальян тілдерін жақсы білген, грек тілінде де біраз білім алған, сонымен қатар дарынды жазушы болды. Ол ән айтуда және лютняда орындау өнерінде де өте шебер болған деседі. 1554 жылы Томас Уайатт кішінің көтерілісінен кейін Елизавета Лондон мұнарасына қамалды. Елизаветаның оқиғаға қатысы бар екенін дәлелдейтін ешқандай мәлімет табылмады, сондықтан ол босатылып, Англияның Мэри I қайтыс болғанға дейін елді мекенге көшіп кетті.

Англия шіркеуінің ықпалы

Елизавета - умеренный протестант, және ол 1520 жылдары ағылшын реформациясында маңызды рөл атқарған Анна Болейннің қызы еді. Оны Бланш Герберт леди Трой тәрбиелеген. 1559 жылғы қаңтарда оның таққа отыруында Мэри таққа отырған кезде, 1553 жылы көптеген протестант дін қызметкерлерін қуған католик епископтардың көпшілігі ағылшын тілінде қызмет өткізуден бас тартты. Соңында, Карлайл епискобы Оуэн Оглторп салтанатты рәсімді өткізді; бірақ Оглторп таққа отырудың дәстүрлі католиктік бөліктерін орындауға тырысқанда, Елизавета тұрып кетіп қалды. Таққа отырудан кейін Парламент арқылы екі маңызды заң қабылданды: 1558 жылғы Бірыңғайлық заңы және 1558 жылғы Жоғарлық Заңы, Англияның протестант шіркеуін құрып, Елизаветаны Англия шіркеуінің Жоғарғы басшысы етіп бекітті (Оның әкесі мен ағасы қолданған «Жоғарғы Басшы» атағы әйел билеушіге лайықсыз деп есептелді). Бұл заңдар, жиынтығында Елизаветаның діни бекітуі деп аталады, әр жексенбіде шіркеу қызметтеріне қатысуды міндетті етті және дін қызметкерлері мен мемлекет қайраткерлеріне Англия шіркеуін, Англия шіркеуінің католик шіркеуінен тәуелсіздігін және Елизаветаның Жоғарғы басшы ретіндегі билігін мойындауға ант беруді талап етті. Елизавета олар ант беруден бас тартса, оларға екінші мүмкіндік беріледі екенін айтты, содан кейін ант бермесе, кінәлілер лауазымдары мен мүлкінен айырылады.

Некеге тұру қысымы

Елизабет таққа отырғанда жиырма бес жаста болса да, ол Құдай берген патшайымдығына және «Иеміздің қызметшісі» ретіндегі міндеттеріне толық сенімді болды. Ол патшайым ретіндегі билігіне ешкімнің күдік келтіруіне жол бермеді, тіпті оны әлсіз деп ойлап, үйлендіруге тырысқан көптеген адамдарға да мойын бұрмады.

Тюдор әулеті мұрагері үшін соңғы үміт

Елизаветаның және, демек, Тюдорлардың Англияға билігінің тұрақсыздығына қарамастан, ол ешқашан тұрмысқа шықпады. 1579 және 1581 жылдар аралығында ол Анжу герцогы Франциск, Франция королі Генрих II мен Екатерина Медичидің ұлымен некеге жақын болды. Елизаветаның үкіметі оның билігінің алғашқы жылдарында оны тұрмысқа шығуға үнемі шақырысқанмен, енді француз ханзадасына үйленбеуге көндірді, себебі оның анасы Екатерина де Медичи 1572 жылы ондаған мың француз протестант гугеноттарын Сент-Бартоломей күні қырғынына бұйрық берген деп күдіктелді. Елизавета өз әпкесі Мария I Испанияның Филипп II-ге үйленген кезде жасаған қателігінен сабақ алып, жұртшылықтың некеге қарсы пікіріне құлақ қойды және Анжу герцогын елден шығарды. Елизавета Тюдор әулетінің жалғасуы енді мүмкін емес екенін білді; 1581 жылы ол қырық сегіз жаста болды және бала тууға тым егде жас еді. Елизаветаның билігі кезінде Тюдор әулетіне ең қауіпті нәрсе 1588 жылғы испан армадасы болды, оны Елизаветаның бұрынғы күйеуі Филипп II Испания бастап, Медина Сидонияның жетінші герцогы Алонсо де Гусман Эль Буэно басқарды. Испан флоты ағылшын флотының 22 галеоны мен 108 қарулы сауда кемесінен көп болды. Алайда испандықтар Англия бұғазындағы нашар ауа-райы, нашар жоспарлау және логистика, сондай-ақ сэр Фрэнсис Дрейк пен Эффингемнің екінші бароны Чарльз Хауардтың (кейін Нотингемнің бірінші графы) шеберлігі салдарынан жеңіліске ұшырады. Елизавета жасы ұлғайған сайын денсаулығы нашарласа да, елді басқару ісі халыққа пайда келтіре берді. 1590 жылдардағы Англиядағы нашар егіннен туған ашаршылыққа жауап ретінде Елизавета кедейлер заңын енгізді, бұл жұмыс істеуге шамасы келмейтін шаруаларға мемлекеттен белгілі бір сома ақша алуға мүмкіндік берді. Елизавета Парламенттен 13 парламенттік сессияның 12-сінде алған барлық қарыздарын қайтарды; ол қайтыс болған кезде қарызы болмаған ғана емес, ақшасы да болды. Елизавета 1603 жылдың 24 наурызында Ричмонд сарайында баласыз дүниеден өтті. Ол өте маңызды мұра қалдырды. Ол патшалығын басқарудың барлық аспектілерін жақсы білуге және тиімді монарх болу үшін қажеттінің бәрін білуге ұмтылды. Ол заң, экономика, саясат және ішкі және сыртқы мемлекеттік мәселелермен айналысты. Бұрын әйелдерге тыйым салынған салалар енді әйел билеушімен басқарылды. Елизавета мұрагерін тағайындаған жоқ. Алайда оның бас министрі сэр Роберт Сесил Шотландияның протестант королі Джеймс VI-мен хат алысып, оның Маргарет Тюдордың шөбересі екенін білді. Мұрагерді таңдау мәселесі талқыланды. Елизавета Джеймсті таңдаған болуы мүмкін, өйткені ол оның анасына, өзінің туысына жасалған оқиғаға өкініш білдірді. Бұл рас па жоқ па белгісіз, себебі Елизавета эмоцияларын көрсетпеуге және талаптарға басуға тырысты. Елизавета мықты және қатал болды және өзінің басты мақсатын көз алдында ұстады: халқына жақсылық жасау және оған күмәнданатындардың қателігін дәлелдеу, сонымен қатар сабырлылықты сақтау. Тюдор әулеті әйел желісі арқылы сақталды, біріншіден Стюарт әулетімен, ол келесі ғасырдың көп бөлігінде Англия тағына отырды, содан кейін Генуэрольдер әулеті Джеймстің немересі София арқылы. Король Карл III, Виндзор әулетінің мүшесі, Генрих VII-нің тікелей ұрпағы.

Салыстырудан бұрын және кейін

Розалар әулеттеріне қатысты халықтың араласуы 17 ғасырдағы Стюарт/Бурбон қайта құрылымына дейін әрқашан қауіп тудырды, бұл Леди Джейн Грейдің өлім жазасына кесілуі, оның күйеуінің інісі Лестердің Голландиядағы беделі, Солтүстік көтерілісі (онда діни себептермен ескі Перси-Невилл антагонизмі және тіпті шотландтарға қарсы сезімдер ұмытылды; Солтүстік Англия шотланд ақсүйектерімен бірдей Авиньондық көзқарасқа ие болды, Валуа Франциясы мен Кастилиямен салыстырылатын бұл көзқарас Контрреформацияның негізін құрады, ал протестанттар Авиньонға қарсы болды) және баласыз қалған Англияның Елизавета I-нің қайтысы сияқты оқиғалардың нәтижесінде болды. Тюдорлар Ланкастер немесе Йорктан ешқандай маңызды өзгеріс жасамады, олардың альянсы Арагонмен немесе Клевеспен болды, бірақ ең басты жауы – Ескі Одақ болып қала берді. Бірақ Тюдорлар Англияның Генрих II және оның ұлы Джонның бұрынғы шіркеулік дауларын қайта жаңғыртты. Йоркшылар ескі тәртіпке тым берілгендіктен, католиктік көтерілістер (мысалы, Грейстің қажылығы) және мұраты (Уильям Аллен мысалында) Тюдорлардың реформациялық саясатына қарсы олардың реакциялық іздерін жалғастырғандай көрінді, бірақ Тюдорлар континенттік анықтама бойынша біркелкі протестант емес еді – олар Ричард II және Анна Богемияның Ланкастерлік Бофортқа адалдығын сақтады, онда Аннаның гуситтік достастары күйеуінің Уиклифтік отандастарымен Авиньон Папасына қарсы одақтас болды. Тюдорлар басқа діни идеяларды қабылдамады немесе басаңдатпады, папаның Fidei Defensor сыйлығы үшін болсын немесе оларды қарапайым халықтың қолына түсуіне жол бермеді, олар шетелдік протестанттардың ұяларының ықпалына түсуі мүмкін, олар Мариандық эмигранттар ретінде олармен сөйлесіп, Ланкастерлердің (Уот Тайлердің қорлауынан кейін) ұстап тұру саясатын ұстанды, тіпті «Лолард рыцарлары» (Джон Олдкасл сияқты) құбылысы өздігінен ұлттық сенсацияға айналды. Қысқасы, Тюдорлар Ланкастерлік (сардарлық партия) және Йоркшылдық (шіркеу партиясы) саясатының қосындысын ұстанды. Генрих VIII Италия соғыстарындағы мүмкіндікті пайдалану үшін әкесінің династиялар арасындағы тепе-теңдігін кеңейтуге тырысты, бұл оның некелері мен Папалық мемлекеттері үшін жағымсыз салдарға әкелді; король сондай-ақ англикандықтардың «орта жол» тұжырымы үшін ұқсас тактиканы қолдануға тырысты. Тағы бір параллельдік – Ирландияны патшалыққа айналдыру және Англиямен бірдей епископтық құрылымды бөлісу, сондай-ақ Уэльсті аннексиялау арқылы Англияны кеңейту. Солтүстік/Роза үкіметіне қадамдар 1603 жылы Шотландия шекарасын кесіп өтті, бұл азаматтық соғысқа байланысты болды, сонымен қатар Тюдорлардың әулеті әлсіз және қауіпсіз болды, Англияны жаңа қысымдарға мойынсұнуға мәжбүр еткен жауларды татуластыруға тырысты, олар Англияның дипломатиялық шарттарын таңдау мүмкіндігін жойды.

Мұрагерлікке дейін

Тюдорлардың Уэльс ақсүйектері кезіндегі бұрынғы қарулары. Эдмунд Тюдордың, Ричмондтың бірінші графының елтаңбасы. Ол Франция ханшайымы мен кішігірім уэльс сквайрының ұлы болғандықтан, Генрих VI оған осы елтаңбаны беруі, оның Ланкастерлік патшалық отбасының бір бөлігі екенін мойындағанын көрсетеді. Жаспер Тюдордың, Бедфорд герцогы және Пемброк графының елтаңбасы, Эдмунд Тюдордың інісі.

Тюдор белгілері

Уэльс аждаһасының жақтасы Тюдорлардың уэльс тегін құрметтеді. Тюдорлар әулетінің ең танымал символы – Тюдор гүлі (беттің жоғарғы жағын қараңыз). Генрих Тюдор Рихард III-тен Англия тағын тартып алып, Ланкастер әулетінің (оның белгісі – қызыл раушан) және Йорк әулетінің (оның белгісі – ақ раушан) арасындағы Раушан соғысын аяқтады. Ол барлық топтарды біріктіру үшін Йорктан Елизаветамен үйленді. Үйленгеннен кейін Генрих Йорк пен Ланкастердің ақ және қызыл раушандарын біріктірген Тюдор раушанының белгісін қабылдады. Бұл Тюдорлардың билік ету құқығын, сондай-ақ Раушан соғысынан кейін корольдіктің бірігуін білдірді. Оны Генрих VII-ден бастап барлық ағылшын, содан кейін британ монархтары патшалық белгі ретінде пайдаланды. Патшалық раушандар, Англияның белгілері: Ланкастердің қызыл раушаны, Йорктің ақ раушаны және біріктірілген Тюдор раушаны. Тюдор раушанының белгісі, Англияның патшалық белгісі, Ланкастердің қызыл және Йорктің ақ раушандарын біріктіреді. Тюдор раушаны тәжсіз. Тюдорлардың уэльс мұрасын және Уэльстің Англиямен одағын бейнелейтін Тюдор аждаһасының белгісі. Тюдорлардың Бофорт әулетінен алынған Тюдор порткулисінің белгісі. Франция тағына талап етуді көрсететін тәжді Fleur-de-lis (Тюдор тәжі). Тюдорларды Ирландия патшалары ретінде көрсететін тәжді Ирландия арфасы (Тюдор тәжі). Кейіннен арфа патшалық елтаңбасына енгізілді.

Тюдор есімі

Жоғарыда айтылғандай, Тевдур немесе Тюдор "аумақ" және "патша" сөздерінен туындаған. Оуэн Тюдор рыцарьлық дәреже алғанда осы есімді тегі ретінде қабылдады. Тюдор патшалары таққа отырғанда осы есімді қолданды ма деген күмәнді. Патшалар мен ханзаделерге есімнің қажеті жоқ деп есептелді, ал патшалық отбасының "Тюдор" атауы он алтыншы ғасырда көп танылмады. Патшалық тегі ресми жарияланымдарда ешқашан қолданылмады, тіпті 1584 жылға дейін түрлі "тарихтарда" да сирек кездеседі. Монархтар әкесінің тарапынан келген Уэльс саяхатшысы екенін жариялауға құлшынбады, керісінше, тарихи ағылшын және француз патшалық отбасыларымен байланысты екенін баса көрсетті. Олардың поддандылары оларды "Тюдор" деп ойлаған жоқ, тіпті өздерін "Тюдор халқы" деп санамады. Ханзадалар мен ханшайымдар "Англиялық" деп танылатын. Орта ғасырлық дәстүр бойынша, ханзадаларды туған жері бойынша атау (мысалы, Генрих IV үшін Болингброк Генрисі немесе Генрих V үшін Монмут Генрисі) сақталмады. Генрих VII таққа отырудан бұрын "Ричмонд Генрисі" деп белгілі болды. Ричард III оны "Генри Тюдор" деп атағанда, оның Уэльске екенін және өзі, "Ричард Плантагенет", патшалық әулеттің "нағыз" ұрпағына қарағанда таққа лайық еместігін көрсетуге тырысты.