Кіріспе

Ричард III (2 қазан 1452 – 22 тамыз 1485) – 1483 жылдың 26 маусымынан 1485 жылы қайтыс болғанға дейін Англия королі болды. Ол Плантагенет әулетінің және оның тармағы Йорк үйінің соңғы патшасы еді. Босворт шайқасындағы жеңілісі мен қазасы Англиядағы орта ғасырдың аяқталуын білдірді. 1461 жылы ағасы IV Эдуард таққа отырғаннан кейін Ричард Глостер герцогы атанды. 1472 жылы ол Ричард Невиллдің қызы, Уорвик графының 16-шы титулының иесі және VI Генридің ұлы Эдуард Вестминстердің жесірі Анна Невиллге үйленді. IV Эдуардтың билігі тұсында Солтүстік Англияны басқарды және 1482 жылы Шотландияға жасалған жорыққа қатысты. 1483 жылдың сәуір айында IV Эдуард қайтыс болғанда, Ричард IV Эдуардтың үлкен ұлы және мұрагері, 12 жасар V Эдуардтың қамқоршысы болып тағайындалды. V Эдуардтың 22 маусым 1483 жылға жоспарланған тәж кию рәсімі алдында, оның ата-анасының некесі біржақты деп жарияланды және осылайша жарамсыз деп танылды. Эдуард пен оның бауырлары ресми түрде мұрагерлік құқығынан айырылды. 25 маусымда лордтар мен қара халықтан құралған ассамблея осы шешімді бекітіп, Ричардты заңды король деп жариялады. Ол 6 шілде 1483 жылы тәж киді. Эдуард пен оның кіші әйгілі Ричард Шрусбери, «Мұнарадағы ханзадалар» деп аталған, 1483 жылдың тамызында Лондон мұнарасынан жоғалып кетті. Ричард билік еткен кезеңде оған қарсы екі ірі көтеріліс болды. 1483 жылдың қазан айында IV Эдуардтың адал қолдаушылары мен Ричардтың бұрынғы одақтасы, Букингемнің 2-ші герцогы Генри Стаффорд бастаған сәтсіз бүлік болды. 1485 жылдың тамызында Генрих Тюдор мен оның інісі Джаспер Тюдор француз әскерлерінің тобымен Уэльске қонды және Пемброкшир арқылы өтіп, әскер жинады. Генрихтің әскері Ричардтың әскерін Лестерширдегі Маркет Босворт қаласының жанында жеңді. Ричард қаза тауып, соғыста қаза тапқан соңғы ағылшын патшасы болды. Генрих Тюдор таққа VII Генрих ретінде отырды. Ричардтың денесі жақын маңдағы Лестер қаласына жеткізіліп, ешқандай рәсімсіз жерленді. Оның бастапқы қабір ескерткіші Англия реформациясы кезінде алынып тасталған деп есептеледі, ал оның сүйектері Соар өзеніне тасталды деп қате ойланды. 2012 жылы Филиппа Лэнгли, Ричард III қоғамының көмегімен, бұрын Grey Friars Priory орналасқан жерде археологиялық қазба жұмыстарын тапсырды. Лестер университеті радиокөміртектік талдау, оның сыртқы келбеті туралы заманауи есептермен салыстыру, Босворт шайқасында алған жарақаттарын анықтау және оның митохондриялық ДНК-сын оның қарындасы Аннаның екі аналық ұрпағымен салыстыру нәтижесінде табылған адам сүйегінің Ричард III-ге тиесілі екенін анықтады. Ол 2015 жылы Лестер соборында қайта жерленді.

Ерте өмір

Ричард 1452 жылдың 2 қазанында Нортгемптонширдегі Фотрингхей қамалында Ричард III, Йорк герцогының үшіншісі мен Сесили Невиллдің он екі баласының он біріншісі болып дүниеге келді, және нәресте кезінен аман қалған ең кішкентай баласы еді. Оның балалық шағы дәстүрлі түрде «Алалар соғысы» деп аталатын кезеңнің басталуымен бірге келді. Бұл XV ғасырдың екінші жартысында Англиядағы саяси тұрақсыздық пен мерзімді ашық азаматтық соғыс кезеңі болды. Соғыс Ричардтың әкесі (туғаннан бастап король Генрих VI тағына талапкер) Йорктер мен Генрих VI және оның әйелі Маргарет Анжудың үкіметіне қарсы болғандар, сондай-ақ таққа адал Ланкастерлер арасында болды. 1459 жылы оның әкесі мен Йорктер Англиядан қашуға мәжбүр болды, содан кейін Ричард пен оның үлкен ағасы Джорджты олардың тәтесі Бэкингем герцогинясы Анна Невилл мен, мүмкін, Кентербери архиепископы кардинал Томас Буркьердің қамқорлығына тапсырды. Олардың әкесі мен үлкен ағасы Эдмунд, Ратланд графы 1460 жылдың 30 желтоқсанында Уэйкфилд шайқасында қаза тапқаннан кейін, Ричард пен Джорджты анасы Төменгі елдерге жіберді. Олар Ланкастерлердің Таутон шайқасында жеңілгеннен кейін Англияға оралды. Олар 1461 жылдың 28 маусымында ағаларының король Эдуард IV таққа отыруына қатысты, сол кезде Ричард Глостер герцогы болып тағайындалды және Гартер орденінің және Бат орденінің рыцары болды. Эдуард оны 1464 жылы, 11 жасында Батыс округтеріндегі Аррей комиссары етіп тағайындады. 17 жасқа келгенде ол тәуелсіз қолбасшылыққа ие болды. Ричард балалық шағының бірнеше жылын Йоркширдегі Уэнслидейлдегі Миддлхэм қамалында, өзінің туысы Ричард Невиллдің, Уорвик графының (кейін «Король жасаушы» деп аталды, себебі ол Алалар соғысындағы рөлі үшін) қамқорлығында өткізді. Уорвик Ричардтың рыцарь ретінде оқытылуын қадағалады; 1465 жылдың күзінде Эдуард IV Уорвикке кіші інісінің тәрбиесі үшін 1000 фунт стерлинг берді. Кейбір үзілістермен Ричард 1461 жылдың соңынан 1465 жылдың басына дейін, яғни 12 жасқа дейін немесе 1465 жылдан 16 жасқа толғанға дейін, 1468 жылға дейін Миддлхэмде болды. Уорвиктің қонысында жүріп, ол өмірінің соңына дейін өзін қатты қолдаған Фрэнсис Ловеллмен және Уорвиктің кіші қызы, болашақ әйелі Энн Невиллмен кездескен болуы мүмкін. Мүмкін, тіпті осы ерте кезеңде Уорвик корольдің бауырларын өзінің қыздары Изабел мен Анна үшін стратегиялық некеге шығаруды қарастырған: жас аристократтар көбінесе жас герцогтардың әкесі Йорк Ричарды сияқты болашақ серіктестерінің үйлерінде тәрбиеленуге жіберілген. Патша мен Уорвиктің қарым-қатынасы нашарлағандықтан, Эдуард IV бұл некеге қарсы болды. Уорвиктің өмірінде Джордж ғана оның қыздарының үлкені Изабелге патшаның рұқсатынсыз 1469 жылдың 12 шілдесінде үйленді. Джордж әкесімен бірге патшаға қарсы көтеріліске қатысты, ал Ричард, тіпті Аннамен қарым-қатынаста болды деген қауесеттер болса да, Эдуардқа адал болды. Ричард пен Эдуард 1470 жылдың қазанында Уорвик бұрынғы Ланкастер ханшайымы Маргарет Анжудың жағына кеткеннен кейін Бургундияға қашуға мәжбүр болды. 1468 жылы Ричардтың әпкесі Маргарет Бургундия герцогы Чарльз Батылға үйленді, сондықтан бауырластар оны сол жерде қарсы алуды күтті. Эдуард 1471 жылдың көктемінде Барнет пен Тьюксбери шайқастарынан кейін таққа қайта оралды, екеуінде де 18 жасар Ричард маңызды рөл атқарды. Жастық шағында, себебі белгісіз, Ричард омыртқасының қисыққа иілуі (сколиоз) пайда болды. 2014 жылы Ричардтың қалдықтары табылғаннан кейін Лестер университетінің археология және ежелгі тарих мектебінің остеоархеологы доктор Джо Эпплби омыртқа бағанасын суреттеді, 3D басып шығару арқылы модельді қайта жасады және омыртқа сколиозы әсерлі көрінсе де, киіммен жасыруға болмайтын үлкен физикалық ақаулықтарға себеп болмады деген қорытындыға келді.

Неке және отбасылық қатынастар

Теуксбери шайқасында йорктердің ланкастерлерді жеңгеннен кейін Ричард 12 шілдеде Анна Невиллге үйленді. Анна бұрын Генрих VI-ның жалғыз ұлы Эдуард Вестминстерге тұрмысқа шығып, әкесі Ланкастер партиясына адал екенін растаған. Эдуард 1471 жылы 4 мамырда Теуксбери шайқасында, ал Уорвик 1471 жылы 14 сәуірде Барнет шайқасында қаза тапты. Ричардтың үйлену жоспарлары оны ағасы Джорджпен қақтығысқа әкелді. Джон Пастонның 1472 жылғы 17 ақпандағы хатында Джорджтың некеге қуанбайтыны, бірақ «ол менің ханымды өзінің қайын қарындасы ретінде қабылдауы мүмкін, бірақ олар тіршілік көзінен айырылмауы керек» деген негізде келіскені анық көрінеді. Бұның себебі – Аннаның үлкен әпкесі Изабельмен мұраны бөлісуі, оны Джордж 1469 жылы үйлендірген. Мәселе тек графтық атақ емес, Ричард Невилл оны Уорвиктің 16-шы графинясы Энн Бошамппен некелесу нәтижесінде мұра еткен. Әлі тірі болған графшаның әкесінің еркек мұрагерлері болмағандықтан, ол Бошамптың ірі меншігінің толық иесі еді. Кройленд жылнамасында Ричардтың некеге дейінгі келісімшартқа келіскені жазылған: «Глостер герцогының Аннамен некелесуі керек еді, және ол графтың жерлерінің белгілі бір бөлігін төрешілердің араласуымен келісілгендей алып, қалғаны Кларенс герцогының иелігінде қалуы керек еді». Пастонның хатының күні неке туралы келіссөздер 1472 жылдың ақпан айында да жалғасып жатқанын көрсетеді. Джорджтың үйленуге соңғы келісімін алу үшін Ричард Уорвик графының жері мен мүлкінің көп бөлігінен, соның ішінде Уорвик (Кингмейкер әйелінің құқығымен иеленген) және Солсбери графтықтарынан бас тарды, сондай-ақ Англияның Ұлы Чемберлейнінің лауазымын Джорджқа тапсырды. Ричард 1471 жылдың жазында оған бұрын берілген Невиллдің мүлкін сақтап қалды: Пенрит, Шериф Хаттон және Миддлхэм, онда ол кейіннен отбасылық ошағын құрды. Паптық рұқсат 1472 жылғы 22 сәуірде алынды. Майкл Хикс бұл рұқсаттың шарттары жұбайлардың арасындағы туыстық байланысты әдейі азайтылғанын, және Джордж Изабельге үйленгеннен кейін Ричард пен Аннаның некесі бірінші дәрежелі туыстық байланыс негізінде заңсыз болар еді деп болжайды. Егер Ричард ағасы Джорджға үйленгеннен кейін Изабельге (жесір болған жағдайда) үйленуге тырысса, онда бірінші дәрежелі туыстық байланыс орын алатын еді, бірақ Анна мен Ричардқа бұл қатысты емес. Ричардтың Аннамен некесі ешқашан жарамсыз деп жарияланбады және ол 13 жыл бойы зайырлы және канондық заңгерлердің барлығына мәлім болды. 1473 жылдың маусым айында Ричард анасының қауіпсіздігі үшін монастырьдан шығып, Миддлхэмде өзінің қорғауында тұруын қамтамасыз етті. Содан кейін, 1473 жылғы "Мүлікті қайтару туралы" заңға сәйкес, Джордж патшалық үсыныс бойынша иеленген мүлкін жоғалтты және наразылығын жасырмады. Джон Пастонның 1473 жылғы қарашадағы хатында король Эдуард екі кіші әйелінің арасындағы дауды реттеу үшін «арадағы тіреу» рөлін ойнап, оларды орнына қоюды жоспарлағанын айтады. 1474 жылдың басында парламент жиналды, Эдуард ағаларын татуластыруға тырысып, екеуінің де, олардың әйелдерінің де Уорвик мұрасын Уорвик графесі «табиғи түрде қайтыс болған» сияқты пайдаланатынын мәлімдеді. Джордж Ричард пен Аннаның некесінің жарамдылығына күмән келтірген, олар ажырасып кеткен жағдайда (яғни шіркеу олардың некесін жарамсыз деп жариялаған жағдайда) олардың құқықтарын қорғайтын және содан кейін бір-біріне заңды түрде қайтадан үйленген жағдайда, Ричардтың құқықтарын қорғаған шарттар енгізілді. Келесі жылы Ричард Англияның солтүстігіндегі барлық Невилл жерлерімен марапатталды, бұл Аннаның туысы Джордж Невиллдің, Бедфордтың 1-ші герцогының есебінен болды. Осы сәттен бастап Джордж король Эдуардтың ықыласынан бірте-бірте құлдырап кетті, оның наразылығы 1477 жылы Езабелдің қайтысынан кейін, оған қарындасы Маргареттың күйеуі Бургундиялық Марияға үйленуге рұқсат берілмеді, тіпті Маргарет бұл некені мақұлдағанмен де. Джорджтың кейіннен жасаған қылмысы үшін сотталып, өлім жазасына кесілуіне Ричардтың қатысы бар екеніне ешқандай дәлел жоқ.

Мүлік және титулдар

Ричардқа 1461 жылғы 1 қарашада Глостер герцогтығы берілді, ал келесі жылғы 12 тамызда оған Солтүстік Англиядағы кең аумақтар берілді, оның ішінде Йоркширдегі Ричмонд және Уэльстегі Пемброк иеліктері. Ол Шығыс Англиядағы Ланкастерлік Джон де Вер, Оксфордтың 12-ші графының тартып алынған жерлерін иеленді. 1462 жылы, туған күнінде, ол Глостер және Корф қамалдарының констеблі, Англия, Ирландия және Аквитанияның адмиралы, сондай-ақ Солтүстік облысының губернаторы болып тағайындалды, бұл оны Англиядағы ең бай және қуатты ақсүйек етті. 1469 жылғы 17 қазанда ол Англияның констеблі болды. Қараша айында ол Солтүстік Уэльстің бас судьясы лауазымына Уильям Хейстингс, 1-ші барон Хейстингстің орнына тағайындалды. Келесі жылы ол Уэльстің бас стюарды және палата басшысы болып тағайындалды. 1471 жылғы 18 мамырда Ричард Ұлы Чемберлен және Англияның Лорд-Адмиралы атанды. Одан кейін басқа да лауазымдар берілді: Камберлендтің өмір бойына Жоғары шеріфі, Солтүстік лейтенанты, шотландтарға қарсы бас қолбасшы және Батыс шебінің мұрагерлік күзетшісі. Екі айдан кейін, 14 шілдеде ол Йоркширдегі Шериф Хаттон және Миддлхэм, сондай-ақ Камберлендтегі Пенрит бекіністерін иеленді, бұл иеліктер бұрын патша жасаушы Уорвикке тиесілі болған. Миддлхэмді беру Ричардтың жеке тілегімен байланысты болуы мүмкін.

Шөгеру және қайту

Эдуард IV билігінің соңғы кезеңінде Ричард корольге адалдығын көрсетті, бұл оның ағасы Джорджтың қылығына қайшы болды. Джордж 1460-шы жылдардың соңында көтеріліс жасағанда Уорвик графымен одақтасты. Уорвиктің 1470 жылғы көтерілісінен бұрын, ол Анжудың Маргареттерімен келісімге келіп, Генрих VI-ны Англия тағына қайтаруге уәде берген болатын. Ричард, Барон Хейстингс және 2-ші граф Риверс Энтони Вудвилл Уорвиктің інісі Джон Невиллдің (Монтагюдің 1-ші маркизі) Донкастерде оларды тұтқындау әрекетінен қашып құтылды. 2 қазанда олар Кингс-Линннен екі кемемен жол тартты; Эдуард Марсдипке, ал Ричард Зеландияға жетті. Англияны соншалық асығыспен тастап кеткендіктен, Эдуардтың мүлкі дерлік болмады, сондықтан ол жол ақысын тері шапанымен төлеуге мәжбүр болды. Әрине, Ричард Зеландия қаласының сот орындаушысынан үш фунт қарыз алды. Оларды 26 қарашада Уорвиктің жалғыз Парламенті соттады. Олар Брюггеде Луи де Грутхуземен бірге тұрды, ол Эдуардтың сарайына Бургундия елшісі болған еді. Бірақ Франция королі Людовик XI Бургундияға соғыс жариялағанға дейін Бургундия герцогы Карл олардың елге оралуына көмектесті, ол Ханза саудагерлерімен бірге 20 000 фунт стерлинг, 36 кеме және 1200 сарбазбен қамтамасыз етті. Олар 1471 жылдың 11 наурызында Флашингтен Англияға бет бұрды. Уорвиктің жергілікті жақтастарды тұтқындауы олардың Йорктік Шығыс Англияға қонуына кедергі келтірді. 14 наурызда, дауылда бөлініп кеткеннен кейін, олардың кемелері Холдернесте жағаға тірелді. Халл қаласы Эдуардты қабылдаудан бас тартты. Ол 1399 жылы Ричард II-ні тақтан түсіру алдында Болингброк Генри қолданған дәлелмен Йоркке кірді; яғни, ол тақ емес, Йорк герцогтығын қайта иеленгісі келді. Эдуардтың тағын қайтаруға жасаған әрекеттері Ричардтың әскери қолбасшы ретіндегі шеберлігін көрсетуге мүмкіндік берді.

1471 жылғы әскери жорық

Эдуард ағасы Джорджтың қолдауына қайта қол жеткізгеннен кейін, ол тәжді күшпен қайтарып алу үшін жылдам және шешуші науқан бастады; Ричард оның бас лейтенанты болған деп саналады, себебі корольдің алғашқы қолдаушылары Ричардтың жақтастарынан шықты, оның ішінде сэр Джеймс Харрингтон мен сэр Уильям Парр болды, олар Донкастерге 600 қарулы адам әкелді. Ричард 1471 жылдың 14 сәуірінде Барнет шайқасындағы өзінің алғашқы басқаруында авангардқа жетекшілік еткен болуы мүмкін, онда ол Ексетердің 3-ші герцогы Генри Холландтың қанатын айналып өтті, бірақ оның басқаруының маңыздылығы асыра сілтеу болуы мүмкін. Ричардтың жеке үйінің шығындары оның шайқастың ортасында болғанын көрсетеді. Заманауи деректер оның 1471 жылдың 4 мамырында Теуксбери шайқасында Сомерсет герцогы Эдмунд Бофорттың басқаратын Ланкастер авангардына қарсы Эдуардтың авангардын басқарғанын және екі күннен кейін Англияның констеблі ретінде Джон Говардпен бірге ерл маршал ретінде отырып, шайқастан кейін тұтқынға алынған жетекші Ланкастерлердің сотталуына қатысқанын нақты көрсетеді.

1475 жылы Францияға шабуыл

Кем дегенде, бұрынғы Ланкастердің қарсыластарын Людовик XI патшаның қолдауына наразы болған және мүмкін, оның қайын інісі Чарльз Батыл, Бургундия герцогын қолдау мақсатымен, Эдуард 1472 жылдың қазан айында әскери науқанды қаржыландыру үшін парламентке жүгінді және, ақырында, 1475 жылдың 4 шілдесінде Каледе қонды. Ричардтың әскеріндегі ең ірі жеке құрамдық бөлім осыған тиесілі болды. Пиккиниде Людовик XI-мен жасалған келісімге қарсы екені белгілі болғанымен (және келіссөздерде оның дәрежесіндегі адамның жетекші рөл атқаруы күтілгенімен), король өзінің өкілдерін француз сарайына жібергенде Эдуардтың куәсі болды және француз патшасы Амьенде болған кезде Людовиктен "өте құнды сыйлықтар" алды. Ол "садақа" нысанындағы "зейнетақы" сияқты басқа сыйлықтардан бас тартқанда, оған тек кардинал Буркье ғана қосылды. Ол Эдуардтың парламенттік қаражат есебінен, яғни мемлекеттік қаржыға қаржыландырылған науқаннан саяси және қаржылық тұрғыдан жеке пайда табу саясатын жақтырмады. Сондықтан оның әскери қабілеті Эдуардтың билігінің соңғы жылдарына дейін толыққанды көрсетілмеді.

Солтүстік және Солтүстік кеңесі

Ричард Эдуард IV қайтыс болғанға дейін Солтүстік Англияның ең ықпалды магнаты болды. Ол жерде, әсіресе Йорк қаласында, жоғары бағаланды; бірақ Ричардтың да осы пікірге орайлы жауап бергені күмәнді. Эдуард IV Ричардқа аймақтағы маңызды өкілеттіктерді жүктеді. Кендалл және кейінгі тарихшылар бұл Ричардты Солтүстіктің Лорды етіп тағайындау ниетімен жасалғанын болжайды; алайда Питер Бут, "[Эдвард] бауыр Ричардқа толық еркіндік берудің орнына, өзінің өкілі сэр Уильям Паррды пайдаланып оның ықпалын шектеді" деп мәлімдейді. Ричард таққа отырғаннан кейін, ол алдымен Солтүстік Кеңесін құрды және өзінің жүйесі Джон де ла Поль, Линкольнның 1-ші графына президенттік лауазымды тапсырды, сондай-ақ осы органды патшалық кеңесінің бөлімі ретінде ресми түрде бекітті; кеңестің барлық хаттары мен үкімдері патшаның атынан және оның өкілі ретінде шығарылды. Кеңестің жылдық бюджеті 2000 марканы құрады және сол жылдың шілдесіне дейін «Ережелер» қабылданды: кеңесшілер бейтараптылық танытуға, мүдделер конфликтін жариялауға және кем дегенде үш айда бір рет отырыс өткізуге міндетті болды. Оның негізгі қызметі Йоркшир және Солтүстік-Шығыс аймақтарында болды, ал оның міндеттеріне жер дауларын шешу, патшаның бейбітшілігін сақтау және заң бұзушыларды жазалау кірді.

Шотландиямен соғыс

1470-жылдардың ортасынан бастап Ричардтың солтүстіктегі рөлінің артуы оның патша сарайынан шегінуін біршама түсіндіреді. Ол 1470 жылдың 10 қыркүйегінен бастап Шотландия шекарасындағы Батыс Марш күзетшісі қызметін атқарды, сондай-ақ 1471 жылдың мамыр айынан бастап қайтадан тағайындалды; ол шотландтарға қарсы «тиімді шаралар қолдану» үшін Пенритті база ретінде пайдаланды және осы уақытта Камберленд ормандық иеліктерінен түсетін кірістерді пайдаланды. Осы кезеңде Глостер герцогы бес жыл қатарынан Камберлендтің жоғары шерифі болып тағайындалды және 1478 жылы «Пенрит қамалынан» екені айтылды. 1480 жылға қарай Шотландиямен соғыс қаупі туды; сол жылдың 12 мамырында ол Шотландияның басып кіруінен қауіптенгендіктен Солтүстік генерал-лейтенанты болып тағайындалды (бұл лауазым осы жағдай үшін жаңадан құрылған). Франция королі Людовик XI Шотландиямен әскери одақ құруға тырысты («Ескі одақ» дәстүрінде), қазіргі француз жылнамашысының мәлімдемесіне сәйкес, Англияға шабуыл жасау мақсатымен. Ричард шекаралық шабуылдарды тойтару үшін Шекаралық жасақтарды шақыруға және Комиссиялар беруге өкілетті болды. Нортумберленд графымен бірге қарсы шабуылдар ұйымдастырды, ал король мен кеңес 1480 жылдың қараша айында соғыс жариялағанда, оған жалақы үшін 10 000 фунт стерлинг берілді. Король ағылшын әскерін жетекшілік етуге келмеді, нәтижесінде 1482 жылдың басына дейін үзіліс-үзіліс шайқастар болды. Ричард Шотландия королі III Джеймстің інісі, Альбани герцогы Александрмен жасалған келісімге куә болды. Нортумберленд, Стэнли, Дорсет, сэр Эдвард Вудвилл және Ричард шамамен 20 000 сарбазбен Шотландияға жасалған ағылшын шабуылының бөлігі ретінде Бервик қаласын басып алды. Қамал 1482 жылдың 24 тамызына дейін тұрды, содан кейін Ричард Шотландия Корольдігінен Бервик-апон-Твидті қайтарып алды. Англияның жеңісі Ричардтың ерекше әскери шеберлігінен гөрі, шотландтардың ішкі дау-дамасының нәтижесі болды ма, жоқ па, бұл екі мемлекет арасында Бервик Корольдік қаласының соңғы рет қолы ауысқан оқиғасы болды.

Қорғаушы әмірші

1483 жылғы 9 сәуірде IV Эдуард қайтыс болғаннан кейін, оның 12 жасар ұлы V Эдуард таққа отырды. Ричард патшалықтың қорғаушысы болып тағайындалды және Барон Хейстингстің ықпалымен Ричард өз міндетін орындап, Йоркширдегі өзінің базасын тастап Лондонға келді. 29 сәуірде Ричард пен оның туысы Генри Стаффорд, Букингемнің 2-ші герцогы, королева Елизаветаның інісі Энтони Вудвилл, Риверс графы Нортгемптонда кездесті. Королеваның тілегі бойынша, Риверс графы жас патшаны 2000 сарбаздық қарулы қосымшамен Лондонға алып келе жатқан еді, ал Ричард пен Букингемнің бірлескен қосымшасы 600 сарбазды құрады. V Эдуард одан әрі оңтүстікке, Стоуни Стратфордқа жіберілді. Бастапқыда жақсы қарым-қатынаста болған Ричард, Риверс графы, оның жүйесі Ричард Грей және серігі Томас Воганды тұтқындады. Олар 25 маусымда Лорд-қорғаушыға қарсы жасалған опасыздық айыбымен Нортумберлендтің 4-ші графы Генри Перси төрағалық еткен сот алдында сотталғаннан кейін Понтефракт қамалына жеткізілді. Риверс Ричардты өсиеттің орындаушысы етіп тағайындаған еді. Риверс тұтқындалғаннан кейін Ричард пен Букингем Стоуни Стратфордқа көшті, онда Ричард V Эдуардқа оның қорғаушы рөлінен айыруға бағытталған және кінәлілері жазаланған қастандық туралы хабарлады. Ол патшаны Лондонға сүйемелдеді. Олар 4 мамырда қалаға кіріп, Риверстің 2000 сарбаздық әскерімен әкелген қару-жарақтарын көрсетті. Ричард алдымен Эдуардты епископтың пәтерлерінде орналастырды; содан кейін, Букингемнің ұсынысымен король Лондон мұнарасының корольдік пәтерлеріне көшірілді, онда патшалар дәстүрлі түрде тәж киюді күтетін. 1483 жылы Ричард Лондонның Кросби-холл сарайына, содан кейін Лондон қаласындағы Бишопсгейтке көшті. Роберт Фабиан өзінің «Англия және Францияның жаңа жылнамаларында» былай деп жазады: «Герцог корольді (V Эдуардты) Мұнараға және оның бауырын бірге алып кетті, ал герцог өзін Бишопсгейт көшесіндегі Кросбис-плейске орналастырды». Холиншедтің Англия, Шотландия және Ирландия жылнамаларында ол былай деп есептейді: «Барлық халық біртіндеп Мұнарадан шығып, Бишопсгейт көшесіндегі Кросбиге жиналды, онда Қорғаушы үйін ұстады. Қорғаушыға көптеген адамдар келді; король дерлік жалғыз қалды». Ағасының 30 сәуірде тұтқындалғаны туралы хабарды естіген соң, жесір королева Вестминстер аббаттығына қашып кетті. Оған бірінші некесінен туған ұлы Томас Грей, Дорсет графы, оның бес қызы және ең кіші ұлы Ричард Шрусбери, Йорк герцогы қосылды. 10/11 маусымда Ричард Ральфке, Невилл лордына, Йорк қаласына және басқаларға «королеваға, оның туғандарына және жақындарына» қарсы қолдау көрсетулерін сұрап хат жазды, олар оны өлтіруге қастандық жасады деп күдіктенді. 13 маусымда Лондон мұнарасында өткен кеңесте Ричард Хейстингс пен басқаларды Вудвиллдермен бірге оған қарсы сөз байласты деп айыптады және Хейстингс пен Томас Грейдің сүйіктісі Джейн Шорды аралықта әрекет етуде деп айыптады. Томас Мордың айтуынша, Хейстингс кеңес бөлмесінен шығарылып, аулада жазаланды, ал Лорд Томас Стэнли мен Элли епископы Джон Мортон сияқты басқалар тұтқындалды. Хейстингске қарсы айыптама қойылмады және Ричард Хейстингстің жесірі Кэтриннің қауіпсіздігін қамтамасыз ететін келісімшартқа қол қойды. Епископ Мортон Букингемнің қарамағына берілді. 16 маусымда жесір королева Йорк герцогін Кентербери архиепископына беруге келісті, осылайша ол ағасы Эдуардтың 22 маусымға жоспарланған тәж кию рәсіміне қатыса алады.

Англия королі

Бат және Уэллс епискобы Роберт Стиллингтон Ричардқа Эдуард IV-нің Елизавета Вудвиллмен некесі Эдуардтың Элеонора Батлермен бұрынғы одағының себебінен жарамсыз екенін, соның салдарынан Эдуард V және оның бауырларының заңды емес екенін мәлімдеді деген қауесет бар. Стиллингтон туралы мәлімет француз дипломаты Филипп де Комминнің естеліктері арқылы ғана белгілі болды. 22 маусымда Ральф Шаа ескі Сент-Пол соборының алдында уағыз айтып, Эдуард IV-нің балаларын заңсыз деп жариялады және Ричардты толық құқылы патша деп көрсетті. Содан кейін ақсүйектер мен қара халық Лондон қаласында жиналып, Ричардтан таққа отыруын сұраған петиция жасады. Ол 26 маусымда осы ұсынысты қабылдады және 6 шілдеде Вестминстер аббаттығында таж кигізілді. Оның таққа құқығы 1484 жылғы қаңтарда Titulus Regius құжатымен Парламент тарапынан расталды. Ричард таж кигізілген кезде Лондон мұнарасындағы патшалық резиденциясында болған ханзадалар 1483 жылғы жаздан кейін із-түзсіз жоғалып кетті. Ричард III өмірінен кейін Эдуард пен оның бауырларын өлтіргені үшін айыпталды, атап айтқанда Мор және Шекспирдің пьесаларында, бірақ олардың жоғалуына байланысты нақты мән-жайлар әлі де белгісіз. Кінәлілер ретінде Бэкингем және тіпті Генрих VII-нің есімдері де айтылды, алайда Ричард күдік тудыруын тоқтатпады. Таж кигізу рәсімінен кейін Ричард пен Анна өз халқымен кездесу үшін патшалық саяхатқа шықты. Осы саяхат барысында патша және патшайым Кембридж университетіндегі Корольдік колледж мен Королева колледжіне қаржылай көмек көрсетті, сондай-ақ шіркеуге үлестірді. Солтүстік иеліктерімен байланысын сақтай отырып, Ричард Йорк соборында 100-ден астам дін қызметкері бар үлкен капелла салуды жоспарлады. Ол сондай-ақ қару-жарақ колледжін де құрды.

1483 жылғы Бэкингем көтерілісі

1483 жылы көптеген наразы ақсүйектер арасында құпия сөз байласу пайда болды, олардың көпшілігі Эдуард IV-ті және «жалпы йорктік билікті» қолдағандар еді. Бұл қастандықтың номиналды басшысы Ричардтың бұрынғы одақтасы Букингем герцогы болды, бірақ ол Вудвилл-Бофорттың қастандығы ретінде басталған (герцог қатысқан кезде «жақсы дамып кеткен» еді). Дэвис бұл оқиғада «Ричардқа қарсы шыққандардың шын мәнінде «Эдуардтық адалдар» екендігі туралы «жаман шындықтан» гөрі, «Бэкингемді оқиғалардың ортасына қойған» парламенттік айыптау ғана болды» деп болжады. Олар Ричард III-ті тақтан түсіріп, Эдуард V-ті тағы қайта орнатуды жоспарлаған болуы мүмкін, ал Эдуард пен оның інісі қайтыс болды деген қауесет тарағанда, Бэкингем Генри Тюдордың жер аударылудан оралып, тақты иеленуі және Эдуард IV-тің үлкен қызы Елизаветаға үйленуі керек екенін ұсынды. Сондай-ақ, бұл оқиға 1484 жылғы Ричардтың парламентінен шыққандықтан, оған «сақтықпен қарау керек» екені айтылды. Өз кезегінде, Букингем Уэльстегі және Маркидегі өзінің иеліктерінен үлкен әскер жинады. Бретанияда жер аударылған Генрихке Бретон қазынашысы Пьер Ландей қолдау көрсетті, ол Бэкингемнің жеңісі Бретания мен Англия арасындағы одақты нығайтады деп үміттенеді. Генрих Тюдордың бірнеше кемесі дауылға ұшырап, Бретанияға немесе Нормандияға қайта оралуға мәжбүр болды, ал Генрих Бэкингемнің сәтсіздігін білгенге дейін бір апта бойы Плимут портында күтті. Бэкингемнің әскері де сол дауылдан қиындық көріп, Ричардтың әскері оларға қарсы шыққанда дезертирлік жасады. Бэкингем жасырын қашып құтылуға тырысты, бірақ Ричард оның басына бұйрық берген сыйлық үшін оны ұстап берген немесе онымен бірге жасырынып отырғанда таныған адам тапты. Ол мемлекетке қарсы сатқындық жасады деп айыпталып, 2 қарашада Солсбериде, «Буллс Хед Инн» тавернасының жанында басы кесілді. Оның жесірі Кэтрин Вудвилл кейін Генри Тюдордың ағасы Джаспер Тюдорға тұрмысқа шықты. Ричард Ландейге, Франциск II, Бретания герцогының әлсіз үкіметіне әскери қолдау көрсетуді ұсынды, Генрихтің қайтарылуының орнына. Генрих Парижге қашып, 1485 жылы шабуылға әскерлерді жіберген француз регенті Анна Божодан қолдау алды.

Босворт майданындағы шайқаста қаза тапқандар

1485 жылғы 22 тамызда Ричард Босворт даласындағы шайқаста Генри Тюдордың әскерімен кездесті. Ричард ақ курсерде (өте жылдам және күшті ат) отырды. Ричардтың әскерінің саны 8000-ға, ал Генридің 5000-ға жуық деп есептеледі, бірақ нақты саны белгісіз, алайда корольдік әскер Генридің әскерінен айтарлықтай көп болған деп саналады. Патшаның шайқас кезінде "Сатылық!" деп айқайлағаны туралы дәстүрлі пікірге сәйкес, Ричардты барон Стэнли (қазан айында Дерби графы атанған), сэр Уильям Стэнли және Нортумберленд графы Генри Персинің төртіншісі тастап кеткен. Нортумберлендтің рөлі белгісіз; ол резервте, патшаның қатарының артында болды және патшаның жалпы алға жылжуы болмағандықтан, оңай қозғала алмады. Амбион төбесінің артындағы физикалық шектеулер және байланыс қиындықтары оның шайқасқа қосылу әрекеттерін қиындатқан болуы мүмкін. "Рикард режимінің тірегі" ретінде көрінгенімен және Эдуард IV-ке бұрынғы адалдығына қарамастан, барон Стэнли Генри Тюдордың әкесі болды және Стэнлидің бейәрекеттігі, оның бауырының Тюдордың атынан шайқасқа қатысуымен бірігіп, Ричардтың жеңілісіне себеп болды. Ричардтың жақын досы Норфолк герцогы Джон Говардтың қазасы патша мен оның әскеріне күйреу әсерін тигізген болуы мүмкін. Қалай болғанда да, Ричард Генри Тюдорға шабуыл жасап, шайқасты жылдам аяқтау үшін жаудың қатарына терең атпен шабуыл жасады. Барлық деректерде патшаның осы маневр кезінде батыл және шеберлікпен күрескені, әйгілі жұдырыс шебері сэр Джон Чейнді аттан түсіргені, Генридің туын көтерген сэр Уильям Брэндонды өлтіргені және сер Уильям Стэнлидің әскерімен қоршалып, өлтірілгенше Генри Тюдордың қылышына жеткені айтылады. Генрих VII-нің ресми тарихшысы Полидор Вергилий: "Ричард патша жауларының қалың тобымен ерлікпен күресіп, қаза тапты" деп жазған. Бургундиялық жылнамашы Жан Молине Ричардтың аты батпаққа батқанда, Уэльс азаматы оны айбалтамен өлтіргенін айтады. Соққылар соншалықты күшті болғандықтан, патшаның қақпағы бас сүйегіне дейін кірген. Уэльстің заманауи ақыны Гуто'р Глин, Уэльстің Ланкастердің жетекшісі Рис ап Томас немесе оның бірі патшаны өлтіргенін, "қасқырды өлтірді, басын қырқып тастады" деп жазды. 2013 жылы король Ричардтың денесін анықтау кезінде сүйектерде 11 жарақат болғаны анықталды, оның сегізі бас сүйегіне тиген, бұл шайқаста жасалғанын және оның қақпағын жоғалтқанын көрсетеді. Лестер университетінің профессоры Гай Ратти: "Патшаның өліміне себеп болған ең ықтимал жарақаттар - бас сүйегінің төменгі бөлігіндегі екі үлкен жарақат, мүмкін, қылыш немесе айбалта сияқты қарудан, сондай-ақ өткір қарудың ұшынан келген тесік" деді. Бас сүйегінің артқы бөлігін пышақпен кескенін көрсетті. Ричард III ұрыста қаза тапқан соңғы ағылшын патшасы болды. Генрих Тюдор Ричардтың орнына Генрих VII патша болды. Ол Йорк әулетінің мұрагері Элизабетке үйленді, ол Эдуард IV-нің қызы және Ричард III-нің немересі болды. Босворт шайқасынан кейін Ричардтың жалаңаш денесі атқа байлап Лестерге жеткізілді, ал алғашқы деректерге сәйкес, ол Неварк шешімінің біздің ханымның шіркеуінде көрсетілген, содан кейін Лестердегі Грейфриарс шіркеуінің хорында асығыс және жасырын жерленген. 1495 жылы Генрих VII мрамор мен алабастрдан жасалған ескерткіш үшін 50 фунт төледі. Сенбестен тараған дәстүрге сәйкес, монастырлар таратылған кезде оның денесі Соар өзеніне лақтырылды, бірақ басқа дәлелдер 1612 жылы Грейфриарс орнында салынған бақта ескерткіш тас болғанын көрсетеді. Кейіннен 400 жылдан астам уақыт өткен соң, 2012 жылы археологиялық зерттеулер сарай мен Грейфриарс шіркеуінің орналасқан жерін анықтағанға дейін, нақты орны жоғалып кетті. Собордың хорында ескерткіш кітабы болды, содан бері оның орнына патшаның қабірі орнатылды, ал Боу көпірінде оның сүйегі өзенге лақтырылды деп жалған айтылған тас тақташа болды. Басқа бір аңыз бойынша, Ричард шайқасқа дейін Лестердегі көрушімен кеңескен, ол "жарысқа аттанған кезде қай жеріңді ұрып алсаң, қайтып оралғанда басыңды сындырасың" деп алдын ала айтқан. Соғысқа аттанған кезде оның шұбыры қаладағы Боу көпірінің тас тасқа соғылды; аңыз бойынша оның мәйіті аттың арқасында шайқастан шығарылған кезде, оның басы сол тасқа соғылып, жарылды.

Тақырыбы

Ричард пен Аннаның 1474 және 1476 жылдар аралығында туған бір ұлы болды. Ол 1478 жылдың 15 ақпанында Солсбери графы, ал 1483 жылдың 24 тамызында Уэльс принці атанды. 1484 жылдың наурыз айында, ресми түрде мұрагер деп жарияланғанынан кейін екі ай өтпей қайтыс болды. Ұлы қайтыс болғаннан кейін Ричард өзінің жүрек туысы Джон де ла Полді, Линкольн графына Ирландияның лейтенанты етіп тағайындады, бұл лауазым бұрын оның ұлы Эдуардқа тиесілі болған. Линкольн Ричардтың үлкен әпкесі, Саффолк герцогинясы Элизабеттің ұлы еді. Әйелі қайтыс болғаннан кейін Ричард Португалияның Иоанн II-сімен келіссөздер жүргізе бастады, оның нақты дінге берілген қарындасы Жоаннаға үйлену үшін. Ол діни өмірді қалауы себепті бірнеше күйеуден бас тартқан еді. Ричардтың екі заңды емес баласы болды: Джон Глостер және Катерина Плантагенет. «Понтефракттың Иоанны» деп те аталатын Джон Глостер 1485 жылы Кале қаласының басшысы болып тағайындалды. Катерина 1484 жылы Пемброктың 2-ші графы Уильям Гербертке тұрмысқа шықты. Балалардың туған күні мен аналарының есімдері белгісіз. Катерина 1484 жылы, келісім жасы он екі болған кезде үйленуге жеткілікті жаста болды, ал Джон 1483 жылдың қыркүйегінде Йорк соборында рыцарь атанды, сондықтан көптеген тарихшылар олардың екеуі де Ричардтың жасөспірім кезінде туғанын айтады. 1472 жылы, шамамен 20 жасында, Анна Невиллге үйленгеннен кейін Ричардтың адалсыздық жасағанына ешқандай дәлел жоқ. Бұл тарихшы А.Л. Роуздың Ричардтың «жыныстық қатынасқа қызығушылығы болмағанын» айтуына әкелді. Майкл Хикс пен Жозефина Уилкинсон 1477 жылы оған жыл сайын 100 шиллинг төленген грант негізінде Катеринаның анасы Катерина Хаут болуы мүмкін деп болжады. Хаут отбасы Элизабет Вудвилльдің әпкесі Джоан Уайдевиллдің Уильям Хаутқа тұрмысқа шығуы арқылы Вудвилльдермен байланысты болды. Олардың бір баласы – ханзаданың үй шаруашылығын басқарушы Ричард Хаут. Олардың қызы Элис сэр Джон Фоггеге тұрмысқа шықты; олар король Генрих VIII-нің алтыншы әйелі Катерина Паррдың ата-аналары болды. Олар сондай-ақ Джонның анасы Элис Берг болуы мүмкін деп болжайды. Ричард 1471 жылдан бастап Понтефрактқа, 1473 жылдың сәуірінде және қазан айында, ал 1474 жылдың наурыз айының басында бір аптаға сапар шекті. 1474 жылдың 1 наурызында ол Элис Бургқа «айрықша себептер мен ескертулер үшін» өмір бойы жылына 20 фунт стерлинг берді. Кейіннен ол Джорджтың інісі Джорджтың ұлы Уорвиктің Эдуардына қараушы болып жұмыс істегені үшін тағы бір жәрдемақы алды. Ричард патша болғаннан кейін де оның жыл сайынғы жарнасын жалғастырды. Джон Эшдаун Хилл Джонның 1467 жылдың жазында Джон Говардтың шақыруымен Ричардтың шығыс округтеріне жасаған алғашқы жеке сапары кезінде туғанын, ал баланың 1468 жылы туғанын және оның досы мен қолдаушысының құрметіне аталғанын болжады. Ричардтың өзі Джонның 1485 жылдың 11 наурызында Кале қаласының басшысы болып тағайындалған патша жарлығын шығарған кезде әлі кәмелетке толмағанын (әлі 21 жасқа толмағанын) атап өтті, мүмкін оның он жетінші туған күнінде. Ричардтың екі заңды емес баласы да одан аман қалды, бірақ олар баласыз қайтыс болған сияқты, ал Ричардтың Босворттағы қазасынан кейінгі тағдыры белгісіз. Джон Генрих VII-ден жылына 20 фунт сыйақы алды, бірақ 1487 жылдан кейін (Сток-филд шайқасының жылы) қазіргі жазбаларда оның есімі жоқ. Ол 1499 жылы өлім жазасына кесілген болуы мүмкін, бірақ бұған қатысты бір ғасырдан астам уақыт өткеннен кейін Джордж Бактың мәлімдемесінен басқа ешқандай жазба жоқ. Катерина өзінің туған інісі Элизавета Йорк таққа отырған 1487 жылдың 25 қарашасынан бұрын қайтыс болған көрінеді, өйткені оның күйеуі сэр Уильям Герберт сол кезде жесір болған. Катеринаның жерленген жері Скиннер көшесінде және Жоғарғы Темза көшесінде орналасқан Лондонның Сент Джеймс Гарликхит шіркеуінде орналасқан. Фрэнсис Пектің «Desiderata Curiosa» (1732–1735 жылдар аралығында жарияланған екі томдық жинақ) еңбегінде алғаш рет аталған құпия Ричард Плантагенетті Ричард III-нің заңды емес баласы деп санаған. Кейде оны «Ричард Құрылыс шебері» немесе «Иствеллдің Ричард» деп атаған, бірақ ол сондай-ақ мұнарадағы жоғалған ханзадалардың бірі, Йорк герцогы Ричард болуы мүмкін деген болжам бар. Ол 1550 жылы қайтыс болды.

Мұра

Ричардтың Солтүстік кеңесі, оның "ірі институционалдық жаңашылығы" деп сипатталған, Эдуард IV-тің оны вице-король етіп тағайындағаннан кейін оның герцогтық кеңесінен туындады; Ричардтың өзі патша болғанда, ол болмаған кезде де дәл сол кеңестік құрылымды сақтап қалды. 1484 жылғы сәуір айында Джон де ла Поле, Линкольн графының төрағалығымен, ол ресми түрде Уэйкфилдтегі Сандал қамалында орналасқан корольдік кеңес жүйесінің бір бөлігіне айналды. Бұл кеңес Солтүстік Англияның жағдайын жақсартуға үлкен үлес қосты деп есептеледі, себебі ол бейбітшілікті сақтауға, заң бұзушыларды жазалауға, сондай-ақ жер дауларын шешуге бағытталған. Аймақтық басқаруды тікелей орталық үкімет бақылауына көшірген бұл институт, корольдің 1641 жылға дейін өзгеріссіз сақталған "ең тұрақты ескерткіші" деп сипатталды. 1483 жылғы желтоқсан айында Ричард кейін "Төрелік соты" деп аталған сотты құрды, ол заңдық көмек ала алмайтын кедей адамдардың шағымдарын қарауға арналған. 1484 жылғы қаңтарда ол күдікті қылмыскерлерді сотқа дейін қамаудан және сол кезде олардың мүлкін тәркілеуден қорғау үшін кепілдік жүйесін жақсартты. Ол 1484 жылы Қару-жарақ колледжін құрды және жазбаша заңдар мен жарғыларды дәстүрлі француз тілінен ағылшын тіліне аударуды бұйырды. Оның билігі тұсында Парламент ерікті сыйлықтарды (Эдуард IV қаржы жинау үшін қолданған тәсіл) тоқтатты, жер сатып алушыдан жердің бір бөлігі басқа біреуге сатылғанын жасыруды қылмыс деп жариялады, жер сатуды жариялауды міндеттеді, қазылардың мүліктік талаптарын белгіледі, Пайдаланушылар сотының теріс әрекеттерін шектеді, мата сатуды реттеді, сауданы қорғаудың кейбір түрлерін енгізді, шарап пен майды алаяқтықпен сатуға тыйым салды және дін қызметкерлерінің алымдарын алаяқтықпен жинауды тоқтатты. Черчилль оның сенімділік құқығын жақсартқанын айтады. Ричардтың Босворт шайқасында қаза болуы 1154 жылы Генрих II таққа отырғаннан бері Англияны билеген Плантагенет әулетінің аяқталуына әкелді. Соңғы заңды Плантагенет еркегі, Ричардтың сіңілі баласы Эдвард, Уорвик графы (оның ағасы Джордж, Кларенс герцогының ұлы) 1499 жылы Генрих VII-нің бұйрығымен өлім жазасына кесілді.

Беделі

Ричард III билігі туралы көптеген қазіргі немесе қазіргі заманғы ақпарат көздері бар. Оларға Кройланд жылнамасы, Комминнің естеліктері, Доминик Манчинидің баяндамасы, Пастон хаттары, Роберт Фабианның жылнамалары және көптеген сот және ресми жазбалар, соның ішінде Ричардтың өзі жазған бірнеше хаттар кіреді. Дегенмен, Ричардтың нағыз мінезі мен ниеттері туралы пікірталас жалғасуда, себебі көптеген жазба көздерінің субъективтілігі, осы кезеңдегі жазушылардың көбінесе партиялық көзқарасын көрсетеді, және олардың ешқайсысы Ричардты жақсы білетін адамдармен жазылмаған. Ричард патшалық құрған кезде тарихшы Джон Роус оны «жақсы әмірші» деп атап, «халықты қысымға ұшыратқандарды» жазалағанын, сондай-ақ оның «үлкен жүрегі» болғанын айтқан. 1483 жылы итальяндық бақылаушы Манчини Ричардтың жақсы беделге ие болғанын және оның «жеке өмірі де, қоғамдық іс-әрекеттері де шет елдіктердің құрметіне ие болды» деп хабарлаған. Оның Йорк қаласына деген байланысы соншалықты мықты болған, Ричардтың Босворт шайқасында қаза тапқанын естігенде қалалық кеңес патшаның өліміне ресми түрде өкініш білдірген, жеңімпаздың ашуына ұшырау қаупіне қарамастан. Өмірінде оған шабуылдар жасалған. Тіпті 1482 жылы солтүстікте Глостер герцогіне қарсы қылмыс жасағаны үшін сотталған адам Йорк қаласына «күлкі ғана» көрсеткенін айтқан. 1484 жылы оны қаралауға жасалған әрекеттер жауласымды плакаттар түрінде болды, солардың арасында сақталған жалғыз Уильям Коллингборнның 1484 жылғы шілдедегі «Мысық, тышқан және Ловелл иті, барлығы шошқаның билігінде Англияны басқарады» деген мазмұндағы лақап аты Св. Пауль соборының есігіне ілінген, ол Ричардтың өзіне (шошқа) және оның ең сенімді кеңесшілері Уильям Кэйтсби, Ричард Ратклиф және Фрэнсис, виконт Ловеллге қатысты. 1485 жылдың 30 наурызында Ричард Лордтар мен Лондон қалалық кеңесшілерін шақырып, патшайым Аннаны улаған және өзінің немересі Элизабетке үйленуді жоспарлағаны туралы қауесеттерді жоққа шығаруға мәжбүр болды, сонымен бірге Лондон шерифіне осындай жалақорлық таратқандарды түрмеге қамауға бұйрық берді. Осындай бұйрықтар патшалықтың барлық жеріне, соның ішінде Йорк қаласына да таратылды. Қалалық жазбаларда тіркелген патшалық жарлығы 1485 жылдың 5 сәуірінде шығарылды және бүлікшіл сөздерді басу және оқылмаған жауласымды плакаттарды алып тастау және жою туралы нақты нұсқаулар берілді. Ричардтың сыртқы келбетіне келетін болсақ, қазіргі сипаттамалардың көпшілігі оның бір иығы екіншісінен жоғары болғанын, бірақ хроник Роус оның қайсысы екенін дұрыс есінде сақтамаған (айырмашылық өте шағын болғандықтан), Ричардтың басқа да көзге түсетін дене ақаулары болмағанын көрсетеді. Джон Стоу ескі адамдармен сөйлесіп, олар оның «дене пішіні әдемі, бірақ бойы төмен» болғанын айтқан. 1484 жылдың мамыр айында Ричардтың үйінде он күн болған неміс саяхатшысы Николас фон Поппелау оны «өзінен үш саусақ биік, арық, нәзік қол-аяқтары және үлкен жүрегі бар» деп сипаттаған. Ричардтың өлімінен алты жыл өткен соң, 1491 жылы Уильям Бертон есімді мектеп мұғалімі Ричардты қорғаған сөзді естіп, оны «екіжүзді және алаяқ, иттің ордасына көмілуге лайық» деп айыптады. Ричардтың өлімі Тюдор мұрагерлерінің оның одан әрі теріс бейнесін қалыптастыруына көмектесті, өйткені бұл Генрих VII-нің таққа ие болуын заңдыландырды. Ричард III қоғамы бұл «адамдар Ричард III туралы білгендерінің көп бөлігі жалған және мифтер еді» дегенді білдіреді. Тюдор сипаттамасы Шекспирдің «Ричард III» пьесасында физикалық ақаулы, макиавеллиандық зұлым ретінде бейнеленгенімен аяқталды, ол билікке жету үшін көптеген кісі өлтірулер жасады. Шекспирдің ниеті, мүмкін, Ричард III-ді өзінің Марловеск кейіпкерін жасау үшін пайдалану болды. Роус өзі Генрих VII билік құрған кезде жазған «Англия патшаларының тарихы» еңбегінде осы процесті бастады. Ол бұрынғы позициясынан бас тартып, енді Ричардты екі жыл анасының құрсағында болғаннан кейін тістерімен және иығына дейін шашымен туылған ерекше адам ретінде суреттеді. Оның денесі қисық, бір иығы екіншісінен жоғары, ал «денесі әлсіз, күші жоқ» еді. Роус сондай-ақ Генрих VI-ны өлтіруді Ричардқа талады және ол өз әйеліне у салды деп мәлімдейді. Ричард III қоғамының бұрынғы төрағасы Джереми Поттер «Тарих алдында Ричард III кінәлі болып қала береді, өйткені оның кінәсіздігін дәлелдеу мүмкін емес. Тюдорлар халық арасында жоғары беделге ие болды» деді. Полидор Вергиль мен Томас Мор оның сыртқы дене ақауларын оның ішкі бұрмаланған санасының белгісі ретінде кеңейтті. Мор оны «бойы кішкентай, дене мүшелері келмейтін, иығы қисық, сырт келбеті жаман» деп сипаттады. Вергиль де оның «денесі деформацияланған, оң иығы жоғарырақ» болғанын айтты. Екеуі де Ричардтың алдағыш және жағымпаз болғанын, сонымен бірге өзінің жауы мен жақтастарының құлауын жоспарлағанын баса көрсетті. Ричардтың жақсы қасиеттері оның ептілігі мен батылдығы болды. Осының барлық сипаттамалары Шекспирде қайталанды, ол оның мойны қисық, ақсақ және қолы құрғақ екенін көрсетеді. «Мойын» туралы айтқанда, «Ричард III» пьесасының екінші квартто басылымында (1598) «мойны қисық» деген сөз қолданылған, бірақ бірінші фолио басылымында (1623) «мойны дөңгелек» деп өзгертілген. Ричардтың заңды әділдікті қолдаушы ретіндегі беделі сақталды. Уильям Камден «Британ жайындағы қалдықтар» (1605) еңбегінде Ричардтың «жаман өмір сүргенімен, жақсы заңдар шығарғанын» айтқан. Фрэнсис Бэкон да оның «қарапайым халықты жеңілдету және қуанту үшін жақсы заң шығарушы болғанын» айтқан. 1525 жылы кардинал Уолси Лондонның альдермендері мен мэрін Ричардтың заңына сүйеніп, алынған салықты (мехнат) төлемеуге тырысқаны үшін сөккен, бірақ «ол жамандық жасағанымен, оның кезінде көптеген жақсы істер жасалды» деген жауап алған. Ричард католик дінін ұстанған, оның Лэмбет сарайы кітапханасында сақталған жеке «Сағат кітабы» осыны көрсетеді. Кітапта дәстүрлі аристократиялық діни мәтіндермен қатар, Англо-шотланд шекарасында танымал қасиетті Ниннің дұғасы да бар. Бұған қарамастан, Ричардтың қатыгез тиран ретіндегі бейнесі 18-19 ғасырларда басым болды. 18 ғасыр философ және тарихшысы Дэвид Хьюм оны «өзінің қатыгез және жабайы табиғатын» жасыру үшін алдануды қолданған және «қадір-қасиет пен адамгершіліктен бас тартқан» адам ретінде сипаттаған. Хьюм кейбір тарихшылардың «ол заңды түрде билікке келгенде үкімет жүргізуге лайықты болды және таққа ие болу үшін қажет болған қылмыстардан басқа қылмыс жасаған жоқ» деген пікірін мойындады, бірақ Ричардтың өкілеттік билігінің тұрақсыздыққа әкелгеніне байланысты бұл көзқарасқа келіспеді. Корольдің ең маңызды соңғы 19 ғасыр биографы Джеймс Гэрднер болды, ол сонымен қатар «Ұлттық биографиялық сөздік» кітабында Ричард туралы жазбаның авторы болды. Гэрднер оны бейтарап көзқараспен зерттеуді бастағанын, бірақ Шекспир мен Мор король туралы дұрыс айтқанына көз жеткізгенін, кейбір шамадан тыс айғақтарға қарамастан, айтқан. Ричардтың қорғаушылары болды, олардың біріншісі сэр Джордж Бак болды, ол корольдің жақтастарының бірінің ұрпағы және 1619 жылы «Ричард III патшасының тарихы» еңбегін аяқтады. Бактың толық мәтіні 1979 жылы ғана жарияланды, бірақ бұрыңғы нұсқасы 1646 жылы Бактың шөбересі тарапынан жарияланды. Бак Тюдор жазушыларының қатыстырған «сенімсіз айыптаулары мен жаман және ашкере қалталауларына» шабуыл жасады, соның ішінде Ричардтың болжамды дене ақаулары мен кісі өлтірулеріне. Ол жоғалған мұрағаттық материалдарды тапты, соның ішінде Titulus Regius кітабын, сонымен қатар Элизабет Йорктан корольге үйлену туралы хат көргенін мәлімдеді. Аталған Элизабеттің хаты ешқашан жарияланбады.

Мәдениетте

Ричард III – Уильям Шекспирдің тарихи-трагедиялық пьесаларының бірі – «Ричард III» пьесасының басты кейіпкері. Шекспирден басқа, ол көптеген басқа әдеби шығармаларда да кездеседі. Елизавета дәуіріндегі тағы екі пьеса Шекспирдің жұмысынан бұрын жазылған. Томас Леггенің латын тіліндегі «Ричард Терциус» драмасы (алғаш рет 1580 жылы қойылған) Англияда жазылған алғашқы тарихи пьеса деп саналады. Шекспирдің жұмысымен бір онжылдықта қойылған анонимді «Ричард III-тің нағыз трагедиясы» (шамамен 1590 жыл) пьесасы, Шекспирге ықпал еткен болуы мүмкін. Екі пьесаның ешқайсысы Ричардтың физикалық келбетіне ерекше мән бермейді, бірақ «Нағыз трагедия» оны «денесі кемшіл, артқы жағы қисайған, қолы жараланған» және «батыл ниетті, бірақ билікте зұлым» деп қысқаша сипаттайды. Екеуі де оны жеке амбицияларымен жетекшілікке алған, өз мақсатына жету үшін айналасындағы баршаны пайдаланатын адам ретінде бейнелейді. Бен Джонсонның 1602 жылы жазған «Ричард Крукбек» пьесасы да белгілі, бірақ ол жарияланбаған және корольді қалай бейнелегені туралы ештеңе белгілі емес. Марджори Боуэннің 1929 жылғы «Дикон» романы Ричардты жақтаушы әдебиеттердің бағытын қалыптастырды. Әсіресе Жозефина Тейдің 1951 жылғы «Уақыттың қызы» романы үлкен әсер етті, онда заманауи детектив Ричард III-тің принцтердің өліміне кінәлі емес деген қорытындыға келді. Валери Ананд сияқты басқа да романистер «Розалардың тәжі» (1989) романында оларды өлтірген теорияға балама нұсқаларды ұсынды. Шарон Кей Пенман өзінің тарихи романы «Күннің шағылысуында» принцтердің өлімін Букингем герцогына жатқызады. Элизабет Петерстің 1974 жылғы «Ричард III-тің кісі өлтірулері» детективтік романында орталық сюжет Ричард III осы және басқа да қылмыстарда кінәлі ме, жоқ па деген пікірталасқа толы. Синтия Харрод Иглздің «Морланд әулеті» сериясының бірінші томы «Негір қалауда» (1980) Ричардқа деген ықыласпен жазылған. Шекспирдің «Ричард III» пьесасының киноадаптацияларының бірі – 1955 жылғы Лоренс Оливье режиссерлік еткен және өзі бас рөлде ойнаған нұсқасы. Сондай-ақ, 1995 жылғы Айан МакКелленнің ойнаған, 1930 жылдардың фашистік Англиясындағы ойдан шығарылған оқиғаларға негіделген фильмі және Аль Пачиноның 1996 жылғы «Ричардты іздеу» деректі фильмі де ерекше аталады, онда ол атау рөлін және өзінің рөлін ойнайды. Пьеса бірнеше рет теледидарға бейімделді.

Қалдықтардың ашылуы

2012 жылдың 24 тамызында Лестер университеті, Лестер қалалық кеңесі және Ричард III қоғамы Ричард патшаның қалдықтарын іздеуге кірісетінін жариялады. Іздеуді Ричардты іздеу жобасының жетекшісі Филиппа Лэнгли, ал археологиялық жұмыстарды Лестер университетінің археологиялық қызметі (ULAS) жүргізді. Қатысушылар Генрих VIII монастырларды тарату кезінде қиратылған бұрынғы Грейфриарс шіркеуінің орнын тауып, оның қалдықтарын іздеді. Карталардағы белгілі нүктелерді салыстыру арқылы шіркеу табылды, онда 1485 жылы Ричардтың денесі салтанатсыз жерленген, ал оның негізі қазіргі қалалық автотұрақ астында анықталды. 1975 жылы Ричард III қоғамының мүшесі Одри Стрэндж бұрынғы Грей Фрайерс монастырының орнындағы үш автотұрақтан бірінің астында жоғалған қабір жатыр деп болжады. 1980 жылдардың ортасында Лестер университетінің ортағасырлық тарихшысы Дэвид Болдуин қабір Грей Фрайерс көшесінің солтүстік (Сент-Мартин) бөлігінің астында немесе оның екі жағындағы ғимараттардың астында жатыр деген қорытындыға келді. 2012 жылдың 5 қыркүйегінде қазба жұмыстарын жүргізушілер Грейфриарс шіркеуін тауып, екі күннен кейін XVII ғасырдың басында Ричард III-ге арналған ескерткіш тұрған Роберт Херрик бағын тапқандарын хабарлады. Шіркеудің хорынан адам қаңқасы табылды. Қаңқаны алғашқы қазбадан тапқан. 12 қыркүйекте қаңқа Ричард III-тікі болуы мүмкін екені жарияланды. Себептер келтірілді: дене ересек еркекке тиесілі болды; ол шіркеудің хоры астында жерленген; омыртқаның ауыр сколиозы болды, бұл бір иықтың екіншісінен жоғары болуына әкелуі мүмкін (жағдайдың ауырлығына байланысты). Сондай-ақ омыртқаға кіріккен жебе ұшы сияқты нәрсе табылды, сонымен қатар бас сүйегінде өлім алдындағы жарақаттар болды. Оларға рондель пышағымен жасалған шағын тесік және семсермен жасалған ойыс жарақат кірді. Бас сүйегінің түбінде үлкен тесік болды, ол шұңқырдың кірген жері. Сот медициналық сарапшы Стюарт Хамильтон бұл жарақаттың миды көрінетін ететінін және сөзсіз өлімге алып келетінін айтты. Скелетті қазып шығарған археолог Джо Эпплби оның "бас сүйегінің артқы жағындағы өлімге әкелген жарақат" екенін айтты. Бас сүйегінің түбінде қарумен жасалған тағы бір жаралы тесік болды. Бас сүйегінің ішінде пышақтың тереңдігі 5 сантиметрге дейін жеткені анықталды. Барлығы, қаңқада 10 жарақат болды: бас сүйегінің жоғарғы бөлігінде төрт кішігірім жарақат, жақ сүйегіне бір пышақ соққысы, төменгі жаққа бір кесу, бас сүйегінің түбінде екі өлімге әкелген жарақат, қабырға сүйегіне бір кесу және жамбас сүйегіне соңғы жарақат. Ричардтың жалаңаш денесі атқа байланып, бір жағынан қолы, екінші жағынан аяқтары мен жамбасы ілінген деп есептеледі. Жамбас сүйегіне жасалған соққының бұрышынан, қатысушылардың бірі Ричардтың оң жақ жамбасын күшпен пышақтағанын көрсетеді, себебі кесу жамбас сүйегінің артқы жағынан алдыңғы жағына дейін созылған, бұл әрекет қорлау мақсатында жасалған. Ричардтың денесіне скелетте із қалдырмаған басқа да жарақаттар келген болуы мүмкін. Британдық тарихшы Джон Эшдаун Хилл 2004 жылы Ричардтың үлкен әпкесі Йорк герцогинясы Энннің аналық тарапынан келген ұрпақтарын анықтау үшін генеалогиялық зерттеулер жүргізді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Канадаға көшіп келген Джой Ибсен Ричардтың аналық тарапынан 16-шы ұрпақ немересі екені анықталды. Оның митохондриялық ДНК-сы тексерілді және J гаплогруппасына жатады, дедукция бойынша, Ричард III-тің митохондриялық ДНК гаплогруппасы да осы болуы керек. Джой Ибсен 2008 жылы қайтыс болды. Оның ұлы Майкл Ибсен 2012 жылдың 24 тамызында зерттеу тобына ауызша сынама берді. Оның аналық желісінен келген митохондриялық ДНК-сы қазбадан табылған адам қалдықтарымен салыстырылып, Ричард патшаны анықтау үшін пайдаланылды. 2013 жылдың 4 ақпанында Лестер университеті қаңқаның Ричард III патшаныкі екеніне күмән болмайтынын растады. Бұл қорытынды митохондриялық ДНК дәлелдеріне негізделген. Команда денемен бірге табылған "жебе ұшы" римдік дәуірдегі шеге екенін, ал дене алғаш жерленген кезде бұзылған болуы мүмкін екенін хабарлады. Алайда, денеде көптеген өлім алдындағы жарақаттар болды және бас сүйегінің бір бөлігі пышақты қарумен кесілген. 2014 жылдың шілде айында Грейфриарс қабірінің жанындағы Виктория мектебінің ғимаратында Ричард III-ке арналған мұражай ашылды. 2013 жылдың 5 ақпанында Даңди университетінің профессоры Кэролайн Уилкинсон Ричард III қоғамының тапсырысымен Ричард III-тің бас сүйегінің 3D картасын жасап, оның бетін қайта жасады. Бет "жылы, жас, адал және бірқатар қанағаттанбаған" деп сипатталды. 2014 жылдың 11 ақпанында Лестер университеті Ричард III және оның тірі туысы Майкл Ибсеннің геномын тізбектеу жобасын жариялады, оның митохондриялық ДНК-сы қазбадан табылған қалдықтарды анықтауды растады. Осылайша Ричард III тарихи тұлғасының геномы тізбектелген алғашқы адам болды. 2014 жылдың қараша айында ДНК сынақтарының нәтижелері жарияланды, олар аналық тарапының бұрынғыдай екенін растады. Алайда, әке тарапы күткендей болмады, ДНК Ричард пен Англияның 5-ші герцогі Генри Сомерсет арасында байланыс жоқ екенін көрсетті. Бұл Эдвард III-тен Ричард III-ке немесе 5-ші герцог Сомерсетке дейінгі генеалогияда жасырын заңсыздық салдары болуы мүмкін.

Жерлеу орны мен қабірі

1485 жылы шайқаста қаза болғаннан кейін Ричард III-нің денесі Лестердегі Грейфриарс шіркеуіне жерленді. 2012 жылы Ричардтың қалдықтары табылғаннан кейін, оны Лестер соборында қайта жерлеуге шешім қабылданды, бірақ кейбір тараптар оны Йорк Минстерінде қайта жерлеу керек деп санады. Бұл шешімге қарсы шыққандардың арасында «Плантагенеттер Альянсы» атынан Ричард III-нің он бес «коллатералды [тікелей емес] ұрпағы» болды, олар корольдің тілегі бойынша денесі Йорк қаласында қайта жерленуі керек деп есептеді. 2013 жылдың тамызында олар Лестердің денені соборда қайта жерлеу туралы талабын жоққа шығару үшін сотқа шағымданып, оның орнына Йорк қаласында жерлеуді ұсынды. Алайда, корольді анықтаған ДНК үлгісін берген Майкл Ибсен Лестердің соборда қайта жерлеу туралы талабын қолдады. «Плантагенеттер Альянсы» мен оларды қолдаған он бес қосымша ұрпақ «Негізгі математикалық есептеулер Ричардтың тірі балалары болмағанын, бірақ бес бауырлары болғанын көрсетеді, сондықтан миллиондаған «коллатералды» ұрпақтары болуы мүмкін» деген мәселеге де тап болды. Оның қалдықтары 2015 жылдың 22 наурызында соборға процессиямен әкелінді және 2015 жылдың 26 наурызында Лестер епископы Тим Стивенс пен Кентербери архиепискобы Джастин Уэлбидің қатысуымен діни қайта жерлеу рәсімінде қайта жерленді. Бұл салтанатқа Вестминстер архиепискобы және Англияның Рим-католик шіркеуінің басшысы, кардинал Винсент Николс та қатысты, себебі Ричард III католицизмді ұстанған. Британдық корольдік отбасын Глостер герцогы мен герцогинясы және Уэссекс графинясы көрсетті. Кейіннен «Жынықсыз тәж» телесериалында оны сомдаған актер Бенедикт Камбербэтч, лауреат ақын Карол Энн Даффидің өлеңін оқыды. Ричардтың собордағы қабірін архитекторлар ван Хейнинген мен Хавард жобалады. Қабір тасы айқышпен терең ойылған және Солтүстік Йоркширде қазылған ақ Swaledale тас тасынан жасалған тікбұрышты блоктан тұрады. Ол қара Килкенни мәрмәрінен жасалған төменгі тұғырға орнатылған, онда Ричардтың аты, күндері және ұраны («Loyaulte me lie – адалдық маған байланысты») жазылған. Тұғырдың үстінде оның гербі бейнеленген. Оның үстіне арнайы жерлеу рәсімі үшін жасалған және Джордж Истон жасаған жерлеу тәжі орнатылған. Ричард III-нің қалдықтары қорғасынмен қапталған ішкі табытқа, Ричардтың қарындасы Аннаның тікелей ұрпағы Майкл Ибсен жасаған ағылшын еменнен жасалған сыртқы табытқа салынып, еден астындағы кірпішпен қапталған мазарда, тұғыр мен қабір тасының астында жатыр. Алайда, көпшіліктің наразылығынан кейін собор өз ұстанымын өзгертті және 2013 жылдың 18 шілдесінде Ричард III патшаға көтерілген қабір ескерткішін орнатуға келіскенін мәлімдеді.

Қарулар

Глостер герцогы ретінде Ричард Францияның Корольдық елтаңбасын Англияның Корольдық елтаңбасымен тоғыстырып, үш ұшты күміс белгімен ерекшелендірді, әр ұшында қызыл кантон болды, көгілдір шошқамен қолдау көрсетілді. Ол тәуелсіз билеуші ретінде елтаңбаны өзгеріссіз қолданды, оны ақ шошқа мен арыстанмен қолдады. Оның ұраны "Loyaulte me lie", "Адалдық мені байланыстырады" болды, ал оның жеке символы – ақ шошқа.