Тұлпарлар шайқасы: Йорк және Ланкастер үйлерінің соңғы күресі

Кіріспе

Бозурт шайқасы немесе Бозурт өрісі – 15 ғасырдың екінші жартысында Англияда Ланкастер мен Йорк үйлері арасында болған соғыстың шешуші шайқасы. 1485 жылдың 22 тамызында болған шайқаста Ланкастерлер мен Йорктердің наразылық білдірген топтарының одағы жеңіске жетті. Олардың басшысы Генри Тюдор, Ричмонд графы, Тюдор әулетінің алғашқы ағылшын монархы атанды. Оның қарсыласы, Йорк әулетінің соңғы патшасы Ричард III шайқаста қаза тапты, ол соңғы ағылшын монархы, соғыста қаза тапқан. Тарихшылар Бозурт өрісін Плантагенет әулетінің аяқталуы деп санайды, бұл ағылшын тарихының маңызды сәттерінің біріне айналды. Ричардтың билігі 1483 жылы оның он екі жасар жүйесі Эдуард V заңсыз деп жарияланғаннан кейін басталды. Бала мен оның кіші інісі Ричард көп ұзамай жоғалып кетті, олардың тағдыры бүгінге дейін құпия болып табылады. Англия арнасының арғы жағында, Ланкастер әулетінің әлсіреген ұрпағы Генри Тюдор Ричардтың қиындықтарын пайдаланып, таққа талап етуге батылдық танытты. Генридің 1483 жылы Англияға шабуыл жасауға жасаған алғашқы әрекеті дауылда сәтсіз аяқталды, бірақ екіншісі 1485 жылдың 7 тамызында Уэльстің оңтүстік-батыс жағалауына қарсылықсыз жетті. Лондонға қарай жол тартқан Генри қолдаушыларын жинады. Ричард асыққан түрде әскерін жинап, Генридің әскерін Лестерширдегі Маркет Босворт қаласынан оңтүстікке қарай Амбион төбесінің жанында тоқтатып алды. Лорд Стэнли мен сэр Уильям Стэнли де майданға күш әкелді, бірақ қай жақты қолдаудың тиімдірек екенін шешкенге дейін күшін сақтап, бастапқыда Генридің ісіне төрт атты рыцарьды ғана берді: сэр Роберт Тунсталл, сэр Джон Савидж (Лорд Стэнлидің жүйесі), сэр Хью Персалл және сэр Хамфри Стэнли. Сэр Джон Савидж Генри әскерінің сол жақ қанатына басшылық етті. Ричард өзінің Генри әскерінен көп санды әскерін үш топқа (немесе «сайыстарға») бөлді. Бірін Норфолк герцогына, екіншісін Нортумберленд графына тапсырды. Генри өз күшінің көп бөлігін біріктіріп, тәжірибелі Оксфорд графына тапсырды. Норфолк басқарған Ричардтың алғы шебі Оксфордтың әскеріне шабуыл жасады, бірақ күресті, ал Норфолк әскерінің бір бөлігі майданнан қашып кетті. Нортумберленд патшаға көмектесуге шақырылғанда ешқандай әрекет жасаған жоқ, сондықтан Ричард Генриді өлтіріп, шайқасты аяқтау үшін майданға шабуыл жасауға бар күшін салды. Патшаның рыцарлары әскерінен бөлінгенін көрген Стэнлилер араласты; сэр Уильям өз әскерін Генриге көмектесуге алып, Ричардты қоршап, өлтірді. Шайқастан кейін Генри патша тағына отырды. Генри өзінің билігін жақсы жағдайда көрсету үшін жылнама жазушыларды жалдады; Бозурт өрісіндегі шайқас оның Тюдор әулетін жаңа дәуірдің басталуы ретінде көрсету үшін танымал болды, бұл Англия үшін орта ғасырлардың аяқталуын білдірді. 15-18 ғасырларда бұл шайқас жақсылықтың жамандықтан жеңіске жеткені ретінде бейнеленді және Уильям Шекспирдің «Ричард III» пьесасының кульминациясы болды. Шайқастың нақты орны туралы нақты мәліметтердің жетіспеуіне байланысты даулар бар, әр түрлі жерлерде ескерткіштер орнатылды. Бозурт шайқас алаңының мұралық орталығы 1974 жылы салынды, бірақ кейбір ғалымдар мен тарихшылар оның орнына күмән келтірді. 2009 жылдың қазан айында 2003 жылдан бері аймақта геологиялық зерттеулер мен археологиялық қазбалар жүргізген зерттеушілер тобы Амбион төбесінен оңтүстік-батысқа қарай 3 шақырым жерде орналасқан жерді ұсынды.

Decisive battle of the Wars of the Roses

The Battle of Bosworth or Bosworth Field ('/b//ɒ//z//w//ər//θ/ BOZwərth) was the last significant battle of the Wars of the Roses, the civil war between the houses of Lancaster and York that extended across England in the latter half of the 15th century. Fought on 22 August 1485, the battle was won by an alliance of Lancastrians and disaffected Yorkists. Their leader Henry Tudor, Earl of Richmond, became the first English monarch of the Tudor dynasty by his victory and subsequent marriage to a Yorkist princess. His opponent Richard III, the last king of the House of York, was killed during the battle, the last English monarch to die in combat. Historians consider Bosworth Field to mark the end of the Plantagenet dynasty, making it one of the defining moments of English history. Richard's reign began in 1483 when he ascended the throne after his twelve year old nephew, Edward V, was declared illegitimate. The boy and his younger brother Richard soon disappeared, and their fate is a mystery still today. Across the English Channel Henry Tudor, a descendant of the greatly diminished House of Lancaster, seized on Richard's difficulties and laid claim to the throne. Henry's first attempt to invade England in 1483 foundered in a storm, but his second arrived unopposed on 7 August 1485 on the southwest coast of Wales. Marching inland, Henry gathered support as he made for London. Richard hurriedly mustered his troops and intercepted Henry's army near Ambion Hill, south of the town of Market Bosworth in Leicestershire. Lord Stanley and Sir William Stanley also brought a force to the battlefield, but held back while they decided which side it would be most advantageous to support, initially lending only four knights to Henry's cause; these were: Sir Robert Tunstall, Sir John Savage (nephew of Lord Stanley), Sir Hugh Persall and Sir Humphrey Stanley. Sir John Savage was placed in command of the left flank of Henry's army. Richard divided his army, which outnumbered Henry's, into three groups (or "battles"). One was assigned to the Duke of Norfolk and another to the Earl of Northumberland. Henry kept most of his force together and placed it under the command of the experienced Earl of Oxford. Richard's vanguard, commanded by Norfolk, attacked but struggled against Oxford's men, and some of Norfolk's troops fled the field. Northumberland took no action when signalled to assist his king, so Richard gambled everything on a charge across the battlefield to kill Henry and end the fight. Seeing the king's knights separated from his army, the Stanleys intervened; Sir William led his men to Henry's aid, surrounding and killing Richard. After the battle, Henry was crowned king. Henry hired chroniclers to portray his reign favourably; the Battle of Bosworth Field was popularised to represent his Tudor dynasty as the start of a new age, marking the end of the Middle Ages for England. From the 15th to the 18th centuries the battle was glamourised as a victory of good over evil, and features as the climax of William Shakespeare's play Richard III. The exact site of the battle is disputed because of the lack of conclusive data, and memorials have been erected at different locations. The Bosworth Battlefield Heritage Centre was built in 1974, on a site that has since been challenged by several scholars and historians. In October 2009, a team of researchers who had performed geological surveys and archaeological digs in the area since 2003 suggested a location 2 mile (3 km) southwest of Ambion Hill.

Өмірбаян

XV ғасырда Англияда Йорк және Ланкастер үйлерінің арасында ағылшын тағы үшін күрес жүріп, азамат соғысы болды. 1471 жылы Йоркшылар Барнет және Тьюксбери шайқастарында қарсыластарын жеңді. Ланкастер королі Генрих VI және оның жалғыз ұлы Эдвард Вестминстер Тьюксбери шайқасынан кейін қайтыс болды. Олардың өлімі Ланкастер әулетін таққа тікелей мұрагерсіз қалдырды. Йорк патшасы Эдуард IV Англияны толық бақылауға алды. Ол өзінің билігіне бағынбағандарды, мысалы, Джаспер Тюдор мен оның інісі Генриді сатқын деп жариялап, олардың жерлерін тартып алды. Тюдорлар Францияға қашуға тырысты, бірақ қатты жел оларды жартылай тәуелсіз герцогтік болған Бретаньге қонуға мәжбүр етті, онда олар герцог Франциск II-нің қамқорлығына алынды. Генридің анасы, Леди Маргарет Бофорт, король Ричард II-нің немересі және король Генрих IV-нің әкесі Джон Гонттың шөбересі болды. Бофорттар бастапқыда заңсыз туған балалар еді, бірақ Ричард II Парламент актісі арқылы оларды заңдастырды, бірақ Генрих IV-нің патшалық жарлығымен бұл шешім тез өзгертілді, олардың ұрпақтары таққа мұрагер бола алмайды делінді. Генрих Тюдор, патшалық қан тамырының іздері бар жалғыз Ланкастер ақсұлуы, таққа әлсіз талапкер болды, ал Эдуард оны «ешкім» деп санады. Алайда, Бретань герцогы Генрихті Франциямен қақтығыстарда Англияның көмегі үшін келіссөздер жүргізуге болатын құнды құрал ретінде қарады және Тюдорларды өзінің қорғауында ұстады. Эдуард IV 1483 жылдың сәуір айында Тьюксбериден кейін 12 жыл өткен соң қайтыс болды. Оның 12 жасар үлкен ұлы король Эдуард V болды, ал кіші ұлы, тоғыз жасар Ричард Шрусбери, таққа кезекті болды. Эдуард V билік жүргізуге тым жас болғандықтан, корольдің кәмелетке толуына дейін елді басқару үшін Корольдік Кеңес құрылды. Кеңес мүшелерінің кейбірі Эдуард V-тің анасының туыстары, Элизабет Вудвилльдің, жас патшаны өздерінің бақылауында ұстап, кеңеске үстемдік етуді жоспарлап отырғаны белгілі болғанда, алаңдады. Байлық пен билік үшін көптеген адамдардың көңілін қалдырған Вудвилль отбасы танымал болмады. Вудвилльдердің амбицияларын тоқтату үшін лорд Гастингс және кеңес мүшелері жаңа патшаның ағасы – Эдуард IV-тің інісі Глостер герцогы Ричардқа жүгінді. Кеңес мүшелері Глостерді, қазір қайтыс болған ағасының өтініші бойынша, тез арада Қорғаушы рөлін атқаруға шақырды. 29 сәуірде Глостер күзетшілер контингентімен және Генри Стаффордпен, 2-ші Букингем герцогымен бірге Эдуард V-ті қамауға алды және Вудвилль отбасының бірнеше көрнекті мүшелерін тұтқындады. Жас патшаны Лондонға әкелгеннен кейін Глостер королеваның ағасы Энтони Вудвилльді, 2-ші граф Риверсті және оның бірінші некедегі ұлы Ричард Грейді сотсыз, елге опасыздық жасады деген айыппен өлім жазасына кесті. 13 маусымда Глостер Хейстингсті Вудвилльдермен сөз байласты деп айыптап, оны бас кесуге бұйырды. Тоғыз күннен кейін үш дәрежелі парламент Эдуард IV пен Элизабеттің некесін заңсыз деп жариялады, олардың балаларын заңсыз деп таныды және оларды тақтан шеттетіп жіберді. Ағасының балалары жолдан шыққаннан кейін, ол мұрагерлік тізбегінде келесі болды және 26 маусымда Ричард III патша деп жарияланды. Ричардтың таққа отыру үшін жасаған әрекеттерінің уақыты мен соттан тыс сипаты оған танымалдылық әкелмеді, ал жаңа патша туралы жаман әңгімелер бүкіл Англияға тарады. Олар заңсыз деп танылғаннан кейін, екі ханзада Лондон мұнарасына қамалды және бұдан кейін ешқашан жұрт алдында көрінбеді. 1483 жылдың қазан айында оны тақтан құлату үшін құпия жоспар жасалды. Көтерілісшілер негізінен Ричардты узурпатор ретінде қараған Эдуард IV-ке адал болды. Олардың жоспарларын Генридің анасы, Леди Маргарет үйлестірді, ол ұлын таққа үміткер ретінде көтермелеп отырды. Ең жоғары дәрежелі қатысушы – Бэкингем. Шежірелер герцогтің жоспарға қосылу себебі туралы ештеңе айтпайды, бірақ тарихшы Чарльз Росс Бэкингемнің халық арасында танымалдылығы артып келе жатқан патшадан алыстауға тырысқанын айтады. Майкл Джонс пен Малкольм Андервуд Маргареттың Бэкингемді бүлікшілер оны патша болуға қолдайды деп алдағанын айтады. Жоспар оңтүстік және батыс Англияда бір уақытта көтерілістер ұйымдастырып, Ричардтың әскерін басып тастауды көздеді. Бэкингем Уэльстен шабуыл жасап, бүлікшілерді қолдады, ал Генрих теңіз арқылы келді. Жаман уақыт пен ауа райы жоспарды бұзды. Кенттегі көтеріліс 10 күн бұрын басталды, Ричард патша әскерін жинап, көтерілісті басу үшін шаралар қабылдауға шақырды. Ричардтың тыңшылары Бэкингемнің әрекеттері туралы хабарлады, патшаның адалдары Бэкингемді тұтқынға алды және Севернуң өзені арқылы салынған көпірлерді қиратты. Бэкингем және оның әскері өзенге келгенде, оны су басқан және 15 қазан күні болған қатты дауылдың салдарынан кесіп өту мүмкін емес еді. Бэкингем тұтқынға алынды және қашуға қауіпсіз орын таба алмады, оның Уэльс жауы оның армиясымен аттанғаннан кейін оның үй сарайын басып алды. Герцог жоспарларын тастап, Уэмге қашты, онда оның қызметшісі оны сатты және Ричардтың адалдары тұтқынға алды. 2 қарашада оны өлім жазасына кесті. Генрих 10 қазан (немесе 19 қазан) күні қонды, бірақ оның флоты дауылдан шашырап кетті. Ол Англия жағасына жетті (Плимут немесе Пулде), және әскерлер тобы оны жағаға келуге шақырды. Бірақ олар Ричардтың адалдары еді, Генрих Англия топырағына бас қойғанда оны тұтқынға алуға дайын болды. Генрих алданып қалған жоқ және Бретаньға қайтып оралды, шабуылдан бас тартты. Бэкингем мен Генрихсіз Ричард көтерілісті оңай басып тастады. Сәтсіз көтерілістің қалғандары Бретаньға қашып, Генрихтің таққа талап етуін ашық қолдады. Рождествода Генрих Тюдор Ренн соборында Эдуард IV-тің қызы Элизабет Йоркқа үйленемін деп ант берді, Йорк және Ланкастер үйлерінің арасындағы соғысты аяқтау үшін. Генрихтің өркендеп келе жатқан беделі оны Ричард үшін үлкен қауіп етті, Йорк патшасы Бретань герцогына жас Ланкастерлікке бас игізу үшін бірнеше ұсыныс жасады. Франциск бас тартты, Ричардтан жақсы шарттар күтіп. 1484 жылдың ортасында Франциск ауруға шалдықты және жазылған кезде оның қазынашысы Пьер Ланде оның үкіметін басқарды. Ланде Ричардпен Генрихті және оның інісін әскери және қаржылық көмек алмастырып қайтару туралы келісімге келді. Фландрия епископы Джон Мортон осы жоспар туралы біліп, Тюдорларды ескертті, олар Францияға қашты. Француз сарайы оларға қалуға рұқсат берді, Тюдорлар Ричардтың Англиясы Бретаньді аннексиялау жоспарларына араласпауына кепілдік беру үшін пайдалы құрал болды. 16 наурыз 1485 жылы Ричардтың королевасы, Энн Невилл қайтыс болды, және оның Ричардқа үйлену үшін өлтірілгені туралы әңгімелер елге тарады, оның қызы Элизабетке үйлену үшін. Бірақ кейінірек Ричард Португалияның Жоаннасына үйлену және Элизабетті Бежа герцогы Мануэльге беру туралы келіссөздер жүргізгені анықталды. Бұл әңгімелер Англия арнасында Генрихті мазалады. Элизабеттің қолынан айырылу Генрихтің қолдаушылары Ланкастерліктер мен Эдуард IV-ке адалдар арасындағы одақты бұзуы мүмкін. Жеңіске жету үшін Генрих француз қызметінде болған жалдамалы әскерлерді жинады, Франциядан 1 тамызда теңізге шықты.

During the 15th century civil war raged across England as the Houses of York and Lancaster fought each other for the English throne. In 1471 the Yorkists defeated their rivals in the battles of Barnet and Tewkesbury. The Lancastrian King Henry VI and his only son, Edward of Westminster, died in the aftermath of the Battle of Tewkesbury. Their deaths left the House of Lancaster with no direct claimants to the throne. The Yorkist king, Edward IV, was in complete control of England. He attainted those who refused to submit to his rule, such as Jasper Tudor and his nephew Henry, naming them traitors and confiscating their lands. The Tudors tried to flee to France but strong winds forced them to land in Brittany, which was a semi independent duchy, where they were taken into the custody of Duke Francis II. Henry's mother, Lady Margaret Beaufort, was a great granddaughter of John of Gaunt, uncle of King Richard II and father of King Henry IV. The Beauforts were originally bastards, but Richard II legitimised them through an Act of Parliament, a decision quickly modified by a royal decree of Henry IV ordering that their descendants were not eligible to inherit the throne. Henry Tudor, the only remaining Lancastrian noble with a trace of the royal bloodline, had a weak claim to the throne, and Edward regarded him as "a nobody". The Duke of Brittany, however, viewed Henry as a valuable tool to bargain for England's aid in conflicts with France, and kept the Tudors under his protection. Edward IV died 12 years after Tewkesbury in April 1483. His 12 year old elder son succeeded him as King Edward V; the younger son, nine year old Richard of Shrewsbury, was next in line to the throne. Edward V was too young to rule and a Royal Council was established to rule the country until the king's coming of age. Some among the council were worried when it became apparent that the relatives of Edward V's mother, Elizabeth Woodville, were plotting to use their control of the young king to dominate the council. Having offended many in their quest for wealth and power, the Woodville family was not popular. To frustrate the Woodvilles' ambitions, Lord Hastings and other members of the council turned to the new king's uncle—Richard, Duke of Gloucester, brother of Edward IV. The courtiers urged Gloucester to assume the role of Protector quickly, as had been previously requested by his now dead brother. On 29 April Gloucester, accompanied by a contingent of guards and Henry Stafford, 2nd Duke of Buckingham, took Edward V into custody and arrested several prominent members of the Woodville family. After bringing the young king to London, Gloucester had the Queen's brother Anthony Woodville, 2nd Earl Rivers, and her son by her first marriage Richard Grey executed, without trial, on charges of treason. On 13 June, Gloucester accused Hastings of plotting with the Woodvilles and had him beheaded. Nine days later the Three Estate of the Realm, an informal Parliament declared the marriage between Edward IV and Elizabeth illegal, rendering their children illegitimate and disqualifying them from the throne. With his brother's children out of the way, he was next in the line of succession and was proclaimed King Richard III on 26 June. The timing and extrajudicial nature of the deeds done to obtain the throne for Richard won him no popularity, and rumours that spoke ill of the new king spread throughout England. After they were declared bastards, the two princes were confined in the Tower of London and never seen in public again. In October 1483, a conspiracy emerged to displace him from the throne. The rebels were mostly loyalists to Edward IV, who saw Richard as a usurper. Their plans were coordinated by a Lancastrian, Henry's mother Lady Margaret, who was promoting her son as a candidate for the throne. The highest ranking conspirator was Buckingham. No chronicles tell of the duke's motive in joining the plot, although historian Charles Ross proposes that Buckingham was trying to distance himself from a king who was becoming increasingly unpopular with the people. Michael Jones and Malcolm Underwood suggest that Margaret deceived Buckingham into thinking the rebels supported him to be king. The plan was to stage uprisings within a short time in southern and western England, overwhelming Richard's forces. Buckingham would support the rebels by invading from Wales, while Henry came in by sea. Bad timing and weather wrecked the plot. An uprising in Kent started 10 days prematurely, alerting Richard to muster the royal army and take steps to put down the insurrections. Richard's spies informed him of Buckingham's activities, and the king's men captured and destroyed the bridges across the River Severn. When Buckingham and his army reached the river, they found it swollen and impossible to cross because of a violent storm that broke on 15 October. Buckingham was trapped and had no safe place to retreat; his Welsh enemies seized his home castle after he had set forth with his army. The duke abandoned his plans and fled to Wem, where he was betrayed by his servant and arrested by Richard's men. On 2 November he was executed. Henry had attempted a landing on 10 October (or 19 October), but his fleet was scattered by a storm. He reached the coast of England (at either Plymouth or Poole) and a group of soldiers hailed him to come ashore. They were, in fact, Richard's men, prepared to capture Henry once he set foot on English soil. Henry was not deceived and returned to Brittany, abandoning the invasion. Without Buckingham or Henry, the rebellion was easily crushed by Richard. The survivors of the failed uprisings fled to Brittany, where they openly supported Henry's claim to the throne. At Christmas, Henry Tudor swore an oath in Rennes Cathedral to marry Edward IV's daughter, Elizabeth of York, to unite the warring houses of York and Lancaster. Henry's rising prominence made him a great threat to Richard, and the Yorkist king made several overtures to the Duke of Brittany to surrender the young Lancastrian. Francis refused, holding out for the possibility of better terms from Richard. In mid 1484 Francis was incapacitated by illness and while recuperating, his treasurer Pierre Landais took over the reins of government. Landais reached an agreement with Richard to send back Henry and his uncle in exchange for military and financial aid. John Morton, a bishop of Flanders, learned of the scheme and warned the Tudors, who fled to France. The French court allowed them to stay; the Tudors were useful pawns to ensure that Richard's England did not interfere with French plans to annex Brittany. On 16 March 1485 Richard's queen, Anne Neville, died, and rumours spread across the country that she was murdered to pave the way for Richard to marry his niece, Elizabeth. Later findings though, showed that Richard had entered into negotiations to marry Joanna of Portugal and to marry off Elizabeth to Manuel, Duke of Beja. The gossip must have upset Henry across the English Channel. The loss of Elizabeth's hand in marriage could unravel the alliance between Henry's supporters who were Lancastrians and those who were loyalists to Edward IV. Anxious to secure his bride, Henry recruited mercenaries formerly in French service to supplement his following of exiles and set sail from France on 1 August.

Фракциялар

XV ғасырда патшаға адал қызмет ету туралы ағылшын рыцарлық идеялары бұрмаланған еді. Әскерлер көбінесе жеке меншіктердегі шақыру арқылы құрылды; әрбір еңбекке қабілетті ер адам өз феодалының соғысқа шақыруына жауап беруге міндетті болды, ал әрбір ақсүйек өзінің жасағына билік етті. Патша өз жерінен жеке жасақ жинаса да, ірі әскерді тек ақсүйектердің қолдауымен ғана жинауға болатын. Ричард, оның ізашарлары сияқты, оларды сыйлықтармен көндіруі және жақсы қарым-қатынас сақтауы қажет болды. Күшті ақсүйектер патшаның жағында қалу үшін үлкен жеңілдіктер талап ете алатын, әйтпесе олар оған қарсы шығуы мүмкін еді. Босворт шайқасында үш топ тұрды, әрқайсысының өз мақсаты болды: Ричард III және оның Йорк әскері; оның қарсыласы Генри Тюдор, Ланкастер ісін қолдаған; және бейтарап Стенлилер.

Йорк

Кішкентай және жұқа денелі Ричард III-те көптеген Плантагенеттерге тән мықты дене бітімі болған жоқ. Дегенмен, ол еркектерге лайықты саналатын қатал спорт түрлері мен іс-әрекеттерді ұнатты. Оның шайқастағы көрсеткен өнері ағасын қатты таң қалдырды, ол Эдуардтың оң қолына айналды. 1480 жылдары Ричард Англияның солтүстік шекарасын қорғады. 1482 жылы Эдуард оған корольді Албани герцогымен алмастыру мақсатында Шотландияға әскерді жетектеуді тапсырды. Ричардтың әскері шотландтардың қорғанысын бұзып, астанасы Эдинбургті басып алды. Бірақ Албани таққа талап етуден бас тарды, оның орнына Шотландияның генерал-лейтенанты лауазымын алды. Ричардтың жорығы шотланд үкіметінің ағылшын тәжіне аумақтар мен дипломатиялық жеңілдіктер беруіне кепілдік берді, сондай-ақ 1460 жылы шотландтар басып алған Бервик-апон-Твид қаласын қайтарып алды. Эдуард осы жетістіктерге қанағаттанбады, Росс айтуынша, Ричард Эдинбургты бақылауда ұстағанда жағдайды дұрыс пайдаланғанда одан да үлкен табысқа жете алатын еді. Кристин Карпентер Ричардтың мінезін талдағанда, оны бұйрықтарды орындауға көбірек дайын, әскери сарбаз ретінде қарастырады. Алайда, ол өзінің әскерилік бейімділігін көрсетуге қарсы болған жоқ. Таққа отырғаннан кейін ол «тек түркілерге ғана емес, барлық жауына» қарсы крест жорығын бастау ниетін білдірді. Ричардтың ең адал қолдаушысы Джон Говард, Норфолк герцогы еді. Герцог Ричардтың ағасына көп жылдар бойы қызмет еткен және Эдуард IV-тің жақын достасы болған. Ол 1461 жылы Таутон шайқасында соғысқан және 1471 жылы Каледе Гастингстің орынбасары болған тәжірибелі әскери сарбаз еді. Росс Эдвардтың оны байлығынан айырғанына реніштенген болуы мүмкін деп болжайды. Норфолк сегіз жасар Энн де Моубрей қайтыс болғанда бай Моубрей иелігінің бір бөлігіне мұрагерлік етуге тиіс еді, ол осы әулеттің соңғы өкілі еді. Бірақ Эдуард Парламентті мұрагерлік заңын бұзып, иелікті Эннге үйленген кіші ұлына беруге көндірді. Осының салдарынан Говард Ричард III-тің Эдуардтың ұлдарын тақтан түсіруіне қолдау көрсетті, оның орнына Норфолк герцогтігін және Моубрей иелігінің бастапқы үлесін алды. Нортумберлендтің 4-ші графы Генри Перси де Ричардтың Англия тағына көтерілуін қолдады. Персилер Ланкастерге адал болған, бірақ Эдуард IV графтың адалдығын жеңіп алды. Нортумберленд 1461 жылы Йоркшылдар тарапынан басылып алынып, түрмеге қамалып, атақтары мен иеліктерін жоғалтты, бірақ Эдуард оны сегіз жылдан кейін босатып, графтығын қайта қалпына келтірді. Сол кезден бастап Нортумберленд Йорк тәжіне қызмет етіп, Солтүстік Англияны қорғауға және бейбітшілігін сақтауға көмектесті. Бастапқыда графтың Ричард III-пен келіспеушілігі болды, себебі Эдуард ағасын солтүстіктің жетекші күші ретінде дайындады. Нортумберлендке Шығыс Марштың күзетшісі лауазымы ұсылғанда ол жұбатты, бұл лауазым Персилер үшін бұрынғыдан бері мұрагерлік болып келген. Ол 1482 жылы Шотландияға жасалған жорықта Ричардтың қол астында қызмет етті, ал Ричард оңтүстікке таққа отыру үшін кетсе, Англияның солтүстігін бақылау мүмкіндігі оның Ричардтың патшалыққа талап етуін қолдауының басты себебі болды. Бірақ патша болғаннан кейін Ричард өзінің туған інісі Джон де ла Полді, Линкольннің 1-ші графына солтүстікті басқаруды тапсырды, Нортумберлендті осы лауазымнан шеттетіп. Карпентердің айтуынша, графқа жеткілікті өтемақы төленгенімен, Ричардтың басшылығымен жоғарылау мүмкіндігіне үмітсіз болды.

Small and slender, Richard III did not have the robust physique associated with many of his Plantagenet predecessors. However, he enjoyed very rough sports and activities that were considered manly. His performances on the battlefield impressed his brother greatly, and he became Edward's right hand man. During the 1480s Richard defended the northern borders of England. In 1482, Edward charged him to lead an army into Scotland with the aim of replacing King James III with the Duke of Albany. Richard's army broke through the Scottish defences and occupied the capital, Edinburgh, but Albany decided to give up his claim to the throne in return for the post of Lieutenant General of Scotland. As well as obtaining a guarantee that the Scottish government would concede territories and diplomatic benefits to the English crown, Richard's campaign retook the town of Berwick upon Tweed, which the Scots had conquered in 1460. Edward was not satisfied by these gains, which, according to Ross, could have been greater if Richard had been resolute enough to capitalise on the situation while in control of Edinburgh. In her analysis of Richard's character, Christine Carpenter sees him as a soldier who was more used to taking orders than giving them. However, he was not averse to displaying his militaristic streak; on ascending the throne he made known his desire to lead a crusade against "not only the Turks, but all [his] foes". Richard's most loyal subject was John Howard, 1st Duke of Norfolk. The duke had served Richard's brother for many years and had been one of Edward IV's closer confidants. He was a military veteran, having fought in the Battle of Towton in 1461 and served as Hastings' deputy at Calais in 1471. Ross speculates that he bore a grudge against Edward for depriving him of a fortune. Norfolk was due to inherit a share of the wealthy Mowbray estate on the death of eight year old Anne de Mowbray, the last of her family. However, Edward convinced Parliament to circumvent the law of inheritance and transfer the estate to his younger son, who was married to Anne. Consequently, Howard supported Richard III in deposing Edward's sons, for which he received the dukedom of Norfolk and his original share of the Mowbray estate. Henry Percy, 4th Earl of Northumberland, also supported Richard's ascension to the throne of England. The Percys were loyal Lancastrians, but Edward IV eventually won the earl's allegiance. Northumberland had been captured and imprisoned by the Yorkists in 1461, losing his titles and estates; however, Edward released him eight years later and restored his earldom. From that time Northumberland served the Yorkist crown, helping to defend northern England and maintain its peace. Initially the earl had issues with Richard III as Edward groomed his brother to be the leading power of the north. Northumberland was mollified when he was promised he would be the Warden of the East March, a position that was formerly hereditary for the Percys. He served under Richard during the 1482 invasion of Scotland, and the allure of being in a position to dominate the north of England if Richard went south to assume the crown was his likely motivation for supporting Richard's bid for kingship. However, after becoming king, Richard began moulding his nephew, John de la Pole, 1st Earl of Lincoln, to manage the north, passing over Northumberland for the position. According to Carpenter, although the earl was amply compensated, he despaired of any possibility of advancement under Richard.

Ланкастерлер

Генрих Тюдор соғыс өнерін білмейтін және басып алуға тырысқан жеріне жат адам еді. Ол өмірінің алғашқы он төрт жылын Уэльсте, ал келесі он төрт жылын Бретань мен Францияда өткізді. Жұқа, бірақ күшті және шешімді Генрих соғысқа құштар емес және аса шебер жауынгер емес еді; Полидор Вергилий сияқты жылнамашылар мен Педро де Аяла сияқты елшілер оны сауда мен қаржыға көбірек бейім деп тапты. Ешқандай шайқаста күреспеген Генрих әскерін басқару үшін бірнеше тәжірибелі әскерилерді тартты. Джон де Вэр, Оксфордтың 13-ші графы, Генрихтің бас әскери қолбасшысы болды. Ол соғыс өнерінде өте шебер еді. Барнет шайқасында Ланкастердің оң қанатын басқарып, қарсы тұрған бөлімді жеңді. Дегенмен, жеке тұлғаларды анықтаудағы шатасу салдарынан Оксфордтың тобы Ланкастердің бас күшінен достарша оққа түсіп, шайқас алаңынан шегінді. Граф шетелге қашып, йоркшылдарға қарсы күресін жалғастырды, кемелерді тонады және ақырында 1473 жылы Сент-Михаил тауының аралдық бекінісін басып алды. Ол көмек немесе күш түсу алмағаннан кейін басылды, бірақ 1484 жылы түрмеден қашып, Генрихтің Франциядағы сарайына қосылды, өзімен бірге бұрынғы түрме сақшысы сэр Джеймс Блоунтты алып келді. Оксфордтың қатысуы Генрихтің лагеріндегі рухты көтеріп, Ричард III-ті алаңдатты.

Стенлилер

Розалар соғысының басында Чеширдің Стэнлилері көбінесе Ланкастерлерді қолдаған. Алайда, сэр Уильям Стэнли Йорктердің жақтасы болды, 1459 жылы Блор-Хит шайқасына қатысып, 1471 жылы Эдуард IV-ге қарсы бүліктерді басуға көмектесті. Ричард таққа отырғанда, сэр Уильям жаңа патшаға қарсы шығуға ниет білдірмеді, Бэкингемнің бүлігіне қатысудан бас тартты, осының орнына ол жомарт сыйлықтармен марапатталды. Сэр Уильямның үлкен ағасы, Томас Стэнли, 2-ші Стэнли бароны, мұндай тұрақты болған жоқ. 1485 жылға қарай ол үш патшаға – Генрих VI, Эдуард IV және Ричард III-ке қызмет еткен. Лорд Стэнлидің шебер саяси маневрлері – кім жеңіске жететіні анықталғанша қарсы тараптар арасында теңгеріп тұруы – оған жоғары лауазымдар әкелді; ол Генрихтің камерагері және Эдуардтың үй иесі болды. Оның шайқастың шешуші сәтіне дейін бейтараптығы оның адамының сенімін қамтамасыз етті, олар оның оларды қажетсіз өлімге жібермейтініне сенді. Лорд Стэнлидің корольдің інісі, соңынан Ричард III болғанмен қарым-қатынасы жақсы болған жоқ. Екі арасында 1470 жылдың наурыз айында зорлық-зомбылыққа ұласқан жанжалдар болды. Сонымен қатар, 1472 жылдың маусымында леди Маргаретті екінші әйелі етіп алған Стэнли Генрих Тюдордың әкесі болды, бұл қарым-қатынас Ричардтың құрметін жеңіп алмады. Осы айырмашылықтарға қарамастан, Стэнли 1483 жылы Бэкингемнің бүлігіне қосылмады. Ричард Англиядан қашуға үлкермеген заговоршыларды жазалағанда, леди Маргареттің өмірін сақтап қалды. Бірақ ол оның құқықтарын жоғалтты деп жариялады және оның жерлерін Стэнлидің атына берді, Йорк тәжі үшін сенімділікпен сақтау үшін. Ричардтың мейірімділігі Стэнлимен келісуге бағытталған, бірақ бұл бекер болуы мүмкін. Карпентер Ричардтың Томас Стэнли мен Харрингтон отбасы арасындағы ескі жер дауын қайта ашу ниетін қосымша келіспеушілік себебі ретінде анықтады. Эдуард IV 1473 жылы бұл мәселені Стэнлидің пайдасына шешкен, бірақ Ричард ағасының шешімін жоққа шығарып, бай иелікті Харрингтонға беруді жоспарлады. Босворт шайқасынан бірден бұрын Стэнлиден күдіктенген Ричард оның ұлын, Лорд Стрейнджді Генрихке қосылуын болдырмау үшін кепіл ретінде ұстады.

In the early stages of the Wars of the Roses, the Stanleys of Cheshire had been predominantly Lancastrians. Sir William Stanley, however, was a staunch Yorkist supporter, fighting in the Battle of Blore Heath in 1459 and helping Hastings to put down uprisings against Edward IV in 1471. When Richard took the crown, Sir William showed no inclination to turn against the new king, refraining from joining Buckingham's rebellion, for which he was amply rewarded. Sir William's elder brother, Thomas Stanley, 2nd Baron Stanley, was not as steadfast. By 1485, he had served three kings, namely Henry VI, Edward IV, and Richard III. Lord Stanley's skilled political manoeuvrings—vacillating between opposing sides until it was clear who would be the winner—gained him high positions; he was Henry's chamberlain and Edward's steward. His non committal stance, until the crucial point of a battle, earned him the loyalty of his men, who felt he would not needlessly send them to their deaths. Lord Stanley's relations with the king's brother, the eventual Richard III, were not cordial. The two had conflicts that erupted into violence around March 1470. Furthermore, having taken Lady Margaret as his second wife in June 1472, Stanley was Henry Tudor's stepfather, a relationship which did nothing to win him Richard's favour. Despite these differences, Stanley did not join Buckingham's revolt in 1483. When Richard executed those conspirators who had been unable to flee England, he spared Lady Margaret. However, he declared her titles forfeit and transferred her estates to Stanley's name, to be held in trust for the Yorkist crown. Richard's act of mercy was calculated to reconcile him with Stanley, but it may have been to no avail—Carpenter has identified a further cause of friction in Richard's intention to reopen an old land dispute that involved Thomas Stanley and the Harrington family. Edward IV had ruled the case in favour of Stanley in 1473, but Richard planned to overturn his brother's ruling and give the wealthy estate to the Harringtons. Immediately before the Battle of Bosworth, being wary of Stanley, Richard took his son, Lord Strange, as hostage to discourage him from joining Henry.

Ла-Манш арқылы Уэльске дейін

Генридің алғашқы әскері Генридің төңірегіне жиналған ағылшын және уэльстік эмигранттардан, сондай-ақ Франция королі VIII Карл оның тартуына берген жалдамалы әскерлерден құралды. Шотланд автор Джон Мейджордың (1521 жылы жарияланған) тарихында Карл Генриге 5000 адам бергені айтылады, олардың 1000-ы – сэр Александр Брюс бастаған шотландтар еді. Кейінгі ағылшын тарихшылары шотланд әскерлері туралы ештеңе айтқан жоқ. 1485 жылы Генридің Англия арнасынан өтуі оқиғасыз болды. 1 тамызда Харфлерден 30 кеме шығып, жақсы желдің көмегімен 7 тамызда Милфорд-Хейвеннің солтүстік жағындағы Милл-Бэйге (Дейлдің жанында) қонды, ал жақын жердегі Дейл қамалын оңай басып алды. Генри жергілікті халықтан тартымды жауап алмады. Оны жағалауда қуанышпен қарсы алмады, ал бастапқыда аз ғана уэльстіктер оның әскеріне қосылды. Тарихшы Джеффри Элтон Генридің уэльстік қанымен мақтан тұтқан сергек жақтастары ғана болғанын айтады. Оның келуін замандас уэльстік ақындар, мысалы Давид Дду және Груффид ап Давид, «саксондарды жеңіп, өз елін қайтадан даңққа жеткізетін Британияның жас жігіті» деп мақтап, нағыз ханзаде деп атады. Генри Пембрукшир графтығының Хаверфордвест қаласына көшкенде, Ричардтың Оңтүстік Уэльстегі лейтенанты сэр Уолтер Герберт Генриге қарсы қимыл жасаудан бас тартты, ал оның екі офицері – Ричард Гриффит және Эван Морган адамдарымен бірге Генриге қашып кетті. Осы науқанның басында Генри үшін ең маңызды қолдау көрсетуші, әдетте, Батыс Уэльстегі жетекші тұлға болған Рис ап Томас еді. Ричард оны Бакингемнің бүліктеріне қосылмағаны үшін Батыс Уэльстегі лейтенант етіп тағайындады, сондай-ақ ұлы Груффид ап Рис ап Томасты кепіл ретінде беруін талап етті, бірақ кейбір мәліметтер бойынша Рис бұл талаптан қашуға үміттенді. Дегенмен Генри Риске сәтті әңгімелесіп, адалдығы үшін бүкіл Уэльстің лейтенанттығын ұсынды. Генри Аберистуит арқылы жол тартса, Рис оңтүстік бағытқа қарай бағытталды, 500 немесе 2000 адамнан тұратын уэльстік әскерді жинады. Олар Генридің әскерін Cefn Digoll, Welshpool-да қайтадан кездескенде күшейте түсті. 15 немесе 16 тамызда Генри және оның әскері Англия шекарасын өтіп, Шрусбери қаласына бет алды.

Henry's initial force consisted of the English and Welsh exiles who had gathered around Henry, combined with a contingent of mercenaries put at his disposal by Charles VIII of France. The history of Scottish author John Major (published in 1521) claims that Charles had granted Henry 5,000 men, of whom 1,000 were Scots, headed by Sir Alexander Bruce. No mention of Scottish soldiers was made by subsequent English historians. Henry's crossing of the English Channel in 1485 was without incident. Thirty ships sailed from Harfleur on 1 August and, with fair winds behind them, landed in his native Wales, at Mill Bay (near Dale) on the north side of Milford Haven on 7 August, easily capturing nearby Dale Castle. Henry received a muted response from the local population. No joyous welcome awaited him on shore, and at first few individual Welshmen joined his army as it marched inland. Historian Geoffrey Elton suggests only Henry's ardent supporters felt pride over his Welsh blood. His arrival had been hailed by contemporary Welsh bards such as Dafydd Ddu and Gruffydd ap Dafydd as the true prince and "the youth of Brittany defeating the Saxons" in order to bring their country back to glory. When Henry moved to Haverfordwest, the county town of Pembrokeshire, Richard's lieutenant in South Wales, Sir Walter Herbert, failed to move against Henry, and two of his officers, Richard Griffith and Evan Morgan, deserted to Henry with their men. The most important defector to Henry in this early stage of the campaign was probably Rhys ap Thomas, who was the leading figure in West Wales. Richard had appointed Rhys Lieutenant in West Wales for his refusal to join Buckingham's rebellion, asking that he surrender his son Gruffydd ap Rhys ap Thomas as surety, although by some accounts Rhys had managed to evade this condition. However, Henry successfully courted Rhys, offering the lieutenancy of all Wales in exchange for his fealty. Henry marched via Aberystwyth while Rhys followed a more southerly route, recruiting a force of Welshmen en route, variously estimated at 500 or 2,000 men, to swell Henry's army when they reunited at Cefn Digoll, Welshpool. By 15 or 16 August, Henry and his men had crossed the English border, making for the town of Shrewsbury.

Шрусбери: Англияға кіретін қақпа

22 маусымнан бастап Ричард Генридің жақын арада басып кіруі мүмкін екенін білді және өзінің феодалдарына жоғары деңгейдегі әзірлікте болуға бұйрық берді. Генридің жағаға қонғандығы туралы жаңалық 11 тамызда Ричардқа жетті, бірақ оның елшілері патшаның әскер жинауы туралы феодалдарына хабар беруге үш-төрт күн жұмсады. 16 тамызда Йорк әскері жинала бастады; Норфолк сол түні жиналатын орынға, Лестерге аттанды. Ричардтың отбасының тарихи бекінісі болған Йорк қаласы патшадан нұсқау сұрады және үш күннен кейін жауап алғаннан кейін патшаға қосылу үшін 80 адамды жіберді. Сонымен қатар, солтүстік аймағы астанадан ең алыс орналасқан Нортумберленд өзінің әскерін жинап, Лестерге аттанды. Генридің мақсаты Лондон болғанымен, ол тікелей қалаға қарай жылжуға асықпады. Шрусбериде демалыс алғаннан кейін, оның әскері шығысқа қарай бағыт алып, сэр Гилберт Талбот және Ричардтың әскерінен дезертир болғандарды қоса, басқа да ағылшын одақтастарын жинады. Генридің әскері жағаға қонғаннан кейін айтарлықтай үлкейгенімен, Ричардтың әскеріне қарағанда әлі де аз болды. Генри Стаффордшир арқылы баяу жылды, Ричардпен кездесуді кейінге қалдырды, осылайша оның ісіне көбірек сарбаздарды жинауға мүмкіндік алды. Генри Англияға аяқ басқанға дейін Стенлилермен достық қарым-қатынаста болды, ал Стенлилер Генридің жағаға қонғандығын естігеннен кейін өз күштерін жұмылдырды. Олар Генридің Англия аймағындағы жорығының алдында орналасып, Генримен Стаффордшир арқылы өтетін кезінде екі рет құпия кездесті. Екінші кездесу Уорвикширдегі Атерстон қаласында өтті, онда олар "Ричард патшамен қалай шайқасуға дайындалу керектігін" талқылады. 21 тамызда Стенлилер Дадлингтонның солтүстігіндегі төбеге лагерь құрды, ал Генри өз әскерін олардың лагерінің солтүстік-батысындағы Уайт-Мурс жерінде орналастырды. 20 тамызда Ричард Ноттингемнен Лестерге аттанды, ал Нортумберленд келесі күні келді. Патша әскері Генридің Лондонға қарай жылжуын тоқтату үшін батысқа қарай аттанды. Саттон Чейниден өтіп, Ричард өз әскерін Амбион төбесіне жылжытты – ол тактикалық маңызға ие деп ойлады – және онда лагерь құрды. Ричардтың ұйқысы тыныш болмады, ал таңертең, Кройланд жылнамасының мәліметінше, оның беті "әдеттегіден гөрі көбірек қызарған және қорқынышты" болды.

Since 22 June Richard had been aware of Henry's impending invasion, and had ordered his lords to maintain a high level of readiness. News of Henry's landing reached Richard on 11 August, but it took three to four days for his messengers to notify his lords of their king's mobilisation. On 16 August, the Yorkist army started to gather; Norfolk set off for Leicester, the assembly point, that night. The city of York, a historical stronghold of Richard's family, asked the king for instructions, and receiving a reply three days later sent 80 men to join the king. Simultaneously Northumberland, whose northern territory was the most distant from the capital, had gathered his men and ridden to Leicester. Although London was his goal, Henry did not move directly towards the city. After resting in Shrewsbury, his forces went eastwards and picked up Sir Gilbert Talbot and other English allies, including deserters from Richard's forces. Although its size had increased substantially since the landing, Henry's army was still considerably outnumbered by Richard's forces. Henry's pace through Staffordshire was slow, delaying the confrontation with Richard so that he could gather more recruits to his cause. Henry had been communicating on friendly terms with the Stanleys for some time before setting foot in England, and the Stanleys had mobilised their forces on hearing of Henry's landing. They ranged themselves ahead of Henry's march through the English countryside, meeting twice in secret with Henry as he moved through Staffordshire. At the second of these, at Atherstone in Warwickshire, they conferred "in what sort to arraign battle with King Richard, whom they heard to be not far off". On 21 August, the Stanleys were making camp on the slopes of a hill north of Dadlington, while Henry encamped his army at White Moors to the northwest of their camp. On 20 August, Richard rode from Nottingham to Leicester, Northumberland arrived the following day. The royal army proceeded westwards to intercept Henry's march on London. Passing Sutton Cheney, Richard moved his army towards Ambion Hill—which he thought would be of tactical value—and made camp on it. Richard's sleep was not peaceful and, according to the Croyland Chronicle, in the morning his face was "more livid and ghastly than usual".

Қатысу

Йорк әскері, 7,500 мен 12,000 адам аралығында деп есептелген, батыстан шығысқа қарай тау жотасы бойында орналасты. Норфолктың найзашыларынан тұратын күші оң жақ қапталда тұрды, зеңбірек пен 1,200-ге жуық садақшыны қорғады. Ричардтың 3,000 жаяу әскерден тұратын тобы орталық бөлімді құрады. Нортумберлендтің әскері сол жақ қапталды күзетті; оның шамамен 4,000 адамы болды, олардың көп бөлігі атты әскерлер еді. Төбеде тұрған Ричард аймақты толық көре алды. Ол Стенлилерді және олардың 4,000–6,000 адамын Дадлингтон төбесінде және оның төңірегінде орналасқандарын көрді, ал оңтүстік-батыста Генридің әскері болды. Генридің күші 5,000 мен 8,000 адам аралығында деп есептелді, оның бастапқы қоныс аудару күшіне Уэльсте және Англия шекаралық округтерінде жиналған жаңа қосылғандар (соңғы аймақта, көбінесе Талботтың ықпалымен жиналған) және Ричардтың әскерінен дезертирлер қосылған. Тарихшы Джон Маккидің пікірінше, Генридің әскерінің ядросын Филипбер де Шанде бастаған 1,800 француз жалдамалы әскері құрады. Джон Мейр, шайқастан отыз бес жыл өткен соң, бұл күште маңызды шотландтық бөлім болғанын мәлімдеді, бұл талапты кейбір қазіргі заманғы жазушылар қабылдаса да, Макки француздардың элиталық шотландтық аттылары мен садақшыларын жібермейтінін және армияда шотландтық әскердің азын болғанын болжайды, бірақ ол Бернард Стюарт, Обиньи лорды сияқты офицерлердің болғанын мойындайды. Ескі мәтіндегі шайқасқа қатысты тұспалдауларды талқылауда тарихшылар Амбион төбесінің етегіндегі аймақтарды екі әскердің қақтығысқан ықтимал жерлері деп санайды және ұрыстың мүмкін сценарийлерін ойлады. Олар шайқасты қайта жасай отырып, Генридің әскері Ричард пен оның әскері тұрған Амбион төбесіне қарай жылжуын көрсетті. Генридің әскері төбе басының оңтүстік-батыс жағындағы батпақты басып өткенде, Ричард Стенлиге хабар жіберіп, егер Стенли Генриге шабуылға бірден қосылмаса, оның ұлы Лорд Стрейнджті өлтіретінін ескертті. Стенли өзінің басқа ұлдары бар екенін жауап берді. Ашуланған Ричард Стрейнджтің басын кесуге бұйрық берді, бірақ оның офицерлері шайқас жақын болғандықтан және оны кейін орындау ыңғайлырақ болар дей келіп, уақытты соқтырды. Генри де Стенлиге хабаршылар жіберіп, одан адалдық көрсете беруін сұрады. Жауап бұрыс болды – Стенлилер Генри әскеріне бұйрық беріп, шайқасқа дайындағаннан кейін "табиғи түрде" келеді. Генридің Ричардтың күшімен жеке күресуден басқа амалы қалмады. Өзінің әскери тәжірибесіздігін білген Генри әскерін Оксфордқа тапсырып, қауіпсіздігі үшін артқа шегінді. Оксфорд Ричардтың әскерінің ұзын боймен орналасқандығын көріп, оларды дәстүрлі үш бөлімге – алғы шепке, орталыққа және артқы шепке – бөлудің орнына біріктіруді шешті. Ол әскерлеріне байрақтарынан 3 метрден артық алшақтамауды бұйырды, олардың араласып қалуынан қорқып. Жеке топтар бірігіп, қанаттарында атты әскерлермен қоршалған үлкен массаны құрады. Ланкастерлер батпақты айналып, берік жер іздегенде Ричардтың зеңбіректерінен қиындықтарды бастан өткерді. Оксфорд пен оның әскері батпақтан шыққаннан кейін, Норфолк бөлімі және Ричард тобының бірнеше бөлімдері, сэр Роберт Браккенберидің басшылығымен алға жылжуды бастады. Екі жақ жақындасқанда, жауды жебелер жауып тастады. Оксфордтың әскері қолға қол соғыста тұрақты екенін көрсетті; олар өздерінің позицияларын ұстап тұрды және Норфолктің бірнеше әскері шайқас алаңынан қашып кетті. Норфолк осы ертедегі қақтығыста өзінің аға офицерлерінің бірі Уолтер Деверьоны жоғалтты. Өзінің күшінің нашар екенін түсінген Ричард Нортумберлендке көмекке шақырды, бірақ Нортумберленд бөлімі қозғалыс көрсетпеді. Тарихшылар, мысалы, Хоррокс пен Пью, Нортумберленд жеке себептермен патшасына көмектеспеуді таңдады деп санайды. Росс Нортумберлендтің адалдығына қатысты күмәнді пікірлерді жоққа шығарады, Амбион төбесінің тар жотасы оның шайқасқа қатысуына кедергі келтіргенін болжайды. Ол кездегі жаттығулар деңгейіне қарай графқа Оксфордтың әскеріне қарсы тұру үшін одақтастары арқылы өту немесе кең жақтау жасау мүмкін емес еді. Осы сәтте Ричард Генридің негізгі күшінің артында тұрғанын көрді. Мұны көрген Ричард жаудың қолбасшысын өлтіріп, соғысты тез аяқтауды шешті. Ол атты әскерлерді басқарып, Генридің тобына шабуыл жасады; бірнеше есептерде Ричардтың күші 800-1000 рыцарьдан тұрғаны айтылған, бірақ Росс Ричардты тек оның үйінің адамы мен жақын достары ғана ертіп кеткенін айтады. Ричард Генридің туын ұстаушысы сэр Уильям Брендонды алғашқы шабуылда өлтірді және бұзылған сүңгісімен Эдуард IV-нің бұрынғы туын ұстаушысы, мықты Джон Чейннің басына соққы беріп, оны аттан түсірді. Генридің жасағындағы француз жалдамалы әскерлері шабуыл оларды дайын емес ұстағанын және Генри олардың арасында жасырынып, өзін азайтуға тырысқанын айтты. Генри өзі жеке шайқасқа түспеді. Оксфорд Генримен бірге шағын пикамен қаруланған резервтік күш қалдырды. Олар Ричардтың атты шабуылының қарқынын баяулатты және Тюдорға маңызды уақытты ұсынды. Генридің қалған қауіпсіздігі оның төңірегін қоршап, Йорк корольінен сақтады. Сонымен қатар, Ричард Генридің әскерімен күресіп, негізгі күшінен бөлінгенін көрген Уильям Стенли Генриге көмекке келді. Енді басымдыққа ие болған Ричардтың әскері қоршалып, бірте-бірте кері шегінді. Ричардтың әскері Тюдордан бірнеше жүз метр қашықтыққа, батпақтың жиегіне дейін жетелді, онда корольдің аты құлап кетті. Атынан түскен Ричард өзін жинап, азайып бара жатқан әскерін қайта жинады, қашпауға бел буды: "Құдайға ант етейін, бір қадам да шегінбеймін. Мен патша ретінде жеңіске жетемін немесе патша ретінде өлемін". Шайқаста Ричардтың туын ұстаушысы – сэр Персиваль Тирлуолл – аяқтарын жоғалтты, бірақ оны өлтіргенше Йорк туын көтеріп ұстады. Джеймс Харрингтон да шайқаста қаза тапқан болуы мүмкін. Корольдің сенімді кеңесшісі Ричард Рэтклифф те қаза тапты. Генри Тюдордың ресми тарихшысы Полидор Вергиль "Король Ричард, жалғыз, жауларының ең қалың жерінде ерлікпен шайқасып өлді" деп жазды. Ричард Уильям Стенлидің әскерімен қоршалып, өлтірілгенге дейін Генри Тюдорға жақын келді. Бургундиялық жылнамашы Жан Молине бір Уэльстің Ричардтың аты батпақты жерде тұрғанда, айқаспен соққы беріп, өлімге жеткізгенін айтады. Соққылар соншалық күшті болғандықтан, корольдің қақпасы басына дейін кіргені айтылады. Заманауи Уэльс ақыны Гуто'р Глин, басқа Уэльстік Ланкастерлік көшбасшысы Рис ап Томас немесе оның бірі корольді өлтіргенін білдіреді, "Lladd y baedd, eilliodd ei ben" ("Доңызды өлтірді, басын қырқып алды"). Король Ричардтың сүйек қалдықтарын талдау 11 жарақатын көрсетті, оның тоғызы басына тиген; айқаспен кесілген жүзінің артқы бөлігі Ричардтың қақпасын жоғалтқанын көрсетеді. Ричардтың әскері оның өлімі туралы хабар тарағаннан кейін ыдырады. Нортумберленд пен оның әскері корольдің тағдырынан кейін солтүстікке қашты, ал Норфолк Леди Бесси балладасына сәйкес, сэр Джон Саважпен жеке шайқаста қаза тапты.

The Yorkist army, variously estimated at between 7,500 and 12,000 men, deployed on the hilltop along the ridgeline from west to east. Norfolk's force (or "battle" in the parlance of the time) of spearmen stood on the right flank, protecting the cannon and about 1,200 archers. Richard's group, comprising 3,000 infantry, formed the centre. Northumberland's men guarded the left flank; he had approximately 4,000 men, many of them mounted. Standing on the hilltop, Richard had a wide, unobstructed view of the area. He could see the Stanleys and their 4,000–6,000 men holding positions on and around Dadlington Hill, while to the southwest was Henry's army. Henry's force has been variously estimated at between 5,000 and 8,000 men, his original landing force of exiles and mercenaries having been augmented by the recruits gathered in Wales and the English border counties (in the latter area probably mustered chiefly by the Talbot interest), and by deserters from Richard's army. Historian John Mackie believes that 1,800 French mercenaries, led by Philibert de Chandée, formed the core of Henry's army. John Mair, writing thirty five years after the battle, claimed that this force contained a significant Scottish component, and this claim is accepted by some modern writers, but Mackie reasons that the French would not have released their elite Scottish knights and archers, and concludes that there were probably few Scottish troops in the army, although he accepts the presence of captains like Bernard Stewart, Lord of Aubigny. In their interpretations of the vague mentions of the battle in the old text, historians placed areas near the foot of Ambion Hill as likely regions where the two armies clashed, and thought up possible scenarios of the engagement. In their recreations of the battle, Henry started by moving his army towards Ambion Hill where Richard and his men stood. As Henry's army advanced past the marsh at the southwestern foot of the hill, Richard sent a message to Stanley, threatening to execute his son, Lord Strange, if Stanley did not join the attack on Henry immediately. Stanley replied that he had other sons. Incensed, Richard gave the order to behead Strange but his officers temporised, saying that battle was imminent, and it would be more convenient to carry out the execution afterwards. Henry had also sent messengers to Stanley asking him to declare his allegiance. The reply was evasive—the Stanleys would "naturally" come, after Henry had given orders to his army and arranged them for battle. Henry had no choice but to confront Richard's forces alone. Well aware of his own military inexperience, Henry handed command of his army to Oxford and retired to the rear with his bodyguards. Oxford, seeing the vast line of Richard's army strung along the ridgeline, decided to keep his men together instead of splitting them into the traditional three battles: vanguard, centre, and rearguard. He ordered the troops to stray no further than 10 feet (3 m) from their banners, fearing that they would become enveloped. Individual groups clumped together, forming a single large mass flanked by horsemen on the wings. The Lancastrians were harassed by Richard's cannon as they manoeuvred around the marsh, seeking firmer ground. Once Oxford and his men were clear of the marsh, Norfolk's battle and several contingents of Richard's group, under the command of Sir Robert Brackenbury, started to advance. Hails of arrows showered both sides as they closed. Oxford's men proved the steadier in the ensuing hand to hand combat; they held their ground and several of Norfolk's men fled the field. Norfolk lost one of his senior officers, Walter Devereux, in this early clash. Recognising that his force was at a disadvantage, Richard signalled for Northumberland to assist but Northumberland's group showed no signs of movement. Historians, such as Horrox and Pugh, believe Northumberland chose not to aid his king for personal reasons. Ross doubts the aspersions cast on Northumberland's loyalty, suggesting instead that Ambion Hill's narrow ridge hindered him from joining the battle. The earl would have had to either go through his allies or execute a wide flanking move—near impossible to perform given the standard of drill at the time—to engage Oxford's men. At this juncture Richard saw Henry at some distance behind his main force. Seeing this, Richard decided to end the fight quickly by killing the enemy commander. He led a charge of mounted men around the melee and tore into Henry's group; several accounts state that Richard's force numbered 800–1000 knights, but Ross says it was more likely that Richard was accompanied only by his household men and closest friends. Richard killed Henry's standard bearer Sir William Brandon in the initial charge and unhorsed burly John Cheyne, Edward IV's former standard bearer, with a blow to the head from his broken lance. French mercenaries in Henry's retinue related how the attack had caught them off guard and that Henry sought protection by dismounting and concealing himself among them to present less of a target. Henry made no attempt to engage in combat himself. Oxford had left a small reserve of pike equipped men with Henry. They slowed the pace of Richard's mounted charge, and bought Tudor some critical time. The remainder of Henry's bodyguards surrounded their master, and succeeded in keeping him away from the Yorkist king. Meanwhile, seeing Richard embroiled with Henry's men and separated from his main force, William Stanley made his move and rode to the aid of Henry. Now outnumbered, Richard's group was surrounded and gradually pressed back. Richard's force was driven several hundred yards away from Tudor, near to the edge of a marsh, into which the king's horse toppled. Richard, now unhorsed, gathered himself and rallied his dwindling followers, supposedly refusing to retreat: "God forbid that I retreat one step. I will either win the battle as a king, or die as one." In the fighting Richard's banner man—Sir Percival Thirlwall—lost his legs, but held the Yorkist banner aloft until he was killed. It is likely that James Harrington also died in the charge. The king's trusted advisor Richard Ratcliffe was also slain. Polydore Vergil, Henry Tudor's official historian, recorded that "King Richard, alone, was killed fighting manfully in the thickest press of his enemies". Richard had come within a sword's length of Henry Tudor before being surrounded by William Stanley's men and killed. The Burgundian chronicler Jean Molinet says that a Welshman struck the death blow with a halberd while Richard's horse was stuck in the marshy ground. It was said that the blows were so violent that the king's helmet was driven into his skull. The contemporary Welsh poet Guto'r Glyn implies the leading Welsh Lancastrian Rhys ap Thomas, or one of his men, killed the king, writing that he "Lladd y baedd, eilliodd ei ben" ("Killed the boar, shaved his head"). Analysis of King Richard's skeletal remains found 11 wounds, nine of them to the head; a blade consistent with a halberd had sliced off part of the rear of Richard's skull, suggesting he had lost his helmet. Richard's forces disintegrated as news of his death spread. Northumberland and his men fled north on seeing the king's fate, and Norfolk was killed by the knight Sir John Savage in single combat according to the Ballad of Lady Bessy.

Соғыстан кейін

Ол төртінші ұрпақ, анасы Ланкастер ұрпағы деп мәлімдегенмен, Генрих патшаны жаулап алу құқығымен иеленді. Шайқастан кейін Ричардтың тәжі табылғандығы айтылады, ол Генрихке әкелінді және ол Корольдік деп жарияланды. Генрихтің ресми тарихшысы Вергилийдің айтуынша, Лорд Стэнли тәжді тапқан. Тарихшылар Стэнли Кримс және Сидней Англо тәждің қарағай бұтағынан табылғаны туралы аңызды жоққа шығарады; замандас көздердің ешқайсысы мұндай оқиғаны хабарлаған жоқ. Дегенмен, Росс аңызды елемеді. Ол, егер тоғай бұтағы оның тегімен тығыз байланысты болмаса, ол Генрихтің елтаңбасының бөлігі болмас еді дейді. Болдуин Ланкастер әулетінің бұта мотивін бұрын қолданғанын, ал Генрих тек тәжді қосыпты дейді. Вергилийдің жылнамасында осы шайқаста Генрихтің 100 адамы, Ричардтың 1000 адамы қаза тапты. Құлағандардың денелері жерлеу үшін Дадлингтондағы Сент-Джеймс шіркеуіне әкелінді. Алайда Генрих Ричардқа бірден демалыс беруден бас тартты; керісінше, соңғы Йорк патшасының мәйіті жалаңаш қалдырылып, жылқыға байланды. Оның денесі Лестерге әкелінді және ол өлгенін дәлелдеу үшін ашық түрде көрсетілді. Ертегілерде бұл Ланкастердің ірі колледждік негізінде, Ньюарк қасиетті Ананың хабарлама шіркеуінде болғандығы айтылады. Екі күннен кейін мәйіті Greyfriars шіркеуінің ішінде қарапайым қабірге қойылды. 1538 жылы монастырь таратылғаннан кейін шіркеу қиратылды, ал Ричардтың қабірінің орны ұзақ уақыт белгісіз болды. 2012 жылдың 12 қыркүйегінде археологтар Лестердегі тұрақ астында омыртқаның бұрылыстары мен бас жарақаты бар көмілген қаңқаны тапты және оның Ричард III екеніне күдіктенді. 2013 жылдың 4 ақпанында ДНК-тестілеу Лестер университетінің ғалымдары мен зерттеушілерін "нақты күмәннен тыс" қалдықтар Ричард патшаның қалдықтары екеніне сендірді. 2015 жылдың 26 наурызында бұл сүйектер Лестер соборында салтанатты түрде жерленді. Ричардтың қабірі келесі күні ашылды. Генрих жалдамалы әскерін босатып, Англияны билеуді орнату үшін жергілікті сарбаздардың кішкентай ядросын "оның гвардиясының еомендерін" құру үшін сақтап қалды. Парламент оның айыпталуын кері қайтарып, Ричардтың патшалығын заңсыз деп жариялады, бірақ Йорк патшасының билігі Англия тарихының жылнамасында ресми түрде сақталды. Эдуард IV-тің балаларының заңсыз деп жариялануы да кері қайтарылды, Елизаветаның мәртебесі патшалық ханшайымға қайта оралды. Йорк әулетінің мұрагері Елизаветаның Ланкастер әулетінің басшысы Генрихке үйленуі екі әулет арасындағы араздықтың аяқталуын және Тюдор әулетінің басталуын білдірді. Алайда, корольдік неке Генрих патша таққа отырғанға дейін және Елизавета мен оның туыстарының таққа ие болу құқығын жеткілікті түрде бекіткенге дейін кейінге шегерілді. Генрих парламентті өзінің билігін шайқастан бір күн бұрынға дейін қайта жариялауға көндірді, бұл оған Босворт алаңында өзіне қарсы соғысқандарды сатқын деп жариялауға мүмкіндік берді. Шайқас кезінде әрекетсіз болған Нортумберленд тұтқындалды, бірақ кейін босатылып, Генрихтің атынан солтүстікті тыныштандыру үшін қайта қызметке орналастырылды. Ричард үшін күрескендерді тазалау Генрихтің билігінің алғашқы екі жылын қамтыды, бірақ кейіннен ол оған бұрынғы адалдығына қарамастан, өзіне бағынғандарды қабылдауға дайын екенін көрсетті. Генрих өзінің қолдаушылары арасында Стенлилерді ең жомарт сыйлады. Уильямды өзінің палата қызметкері етіп тағайындағаннан басқа, ол Лорд Стенлиге Дерби графы титулын және басқа да игіліктер мен кеңселерді берді. Генрих Оксфордты Йорктер тартып алған жерлері мен атақтарымен қайтарды, оны Тауэрдің констеблі және Англия, Ирландия және Аквитанияның адмиралы етіп тағайындады. Генрих өзінің туыстары үшін Джаспер Тюдорды Бедфорд герцогы етіп тағайындады. Ол анасына Ричардтан тартып алынған жерлерді және гранттарды қайтарды және ол өзінің ұлы екенін дәлелдеді, оған сарайда құрметке бөленген орын берді және бүкіл билік кезінде оған адал қызмет етті. Парламенттің Маргаретті femme sole деп жариялауы оған тиімді күш берді; енді оған өз мүлкін Стэнли арқылы басқарудың қажеті жоқ. Элтон өзінің алғашқы жомарттығына қарамастан, Босворттағы Генрихтің жақтастары оның қысқа мерзімге ғана ерекше ықыласына ие болатынын айтады; кейінірек жылдары ол оның мүдделеріне ең жақсы қызмет еткендерді жоғарылатты. Генрих өзінен бұрынғы патшалар сияқты қарсыластарымен де кездесті. Бірінші ашық көтеріліс Босворт алаңынан екі жыл өткен соң болды; Ламберт Симнел Эдуард Плантенет, 17-ші Уорик графы, Эдуард IV-тің жүрегі деп мәлімдеді. Линкольн графы оны таққа қолдады және 1487 жылдың 16 маусымында Стоук алаңындағы шайқаста Йорк әулеті атынан көтерілісшілерге басшылық етті. Көтерілісшілер әскері Нортумберленд әскерінің бірнеше шабуылдарын тойтарды, содан кейін Генрих әскерімен шайқасты. Оксфорд және Бедфорд Генрихтің әскеріне, соның ішінде Ричард III-тің бұрынғы жақтастарына басшылық етті. Генрих осы шайқасты оңай жеңіп алды, бірақ бас тартқандар мен қастандықтар одан әрі жалғасты. 1489 жылы болған көтеріліс Нортумберлендтің өлтірілуімен басталды; әскери тарихшы Майкл С. С. Адамс Нортумберлендтің денеінің жанына қалдырылған хабарламаның авторы Ричардтың өліміне графты кінәлі деп айыптады.

Although he claimed fourth generation, maternal Lancastrian descendancy, Henry seized the crown by right of conquest. After the battle, Richard's circlet is said to have been found and brought to Henry, who was proclaimed king at the top of Crown Hill, near the village of Stoke Golding. According to Vergil, Henry's official historian, Lord Stanley found the circlet. Historians Stanley Chrimes and Sydney Anglo dismiss the legend of the circlet's finding in a hawthorn bush; none of the contemporary sources reported such an event. Ross, however, does not ignore the legend. He argues that the hawthorn bush would not be part of Henry's coat of arms if it did not have a strong relationship to his ascendance. Baldwin points out that a hawthorn bush motif was already used by the House of Lancaster, and Henry merely added the crown. In Vergil's chronicle, 100 of Henry's men, compared to 1,000 of Richard's, died in this battle—a ratio Chrimes believes to be an exaggeration. The bodies of the fallen were brought to St James Church at Dadlington for burial. However, Henry denied any immediate rest for Richard; instead the last Yorkist king's corpse was stripped naked and strapped across a horse. His body was brought to Leicester and openly exhibited to prove that he was dead. Early accounts suggest that this was in the major Lancastrian collegiate foundation, the Church of the Annunciation of Our Lady of the Newarke. After two days, the corpse was interred in a plain tomb, within the church of the Greyfriars. The church was demolished following the friary's dissolution in 1538, and the location of Richard's tomb was long uncertain. On 12 September 2012, archaeologists announced the discovery of a buried skeleton with spinal abnormalities and head injuries under a car park in Leicester, and their suspicions that it was Richard III. On 4 February 2013, it was announced that DNA testing had convinced Leicester University scientists and researchers "beyond reasonable doubt" that the remains were those of King Richard. On 26 March 2015, these remains were ceremonially buried in Leicester Cathedral. Richard's tomb was unveiled on the following day. Henry dismissed the mercenaries in his force, retaining only a small core of local soldiers to form a "Yeomen of his Garde", and proceeded to establish his rule of England. Parliament reversed his attainder and recorded Richard's kingship as illegal, although the Yorkist king's reign remained officially in the annals of England history. The proclamation of Edward IV's children as illegitimate was also reversed, restoring Elizabeth's status to a royal princess. The marriage of Elizabeth, the heiress to the House of York, to Henry, the master of the House of Lancaster, marked the end of the feud between the two houses and the start of the Tudor dynasty. The royal matrimony, however, was delayed until Henry was crowned king and had established his claim on the throne firmly enough to preclude that of Elizabeth and her kin. Henry further convinced Parliament to backdate his reign to the day before the battle, enabling him retrospectively to declare as traitors those who had fought against him at Bosworth Field. Northumberland, who had remained inactive during the battle, was imprisoned but later released and reinstated to pacify the north in Henry's name. The purge of those who fought for Richard occupied Henry's first two years of rule, although later he proved prepared to accept those who submitted to him regardless of their former allegiances. Of his supporters, Henry rewarded the Stanleys the most generously. Aside from making William his chamberlain, he bestowed the earldom of Derby upon Lord Stanley along with grants and offices in other estates. Henry rewarded Oxford by restoring to him the lands and titles confiscated by the Yorkists and appointing him as Constable of the Tower and admiral of England, Ireland, and Aquitaine. For his kin, Henry created Jasper Tudor the Duke of Bedford. He returned to his mother the lands and grants stripped from her by Richard, and proved to be a filial son, granting her a place of honour in the palace and faithfully attending to her throughout his reign. Parliament's declaration of Margaret as femme sole effectively empowered her; she no longer needed to manage her estates through Stanley. Elton points out that despite his initial largesse, Henry's supporters at Bosworth would enjoy his special favour for only the short term; in later years, he would instead promote those who best served his interests. Like the kings before him, Henry faced dissenters. The first open revolt occurred two years after Bosworth Field; Lambert Simnel claimed to be Edward Plantagenet, 17th Earl of Warwick, who was Edward IV's nephew. The Earl of Lincoln backed him for the throne and led rebel forces in the name of the House of York. The rebel army fended off several attacks by Northumberland's forces, before engaging Henry's army at the Battle of Stoke Field on 16 June 1487. Oxford and Bedford led Henry's men, including several former supporters of Richard III. Henry won this battle easily, but other malcontents and conspiracies would follow. A rebellion in 1489 started with Northumberland's murder; military historian Michael C. C. Adams says that the author of a note, which was left next to Northumberland's body, blamed the earl for Richard's death.

Мұрасы мен тарихи маңызы

Босуорт шайқасы туралы қазіргі заманғы деректерді төрт негізгі көзден табуға болады, олардың бірі – ағылшын Кройленд жылнамасы. Оны Йорк әулетінің көрнекті жылнамашысы жазған, ол ақпаратты әйгілі адамдар мен сарбаздардан екінші қолдан алған. Басқа жазбалардың авторлары – шетелдіктер: Вергилий, Жан Молине және Диего де Валера. Молине Ричардқа көңіл бөлісе, Вергилий Генрихтің қызметінде болды және патша мен оның поддандыларынан жақсы жаңалықтар жинады, оларды жақсы жарықтан көрсету үшін. Росс ақпаратын сенімсіз деп санайтын Диего де Валера испан саудагерлерінің хаттарынан өз жұмысын құрастырды. Дегенмен, басқа тарихшылар Валераның еңбегін пайдаланып, басқа көздерде оңай көрінбейтін құнды тұжырымдар жасады. Росс «Босворт алаңының балладасын» шайқастың кейбір егжей-тегжейін анықтау үшін пайдалы көз деп санайды. Көптеген әртүрлі есептер, көбінесе екінші немесе үшінші қол ақпаратқа негізделген, тарихшыларға шайқасты қайта құруға тырысқанда қиындық тудырды. Олардың басты шағымы – шайқастың нәтижесінен басқа, жылнамаларда өте аз мәлімет кездеседі. Тарихшы Майкл Хикске сәйкес, Босуорт шайқасы – Розалар соғысының ең нашар жазылған шайқастарының бірі.

Тарихи бейнелеулер мен түсіндірулер

Генрих өзінің жеңісін ел үшін жаңа бастама ретінде көрсетуге тырысты; ол өзінің билігін 1485 жылы "заманауи дәуір" ретінде бейнелеу үшін жылнамашыларды жалдады. Хикс Вергилийдің және соқыр тарихшы Бернард Андренің еңбектері кейінгі Тюдор әкімшілігінің қолдауына ие болды, бұл келесі төрт жүз жыл бойы жазушылар үшін беделді дереккөздерге айналды. Осылайша, Тюдор әдебиеті Генридің билігін мақтап, Босворт шайқасын азамат соғысының соңғы қақтығысы ретінде суреттейді және одан кейінгі көтерілістерді азайтады. Англия үшін орта ғасырлар 1485 жылы аяқталды, ал "Англия мұрасы" 1066 жылы Жеңімпаз Вильямның сәтті шабуылынан басқа, ағылшын тарихында ешқандай жылдың маңызды емес екенін мәлімдейді. Ричардты өзінің немерелерін өлтіріп, таққа қол сұққан дөңгелектеген тиран ретінде бейнелей отырып, Тюдор тарихшылары шайқасқа мифологиялық мән берді: ол жақсылық пен жамандық арасындағы эпикалық шайқасқа айналды, оның моральдық нәтижесі қанағаттандырарлық болды. Оқырман Колин Бэрроудың айтуынша, Андре шайқастың тарихи маңыздылығына осылайша әсер еткендіктен, оны өзінің "Генрих VII" (1502) еңбегінде бос бет қалдырып көрсеткен. Профессор Питер Саксионың пікірінше, бұл шайқас ағылшын тарихындағы бірегей шайқас болды, себебі "жеңіс соғысқандарға емес, жеңіске жеткеніне сенімді болғанға дейін күресуді кейінге қалдырғандарға байланысты болды". Адамс және Хоррокс сияқты тарихшылар Ричардтың мифтік себептермен емес, әскердегі рух пен адалдық мәселелерінен жеңілгенін санайды. Көптеген қарапайым сарбаздар өздеріне сенімсіздік білдіретін сюзерен үшін күресуді қиын деп тапты, ал кейбір лордтар Ричард тақтан түсірілсе, жағдайлары жақсарады деп ойлады. Адамстың айтуынша, мұндай екіжүзділікке қарсы Ричардтың соңғы шабуылы – даладағы жалғыз рыцарлық мінез-құлық болды. Тарихшы Майкл Беннет бұл шабуылды "[ортағасырлық] ағылшын рыцарлығының ақтық әні" деп атады. Адамс бұл көзқарасты сол кезде Эдуард IV және Ричард III-тен демеу алған баспагер Уильям Кэкстон да бөліскенін санайды. Шайқастан тоғыз күн өткен соң, Кэкстон Томас Малоридің рыцарлық және сатқындықпен өлім туралы әңгімесін жариялады – "Артурдың өлімі" – Ричардтың өліміне жауап ретінде. Элтон Босворт алаңының нақты маңызы жоқ деп санайды, 20-ғасырғы ағылшын жұртшылығы шайқастың бес жүз жылдық мерейтойына дейін елемегенін атап өтеді. Оның пікірінше, шайқас туралы нақты ақпараттың болмауы – оның нақты қайда болғанын ешкім білмейді – оның ағылшын қоғамы үшін маңызды еместігін көрсетеді. Элтон бұл шайқасты Генридің билігін орнату үшін күресінің бір бөлігі деп санайды, жас патша өзінің тағын нығайту үшін тағы он жыл бойы фракцияларды және бүліктерді басуға мәжбүр болғанын атап өтеді. Маки Босворт алаңының жүз жылдан астам уақыт бойы Англияны билік ететін әулетті құрған шешуші шайқас ретінде ерекшеленетінін айтады. Макки сол кездегі замандас тарихшылардың Розалар соғысы кезінде үш патшалық мұрагерлік туралы сақ болғанын және Босворт алаңы осындай шайқастардың көптеген қатарынан тағы бірі саналғанын атап өтеді. Фрэнсис Бэкон мен оның ізбасарларының еңбектері мен күш-жігерінің арқасында жұртшылық "тиранның құлауына" әкелген шайқастың олардың болашағын шешкеніне сенді.

Henry tried to present his victory as a new beginning for the country; he hired chroniclers to portray his reign as a "modern age" with its dawn in 1485. Hicks states that the works of Vergil and the blind historian Bernard André, promoted by subsequent Tudor administrations, became the authoritative sources for writers for the next four hundred years. As such, Tudor literature paints a flattering picture of Henry's reign, depicting the Battle of Bosworth as the final clash of the civil war and downplaying the subsequent uprisings. For England the Middle Ages ended in 1485, and English Heritage claims that other than William the Conqueror's successful invasion of 1066, no other year holds more significance in English history. By portraying Richard as a hunchbacked tyrant who usurped the throne by killing his nephews, the Tudor historians attached a sense of myth to the battle: it became an epic clash between good and evil with a satisfying moral outcome. According to Reader Colin Burrow, André was so overwhelmed by the historic significance of the battle that he represented it with a blank page in his Henry VII (1502). For Professor Peter Saccio, the battle was indeed a unique clash in the annals of English history, because "the victory was determined, not by those who fought, but by those who delayed fighting until they were sure of being on the winning side." Historians such as Adams and Horrox believe that Richard lost the battle not for any mythic reasons, but because of morale and loyalty problems in his army. Most of the common soldiers found it difficult to fight for a liege whom they distrusted, and some lords believed that their situation might improve if Richard were dethroned. According to Adams, against such duplicities Richard's desperate charge was the only knightly behaviour on the field. As fellow historian Michael Bennet puts it, the attack was "the swan song of [mediaeval] English chivalry". Adams believes this view was shared at the time by the printer William Caxton, who enjoyed sponsorship from Edward IV and Richard III. Nine days after the battle, Caxton published Thomas Malory's story about chivalry and death by betrayal—Le Morte d'Arthur—seemingly as a response to the circumstances of Richard's death. Elton does not believe Bosworth Field has any true significance, pointing out that the 20th century English public largely ignored the battle until its quincentennial celebration. In his view, the dearth of specific information about the battle—no one even knows exactly where it took place—demonstrates its insignificance to English society. Elton considers the battle as just one part of Henry's struggles to establish his reign, underscoring his point by noting that the young king had to spend ten more years pacifying factions and rebellions to secure his throne. Mackie asserts that, in hindsight, Bosworth Field is notable as the decisive battle that established a dynasty which would rule unchallenged over England for more than a hundred years. Mackie notes that contemporary historians of that time, wary of the three royal successions during the long Wars of the Roses, considered Bosworth Field just another in a lengthy series of such battles. It was through the works and efforts of Francis Bacon and his successors that the public started to believe the battle had decided their futures by bringing about "the fall of a tyrant".

Шекспирдің драмалық көрінісі

Уильям Шекспир өзінің "Ричард III" пьесасында Босворт шайқасына ерекше мән береді. Бұл "бір үлкен шайқас"; ешқандай басқа шайқас көрерменнің назарын бұл оқиғадан бұрғызбайды, оны Генрих Тюдор мен Ричард III арасындағы жекпе-жек ретінде көрсетеді. Шекспир олардың дуэлін пьеса мен Ақ гүлдер соғысының кульминациялық нүктесі ретінде пайдаланады, сонымен қатар моральды жақтау үшін де қолданады, "жақсылықтың жамандыққа толық жеңісін" көрсетеді. Ричард, басты жаман кейіпкер, Шекспирдің бұрынғы пьесаларындағы шайқастарда, атап айтқанда "Генрих VI" пьесасының 3-бөлімінде "қауіпті қылышшең және батыл әскери басшы" ретінде бейнеленген, бұл Ричард III-те патша болған тәсіліне қарама-қайшы келеді. Босворт шайқасы туралы тек бес сөйлем айтылса да, оған үш көрініс және төрт жүзден астам жолдар дайындық жасайды, кейіпкерлердің түсініктемесі мен мотивациясын дамытады. Шекспирдің шайқас туралы баяндауы негізінен Эдвард Холл мен Рафаэль Холиншед сияқты жылнамашылардың, Вергилийдің жылнамасынан алынған тарихи драмалық нұсқаларына негізделген. Алайда, Шекспирдің Ричардқа деген көзқарасын Томас Мор қалыптастырды, оның жазбалары Йорк патшасына қарсы айқын бейімділік танытты. Осы ықпалдың нәтижесінде патшаны жамандаған сценарий пайда болды, Шекспир драмалық эффект үшін тарихтан кетуге дайын болды. Анжулық Маргарет 1482 жылы қайтыс болды, бірақ Шекспир оны Ричардтың анасымен шайқасқа дейін сөйлестіріп, Ричардтың тағдырын болжады және "Генрих VI" пьесасындағы болжамын орындады. Шекспир Ричардтың шайқас алдындағы ұйқысыз түнінің себебін асыра көрсетті, оны патша өлтіргендердің арбақтарымен, соның ішінде Бэкингеммен қиналуы ретінде бейнеледі. Ричард өзінің ішкі күйреуінен зардап шегеді, бірақ ол сөйлегенде қайта сенімділікке ие болып, егер тажын сақтау үшін қажет болса, жамандыққа да баруға дайын екенін мәлімдейді. Екі армия арасындағы шайқас сахнадан шыққан шулы дыбыстармен (дабылдар) көрсетіледі, ал актерлер сахнаға шығып, өз сөздерін айтады және кетеді. Жекпе-жекке күтім жасау үшін Шекспир Ричардтың кеңесшісі Уильям Кэйтсби патшаның "адамнан да керемет нәрселер жасап жатқанын" жариялағаннан кейін, дабылдарды қайтадан соғуды сұрайды. Ричард өзінің кіруін классикалық сөздермен аяқтайды: "Ат, ат! Патшалығымды атқа сатуға дайынмын!". Ол шегінуден бас тартып, Генрихтің қос өзінің барлығын өлтіргенше, оның басты жауына қарсы күреседі. Генрихтің Босворт алаңында бес қаптамасы болғаны туралы ешқандай дерек жоқ; бұл идея Шекспирдің туындысы. Ол Ричардтың майдан даласындағы батылдығын күшейту үшін Генрих IV-тің Шрусбери шайқасында (1403) оларды қолданған тәжірибесінен шабыт алды. Сол сияқты Генрих пен Ричард арасындағы жекпе-жек Шекспирдің туындысы. Шекспирдің пьесаларынан бұрын жазылған, авторсыз "Ричард III-нің нағыз трагедиясында" мұндай кездесуді сахналауға ешқандай белгі жоқ: пьесадағы сахналық нұсқаулар ұрысқа ешқандай сілтеме жасамайды. Драмалық еркіндіктерге қарамастан, Шекспирдің Босворт шайқасының нұсқасы 18 және 19 ғасырларда көптеген жылдар бойы ағылшын оқулықтары үшін үлгі болды. Кітаптарда, суреттерде жарияланып, бүкіл елдегі сахналарда ойналған тарихтың осы романтикалық нұсқасы, юморист Гилберт Эбботт Бекетті алаңдатты. Ол өзінің сын-пікірін өлең түрінде білдірді, шайқастың романтикалық көзқарасын "Ричард III-нің нашар қойылымын" көрумен теңестірді: нашар киім киген актерлер сахнада Босворт шайқасын ойнап жатыр, ал екінші рөлдердегілер артта отырып, оқиғаға қызығушылық танытпайды. Лоренс Оливьедің 1955 жылы түсірген "Ричард III" фильмінде Босворт шайқасы жекпе-жек ретінде емес, жалпы жанжал ретінде бейнеленген, бұл фильмнің ең танымал көрінісіне айналды және Босворт шайқас алаңы мұражай орталығында тұрақты көрсетілімге ие болды. Фильм Йорк және Ланкастер армияларының ашық алаңдағы шайқасын көрсетеді, қолға-қол соғыстың қатыгездігіне назар аударады және реализмі үшін марапаттар алды. Алайда, The Manchester Guardian газетінің бір рецензенті әсер етпеді, өйткені жазықтың кеңдігіне қарағанда күресушілердің саны тым аз және Ричардтың өлімі сахнасында жеткіліксіз нәзіктік болды деп тапты. Ричардтың армиясын шайқасқа дайындау тәсілі де мақтауға ие болды. Ричард өзінің әскеріне сөйлеп, қылышымен құмға жоспарларын салғанда, оның бөлімдері экранға шығып, Ричард салған сызықтарға сәйкес орналасады. Суреттік және баяндау элементтерінің тығыз байланысы Ричарды оның құрған жоспарын көрсететін әңгімешіге айналдырады. Шекспир зерттеушісі Герберт Курсен бұл бейнені кеңейтеді: Ричард өзін адамдардың жаратушысы ретінде көрсетеді, бірақ оның туындыларының қатыгездігінде өледі. Курсен бұл бейнені Генрих V пен оның "бауырларының тобымен" салыстырады. Алайда, Иэн Маккелленнің 1995 жылы түсірген "Ричард III" фильміндегі оқиға оқиғасы 1930 жылдарғы фашистік Англияға ауысқандығы тарихшыларды наразылыққа түсірді. Адамс Шекспирдің Босворттағы Ричардтың тағдыры туралы түсінігінің моральдық сабағы, қаншалықты әділетсіз болса да, тағдырға "құрметпен және қадір-қасиетпен" қарсы тұру екенін айтады. Арнайы эффектілермен драмалық сабақты көлеңкеге түсіру арқылы Маккелленнің фильмі шайқастың нұсқасын бір өлшемді жаман адамның өлімі туралы пиротехникалық шоуға дейін төмендетіп жіберді. Курсен келіседі, бұл нұсқада шайқас және Ричардтың соңы тривиальды және көңіл көтермейді.

William Shakespeare gives prominence to the Battle of Bosworth in his play, Richard III. It is the "one big battle"; no other fighting scene distracts the audience from this action, represented by a one on one sword fight between Henry Tudor and Richard III. Shakespeare uses their duel to bring a climactic end to the play and the Wars of the Roses; he also uses it to champion morality, portraying the "unequivocal triumph of good over evil". Richard, the villainous lead character, has been built up in the battles of Shakespeare's earlier play, Henry VI, Part 3, as a "formidable swordsman and a courageous military leader"—in contrast to the dastardly means by which he becomes king in Richard III. Although the Battle of Bosworth has only five sentences to direct it, three scenes and more than four hundred lines precede the action, developing the background and motivations for the characters in anticipation of the battle. Shakespeare's account of the battle was mostly based on chroniclers Edward Hall's and Raphael Holinshed's dramatic versions of history, which were sourced from Vergil's chronicle. However, Shakespeare's attitude towards Richard was shaped by scholar Thomas More, whose writings displayed extreme bias against the Yorkist king. The result of these influences is a script that vilifies the king, and Shakespeare had few qualms about departing from history to incite drama. Margaret of Anjou died in 1482, but Shakespeare had her speak to Richard's mother before the battle to foreshadow Richard's fate and fulfill the prophecy she had given in Henry VI. Shakespeare exaggerated the cause of Richard's restless night before the battle, imagining it as a haunting by the ghosts of those whom the king had murdered, including Buckingham. Richard is portrayed as suffering a pang of conscience, but as he speaks he regains his confidence and asserts that he will be evil, if such needed to retain his crown. The fight between the two armies is simulated by rowdy noises made off stage (alarums or alarms) while actors walk on stage, deliver their lines, and exit. To build anticipation for the duel, Shakespeare requests more alarums after Richard's councillor, William Catesby, announces that the king is "[enacting] more wonders than a man". Richard punctuates his entrance with the classic line, "A horse, a horse! My kingdom for a horse!" He refuses to withdraw, continuing to seek to slay Henry's doubles until he has killed his nemesis. There is no documentary evidence that Henry had five decoys at Bosworth Field; the idea was Shakespeare's invention. He drew inspiration from Henry IV's use of them at the Battle of Shrewsbury (1403) to amplify the perception of Richard's courage on the battlefield. Similarly, the single combat between Henry and Richard is Shakespeare's creation. The True Tragedy of Richard III, by an unknown playwright, earlier than Shakespeare's, has no signs of staging such an encounter: its stage directions give no hint of visible combat. Despite the dramatic licences taken, Shakespeare's version of the Battle of Bosworth was the model of the event for English textbooks for many years during the 18th and 19th centuries. This glamorised version of history, promulgated in books and paintings and played out on stages across the country, perturbed humorist Gilbert Abbott à Beckett. He voiced his criticism in the form of a poem, equating the romantic view of the battle to watching a "fifth rate production of Richard III": shabbily costumed actors fight the Battle of Bosworth on stage while those with lesser roles lounge at the back, showing no interest in the proceedings. In Laurence Olivier's 1955 film adaptation of Richard III, the Battle of Bosworth is represented not by a single duel but a general melee that became the film's most recognised scene and a regular screening at Bosworth Battlefield Heritage Centre. The film depicts the clash between the Yorkist and Lancastrian armies on an open field, focusing on individual characters amidst the savagery of hand to hand fighting, and received accolades for the realism portrayed. One reviewer for The Manchester Guardian newspaper, however, was not impressed, finding the number of combatants too sparse for the wide plains and a lack of subtlety in Richard's death scene. The means by which Richard is shown to prepare his army for the battle also earned acclaim. As Richard speaks to his men and draws his plans in the sand using his sword, his units appear on screen, arraying themselves according to the lines that Richard had drawn. Intimately woven together, the combination of pictorial and narrative elements effectively turns Richard into a storyteller, who acts out the plot he has constructed. Shakespearian critic Herbert Coursen extends that imagery: Richard sets himself up as a creator of men, but dies amongst the savagery of his creations. Coursen finds the depiction a contrast to that of Henry V and his "band of brothers". The adaptation of the setting for Richard III to a 1930s fascist England in Ian McKellen's 1995 film, however, did not sit well with historians. Adams posits that the original Shakespearian setting for Richard's fate at Bosworth teaches the moral of facing one's fate, no matter how unjust it is, "nobly and with dignity". By overshadowing the dramatic teaching with special effects, McKellen's film reduces its version of the battle to a pyrotechnic spectacle about the death of a one dimensional villain. Coursen agrees that, in this version, the battle and Richard's end are trite and underwhelming.

Жауынгерлік алаңның орналасуы

Ұрыс орны Лестершир округі кеңесі бойынша Босворт базары қаласының маңында деп саналады. Кеңес тарихшы Дэниел Уильямсты шайқасты зерттеуге шақырды, ал 1974 жылы оның зерттеулері Босворт шайқасының мұралық орталығын және ондағы көрмесін құруға пайдаланылды. Бірақ Уильямстың түсіндірмесіне күмән туды. 1985 жылы шайқастың бес жүз жылдығы тойланған кезде тарихшылар арасындағы пікір қақтығысы Уильямстың теориясының дұрыстығына көптеген адамдардың күмән келтіруіне әкелді. Атап айтқанда, ежелгі ағылшын шайқас алаңдарын қорғап, зерттейтін Battlefields Trust қайырымдылық ұйымы 2003 жылдан 2009 жылға дейін жүргізген геологиялық сараптамалар Амбион төбесінің оңтүстік және шығыс бөліктері 15 ғасырда бекіне жер болғанын көрсетті, бұл Уильямстың онда үлкен батпақ болған деген пікіріне қарсы келеді. Сақшылық тобының жетекшісі, ландшафт археологы Гленн Форд, жиналған топырақ үлгілері мен ортағасырлық әскери жабдықтардың табылуы шайқас Амбион төбесінен оңтүстік-батысқа қарай 3 шақырым жерде (52°34′41″N 1°26′02″W) болғанын көрсетеді, бұл көптеген адамдардың төбесінің етегінде болған деген сеніміне қайшы.

Тарихшылардың теориясы

English Heritage айтымында, бұл шайқас Market Bosworth-тың атымен аталған, өйткені қала сол кезде шайқас алаңына ең жақын маңызды елді мекен болды. Профессор Филип Морган зерттегендей, бастапқыда шайқасқа есім берілмеген болуы мүмкін. Уақыт өте келе, әкімшілік және тарихи жазбаларды жазушылар көзге түсетін шайқасты анықтау қажеттігін сезінеді, оған әдетте топонимикалық сипаттағы және қатысушылар немесе куәгерлерден алынған есім қояды. Бұл есім қоғамда сұрақсыз қабылданады. Ерте жазбаларда Босуорт шайқасы "Броунехете", "bellum Miravallenses", "Сандефорд" және "Дадлингтон алаңы" деп аталады. Ең ерте жазба, 1485 жылғы 23 тамыздағы Йорк қаласының құжаттамасы, шайқастың "Редемор алаңында" болғанын көрсетеді. Бұл 1485–86 жылғы хатпен расталады, онда оның орны ретінде "Редсмор" есімі айтылады. Тарихшы Питер Фоссқа сәйкес, жазбаларда 1510 жылға дейін "Босуорт" шайқасымен байланыс болған жоқ. English Heritage Фосс есімін "Редеморды" шайқас орны ретінде басты жақтаушы ретінде атайды. Оның пікірінше, есім "Hreod Mor" англосаксон тілінен шыққан, яғни "қамысты батпақты жер" дегенді білдіреді. Ол өз пікірін 13 және 16 ғасырлардағы шіркеу жазбаларына негіздеп, "Редемордың" Амбион төбесі мен Дадлингтон ауылының арасында орналасқан, аймақтың шығыстан батысқа қарай созылатын римдік жол – Фенн Лэйнге жақын ылғалды жер екенін айтады. Форд бұл жолдың екі әскердің де шайқас алаңына жетуінің ең мүмкін жолы екенін санайды. Уильямс "Redmore" ұғымын нақты орын ретінде жоққа шығарып, бұл термин қызыл топырақтың үлкен аумағын білдіреді дейді; ал Фосс Уильямстың деректері жергілікті әңгімелер мен жазбалардың қате түсіндірілуінен құралғанын айтады. Сонымен қатар, ол Уильямсқа 1788 жылғы Уильям Хаттонның "Босуорт өрісі шайқасы" еңбек әсер еткенін айтады, ол Фосс пікірінше, шайқастың Амбион төбесінің батысында, Сенс өзенінің солтүстік жағында болғаны туралы түсінікке әкелді. Фосс айтқандай, Хаттон өзінің көзі – Рафаэль Холиншедтің 1577 жылғы жылнамасынан үзіндіні қате түсіндірді. Холиншед былай деп жазды: "Ричард патша өз әскерін Анн Бим деп аталатын төбеге орналастырып, оларды сергітіп, демалыс берді". Фосс Хаттонның "саланы" "шайқас алаңы" деп қате түсінгенін, осылайша ұрыстың Анн Бим (Амбион) төбесінде болғаны туралы ой тудырғанын айтады. Фосс түсіндіргендей, "сала орнату" – лагерь құруға қатысты бұрынғы сөз. Фосс өзінің "Редемор" теориясын қолдайтын тағы бір дәлел ретінде Эдвард Холлдың 1550 жылғы жылнамасынан үзінді келтіреді. Холл Ричард әскерінің келесі күні лагерьін бұзғаннан кейін жазыққа бас сұққанын айтады. Сонымен қатар, Лестершир сипаттамасын (1622 жыл) жазған тарихшы Уильям Бертон шайқастың "Босворттан үш шақырым (5 км) қашықтықта, Шентон, Саттон [Чейни], Дадлингтон және Стоук [Голдинг] қалалары арасында кең, жазық және кең жерде" болғанын жазды. Фосс пікірінше, екі дереккөз де Дадлингтонның солтүстігіндегі жазық жерді сипаттайды.

English Heritage argues that the battle was named after Market Bosworth because the town was then the nearest significant settlement to the battlefield. As explored by Professor Philip Morgan, a battle might initially not be named specifically at all. As time passes, writers of administrative and historical records find it necessary to identify a notable battle, ascribing it a name that is usually toponymical in nature and sourced from combatants or observers. This name then becomes accepted by society and without question. Early records associated the Battle of Bosworth with "Brownehethe", "bellum Miravallenses", "Sandeford" and "Dadlyngton field". The earliest record, a municipal memorandum of 23 August 1485 from York, locates the battle "on the field of Redemore". This is corroborated by a 1485–86 letter that mentions "Redesmore" as its site. According to the historian, Peter Foss, records did not associate the battle with "Bosworth" until 1510. Foss is named by English Heritage as the principal advocate for "Redemore" as the battle site. He suggests the name is derived from "Hreod Mor", an Anglo Saxon phrase that means "reedy marshland". Basing his opinion on 13th and 16th century church records, he believes "Redemore" was an area of wetland that lay between Ambion Hill and the village of Dadlington, and was close to the Fenn Lanes, a Roman road running east to west across the region. Foard believes this road to be the most probable route that both armies took to reach the battlefield. Williams dismisses the notion of "Redmore" as a specific location, saying that the term refers to a large area of reddish soil; Foss argues that Williams's sources are local stories and flawed interpretations of records. Moreover, he proposes that Williams was influenced by William Hutton's 1788 The Battle of Bosworth Field, which Foss blames for introducing the notion that the battle was fought west of Ambion Hill on the north side of the River Sence. Hutton, as Foss suggests, misinterpreted a passage from his source, Raphael Holinshed's 1577 Chronicle. Holinshed wrote, "King Richard pitched his field on a hill called Anne Beame, refreshed his soldiers and took his rest." Foss believes that Hutton mistook "field" to mean "field of battle", thus creating the idea that the fight took place on Anne Beame (Ambion) Hill. To "[pitch] his field", as Foss clarifies, was a period expression for setting up a camp. Foss brings further evidence for his "Redemore" theory by quoting Edward Hall's 1550 Chronicle. Hall stated that Richard's army stepped onto a plain after breaking camp the next day. Furthermore, historian William Burton, author of Description of Leicestershire (1622), wrote that the battle was "fought in a large, flat, plaine, and spacious ground, three miles [5 km] distant from [Bosworth], between the Towne of Shenton, Sutton [Cheney], Dadlington and Stoke [Golding]". In Foss's opinion both sources are describing an area of flat ground north of Dadlington.

Физикалық орын

Англияның тарихи орындарын басқаруға жауапты English Heritage компаниясы Босворт алаңын белгілеу үшін екі теорияны да қолданды. Ешқайсысының үстін артық көре бермей, Уильямс пен Фосс ұсынған жерлерді қамтитын біртұтас, үздіксіз шайқас шегін құрды. Аймақ соғыстан кейін жылдар бойы үлкен өзгерістерге ұшырады. Холиншед өзінің жылнамасында батпақ деп күткен жерінде мықты топырақ тапқанын айтты, ал Бертон 16-шы ғасырдың соңында шайқас алаңының бөліктері қоршалғанын және ауыл шаруашылығы үшін жарамды ету үшін жақсартылғанын растады. Амбион төбесінің оңтүстік беткейіне ағаштар отырғызылып, Амбион орманы құрылды. 18-19 ғасырларда Эшби каналы Амбион төбесінің батысы мен оңтүстік-батысынан өтті. Каналдың бойымен иіліп жатқан Эшби және Нюнетон бірлескен темір жолы аймақты дамба арқылы кесіп өтті. Ландшафтқа енгізілген өзгерістер соншалықты зор болды, 1788 жылы келген Хаттон 1807 жылы қайта келгенде жолын таба алмады. Босворт шайқасының мұражай орталығы Ричардтың құдығының жанындағы Амбион төбесінде салынды. Аңыз бойынша, Ричард III шайқас күні аймақтағы көптеген бұлақтың бірінен су ішкен. 1788 жылы жергілікті тұрғын Хаттонға аңызға сәйкес бұлақты көрсеткен. Кейіннен осы жерге тас құрылыс салынды. Құдықтағы жазуда:

Амбион төбесінің солтүстік-батысында, солтүстік саласының арғы жағында, байрақ пен ескерткіш тас Ричардтың даласын көрсетеді. 1973 жылы салынған бұл орын Уильямстың теориясы негізінде таңдалды. Дадлингтондағы Сент-Джеймс шіркеуі – Босворт шайқасымен байланысты аймақтағы жалғыз ғимарат; шайқаста қаза тапқандардың денелері осы жерге жерленген.

Қайта ашылған шайқас алаңы және мүмкін шайқас сценарийі

Глен Форд басқарған Battlefields Trust жүргізген өте кең ауқымды зерттеу (2005–2009) нәтижесінде негізгі шайқас алаңының нақты орны анықталды. Бұл Питер Фосс ұсынған жерден шамамен бір километр батысқа қарай орналасқан. Шайқас кезінде бұл бірнеше қалашықтың шекарасындағы маргиналды жер болған. Атаулар жиынтығы батпақ және бұталы жердің болуын көрсетеді. Жүйелі металл іздеу кезінде отыздан төрт қорғасын доп табылды (бұл барлық басқа 15 ғасырлық Еуропалық шайқас алаңдарында бұрын табылғаннан асып түседі), сондай-ақ маңызды табылған заттардың ішінде шошқа бейнеленген кішкентай күміс жалатылған белгі де болды. Сарапшылар шошқа белгісі Ричард III-тің қаза болған жерін көрсететін болуы мүмкін деп санайды, себебі оның жеке эмблемасын бейнелейтін бұл жоғары мәртебелі белгіні оның жақын адамының бірі таққан болуы ықтимал. Шайқас туралы жаңа түсінік тарихи мәліметтерді шайқас алаңынан табылған заттармен және ландшафт тарихымен үйлестіреді. Жаңа орын Фен Лейн Рим жолының екі жағында, Фен Лейн шаруашылығына жақын және Амбион төбесінен үш шақырымдай оңтүстік-батысқа қарай орналасқан. Доптардың таралуына, Ричард III әскерінің шамамен мөлшеріне және жер бедеріне сүйене отырып, Глен Форд пен Энн Карри Ричардтың күштерін Фокс Коверт Лейнінің шығысында және болжамды ортағасырлық батпақтың артындағы биік тізбекке орналастырғанын айтады. Ричардтың Норфолк герцогы басқарған алғы шебі Ричардтың шайқас желісінің оң жағында (солтүстік) болды, ал Нортумберленд графы Ричардтың сол жағында (оңтүстік) болды. Тюдор әскері Рим жолы бойымен жақындап, қазіргі Фен Лейн шаруашылығының батысында тізілді, Уорвикширдегі Меревель маңынан келгеннен кейін. Historic England жаңадан анықталған орынды қосу үшін тіркелген Босворт шайқас алаңының шекарасын қайта анықтады. Болашақта осы орынға қоғамның қол жеткізуі мүмкін деген үміт бар.

The very extensive survey carried out (2005–2009) by the Battlefields Trust headed by Glenn Foard led eventually to the discovery of the real location of the core battlefield. This lies about a kilometre further west of the location suggested by Peter Foss. It is in what was at the time of the battle an area of marginal land at the meeting of several township boundaries. There was a cluster of field names suggesting the presence of marshland and heath. Thirty four lead round shot were discovered as a result of systematic metal detecting (more than the total found previously on all other C15th European battlefields), as well as other significant finds, including a small silver gilt badge depicting a boar. Experts believe that the boar badge could indicate the actual site of Richard III's death, since this high status badge depicting his personal emblem was probably worn by a member of his close retinue. A new interpretation of the battle now integrates the historic accounts with the battlefield finds and landscape history. The new site lies either side of the Fenn Lanes Roman road, close to Fenn Lane Farm and is some three kilometres to the southwest of Ambion Hill. Based on the round shot scatter, the likely size of Richard III's army, and the topography, Glenn Foard and Anne Curry think that Richard may have lined up his forces on a slight ridge which lies just east of Fox Covert Lane and behind a postulated medieval marsh. Richard's vanguard commanded by the Duke of Norfolk was on the right (north) side of Richard's battle line, with the Earl of Northumberland on Richard's left (south) side. Tudor's forces approached along the line of the Roman road and lined up to the west of the present day Fenn Lane Farm, having marched from the vicinity of Merevale in Warwickshire. Historic England have re defined the boundaries of the registered Bosworth Battlefield to incorporate the newly identified site. There are hopes that public access to the site will be possible in the future.