Кіріспе
1377–1399 жылдардағы Англия королі Ричард II (6 қаңтар 1367 – шамамен 14 ақпан 1400), сондай-ақ Ричард Бордо деп те аталады, 1377 жылдан 1399 жылы тақтан түсірілгенге дейін Англия королі болды. Ол Уэльс ханзадасы Эдуардтың (кейіннен Қара ханзада атанған) және Кент графесі Джоанның ұлы еді. Ричардтың әкесі 1376 жылы қайтыс болды, Ричард әкесінің атасы, король Эдуард III-нің мұрагері болды; соңғысының өлімінен кейін 10 жасар Ричард таққа отырды. Ричард патшалыққа келген алғашқы жылдары үкімет Джон Гант пен Томас Вудстоктың ықпалымен регенттік кеңестердің қолында болды. Сол кезде Англия түрлі проблемаларға тап болды, ең бастысы – жүз жылдық соғыс. Билік етудің маңызды мәселесі 1381 жылғы шаруалар көтерілісі болды, ал жас король осы дағдарысты сәтті басуда маңызды рөл атқарды. Әкесі мен атасынан гөрі соғысқа бейім емес, ол жүз жылдық соғысты аяқтауға тырысты. Корольдік билікке берілген Ричард аристократияның күшін шектеді және әскери қорғаныс үшін жеке жасаққа сүйенді. Әкесінен өзгеше, Ричард сарайда өнер мен мәдениетке негізделген, корольдің беделі жоғары атмосфераны қалыптастырды. Корольдің аз санды сарайлықтарға тәуелділігі ақсүйектер арасында наразылық тудырды, ал 1387 жылы үкіметті басқаруды Лордтар Апелляциясы деп аталатын аристократтар тобы өз қолына алды. 1389 жылы Ричард билікті қайта иеленді және келесі сегіз жыл бойы бұрынғы қарсыластарымен салыстырмалы түрде үйлесімді билік жүргізді. 1397 жылы ол Апелляция берушілерге кек қайтарды, олардың көпшілігі жазаланды немесе жер аударылды. Келесі екі жылды тарихшылар Ричардтың «тирандығы» деп сипаттады. 1399 жылы Джон Гант қайтыс болғаннан кейін король Ганттың ұлы Генри Болингброкты мұрагерлік құқығынан айырды. 1399 жылдың маусымында Генри Англияға шағын, бірақ тез өскен әскерімен басып кірді. Ол аз қарсылыққа тап болды, сондықтан Ричардты тақтан түсіріп, өзін король деп жариялады. Ричард тұтқындықтан аштықтан қайтыс болды деп есептеледі, бірақ оның соңғы тағдыры туралы сұрақтар әлі де бар. Ричардтың өлімнен кейінгі беделін Уильям Шекспирдің үлкен үлесімен қалыптастырды, оның «Ричард II» пьесасы Ричардтың дұрыс емес билігін және оның 15 ғасырғы Розалар соғысына жауапты екенін көрсетті. Қазіргі заманғы тарихшылар бұл түсіндірмені қабылдамайды, бірақ Ричардты өзінің тақтан түсірілуіне жауапкершіліктен босатпайды. Ол, мүмкін, ақылдан адасқан жоқ, бірақ оның билік етуінің соңында өзін ерекше танытқан жеке тұлғалық бұзылысы болуы мүмкін. Көптеген сарапшылар оның саясаты шындыққа сай емес немесе тіпті бұрын-соңды болмаған, бірақ оны жүзеге асыру тәсілі саяси элитаға қабылдамағандықтан, оның құлдырауына әкелді.
Richard II (6 January 1367 – c. 14 February 1400), also known as Richard of Bordeaux, was King of England from 1377 until he was deposed in 1399. He was the son of Edward, Prince of Wales (later known as the Black Prince), and Joan, Countess of Kent. Richard's father died in 1376, leaving Richard as heir apparent to his grandfather, King Edward III; upon the latter's death, the 10 year old Richard succeeded to the throne. During Richard's first years as king, government was in the hands of a series of regency councils, influenced by Richard's uncles John of Gaunt and Thomas of Woodstock. England at that time faced various problems, most notably the Hundred Years' War. A major challenge of the reign was the Peasants' Revolt in 1381, and the young king played a central part in the successful suppression of this crisis. Less warlike than either his father or grandfather, he sought to bring an end to the Hundred Years' War. A firm believer in the royal prerogative, Richard restrained the power of the aristocracy and relied on a private retinue for military protection instead. In contrast to his grandfather, Richard cultivated a refined atmosphere centred on art and culture at court, in which the king was an elevated figure. The King's dependence on a small number of courtiers caused discontent among the nobility, and in 1387 control of government was taken over by a group of aristocrats known as the Lords Appellant. By 1389 Richard had regained control, and for the next eight years governed in relative harmony with his former opponents. In 1397, he took his revenge on the Appellants, many of whom were executed or exiled. The next two years have been described by historians as Richard's "tyranny". In 1399, after John of Gaunt died, the King disinherited Gaunt's son, Henry Bolingbroke, who had previously been exiled. Henry invaded England in June 1399 with a small force that quickly grew in numbers. Meeting little resistance, he deposed Richard and had himself crowned king. Richard is thought to have been starved to death in captivity, although questions remain regarding his final fate. Richard's posthumous reputation has been shaped to a large extent by William Shakespeare, whose play Richard II portrayed Richard's misrule and his deposition as responsible for the 15th century Wars of the Roses. Modern historians do not accept this interpretation, while not exonerating Richard from responsibility for his own deposition. While probably not insane, as many historians of the 19th and 20th centuries believed him to be, he may have had a personality disorder, particularly manifesting itself towards the end of his reign. Most authorities agree that his policies were not unrealistic or even entirely unprecedented, but that the way in which he carried them out was unacceptable to the political establishment, leading to his downfall.
Ерте өмір
Ричард Бордолық – Уэльс ханзадасы Эдуард пен Кент гравинясы Жаннаның кіші ұлы. Эдуард III-нің үлкен ұлы және Англия тағының мұрагері болған Эдуард, Жүз жылдық соғыстың алғашқы кезеңдерінде, әсіресе 1356 жылғы Пуатье шайқасында әскери қолбасшы ретінде көзге түсті. Бірақ, одан кейінгі әскери жорықтардан соң 1370 жылы Испанияда дизентерияға шалдықты. Ол толыққанды жазыла алмады және келесі жылы Англияға қайта оралуға мәжбүр болды. Ричард 1367 жылдың 6 қаңтарында Англияның Аквитания княздығындағы Бордо архиепископ сарайында дүниеге келді. Заманауи деректерге сәйкес, оның туған күнінде үш патша – «Кастилия патшасы, Наварра патшасы және Португалия патшасы» қатысқан. Бұл оқиға, сондай-ақ оның туған күні Эпифания мерекесімен сәйкес келгендігі кейін Вилтон диптигінің діни суреттерінде пайдаланылды, онда Ричард – Құдай ана мен балаға құрмет көрсеткен үш патшаның бірі. Ричардтың ағасы, Ангулемдік Эдуард, 1370 жылы алты жасқа толғанда қайтыс болды. Уэльс ханзадасы ұзақ аурудан кейін 1376 жылдың маусымында көз жұмды. Англия Парламенті Ричардтың інісі Джон Гонттың таққа таласады деп шын ниетпен қорқып жүрді. Осы себепті Ричард тез арада Уэльс княздығымен және әкесінің басқа да титулдарымен марапатталды. 1377 жылдың 21 маусымында Ричардтың әкесінің әкесі, бірнеше жыл бойы денсаулығы нашар болған король Эдуард III, 50 жылдық биліктен кейін қайтыс болды. Осының нәтижесінде 10 жасар Ричард таққа мұрагер болды. Ол 16 шілдеде Вестминстер аббаттығында таж кигізілді. Джон Гонттың амбицияларына қатысты қорқыныш саяси шешімдерге әсер етті және корольдің туыстары басқаратын регенттікке жол берілмеді. Оның орнына, король «тұрақты кеңестер» көмегімен патшалық билікті жүзеге асыруға тиіс болды, ал Гонт олардан шеттетілді. 1381 жылға қарай Англия қоғамының төменгі топтарында үкіметке қарсы күшті наразылық туды.
Сот мәдениеті
Ричардтың билігінің соңғы жылдарында, әсіресе 1397 жылы наразылық білдіргендерді басып тастағаннан кейінгі айларда король елдегі билікке дерлік монополия орнатты, бұл ортағасырлық Англияда сирек кездесетін жағдай еді. Осы кезеңде бұрынғыдан ерекшеленетін жаңа сарай мәдениеті қалыптасты. Бұрын корольге қарапайым "бике" деп тіл тигізсе, енді "патшалық қадір-қасиет" немесе "жоғары қадір-қасиет" деген сөздер жиі қолданылатын болды. Айтуынша, Ричард салтанатты мерекелерде сарайдағы тағында сағаттап үнсіз отырып, оның көзіне түскен әркім корольге тізе бүгіп құрмет көрсетуге тиіс еді. Бұл жаңа сән-салтанат пен мәртебеге баса назар аударудың бастауы континенттегі сарайлардан келді, оның ішінде Ричардтың екі әйелі тұрған француз және богемиялық сарайлар, сондай-ақ оның әкесі Аквитанияда тұрғанда ұстаған сарай да болды. Ричардтың патшалыққа қатысты көзқарасы патшалық құқыққа деген мызғымас сеніміне негізделген, оның бастауын оның жас кезінде, шаруалар көтерілісі және Лордтар наразылығы оның билігіне күмән келтірген кезде табуға болады. Ричард әкесі Эдуард III-нің ақсүйектерге қатысты ұстанымын қабылдамады. Эдуардтың сарайы әскери сарай болып есептелді, ол король мен оның ең сенімді дворяндары арасындағы өзара тәуелділікке негізделген. Ричардтың пікірінше, бұл барондықтардың қолына қауіпті билік берді. Әскери жинаққа ақсүйектерге тәуелділіктен құтылу үшін ол Францияға қатысты бейбітшілік саясатын ұстанды. Сонымен қатар, ол өзінің жеке әскери жасағын құрды, ол бұрынғы кез келген ағылшын патшасының жасағынан үлкен болды және оларға ақ боз атты белгісі бар киім берді. Осыдан кейін ол корольдің алыс, құрметке лайық тұлға болып табылатын, ал өнер мен мәдениет соғыс орнына орталықта болатын сарайлық атмосфераны дамытуға мүмкіндік алды.
Меценаттық және өнер
Ричард өзінің билігін бекіту жобасының бір бөлігі ретінде патшалық бейнесін қалыптастыруға тырысты. Оған дейінгі ешбір ағылшын патшасы сияқты емес, ол өзін жоғары мәртебелі панельдік суреттерде бейнеледі, олардың екеуі бүгінге дейін сақталған: шамамен 1390 жылғы Уэстминстер аббаттығындағы портреті және 1394–1399 жылдарға жасалған Уилтон диптихі, бұл жұмыс, мүмкін, Ричардтың Ирландия жорығына алып жүру үшін арналған портативті туынды. Бұл континенттік, әсіресе Прага мен Париж сарайларында дамыған сарайлық Халықаралық готика стиліндегі ағылшын суреттерінің сирек сақталған мысалдарының бірі. Ричардтың зергерлік бұйымдарға, қымбат маталарға және металл өнімдеріне жұмсаған қаражаты суреттерге қарағанда әлдеқайда көп болды, бірақ оның әсем жазылған қолжазбалары сияқты, онымен байланысты сақталған туындылар өте аз, тек оның әйелі Аннаға тиесілі болған «готикалық алтын шеберлігінің ең ұлы жетістіктерінің бірі» саналатын тәжі ғана бар. Ричардтың сәулет саласындағы ең маңызды жобаларының бірі – Вестминстер залы, ол оның тұсында кеңінен қайта жаңартылды, мүмкін, 1391 жылы Кенилворт қамалындағы Джон Гонттың сәнді залы аяқталғаннан кейін осылай жасалды. Қабырғалардағы нишаларға өмірлік мөлшердегі он бес патшаның мүсіні орналастырылды, ал патшаның ағаш шебері Хью Герландтың «ортағасырлық ағаш сәулетінің ең ұлы туындысы» аталған балқымалы қабырғалы шатыры, бастапқы үш романдық науады орнына біртұтас, кеңістігі зор зал құруға мүмкіндік берді, залдың соңында Ричардтың жалғыз отыруы үшін арналған тақ орналастырылды. Бұл қайта құру 1245 жылы Генрих III бастаған, бірақ Ричардтың тұсында бір ғасырдан астам уақыт бойы тоқтап қалған еді. Патша сарайының әдебиетке көрсеткен қамқорлығы ерекше маңызды, себебі осы кезеңде ағылшын тілі әдеби тіл ретінде қалыптасты. Осы дәуірдегі ең ұлы ақын Джеффри Чосер патшаға дипломат, кеден қызметкері және Патшаның жұмыстарының хатшысы ретінде қызмет етіп, сонымен қатар өзінің ең танымал туындыларын жазды. Чосер сондай-ақ Джон Гонттың қызметінде болды және Гонттың әйелі Бланшқа арнап «Герцогиня кітабын» жазды. Чосердің әріптесі және досы Джон Гоуэр өзінің «Confessio Amantis» атты шығармасын Ричардтың тікелей тапсырысымен жазды, бірақ кейіннен корольге деген құрметі азайды. Ричард геомантия сияқты құпия ғылымдарға қызығушылық танытты, оны философия, ғылым және алхимия элементтерін қамтитын жоғары деңгейдегі ілім деп санады, сондай-ақ осы тақырыпта кітап жазуға тапсырыс берді және өз сарайында оларды талқылау мен зерттеуді демеушілік етті.
Депозит беру
1399 жылдың маусым айында Орлеан герцогы Людовик I ақыл-есі ауысқан Карл VI сотының билігін өз қолына алды. Англия королімен жақындасу саясаты Людовиктің саяси мақсаттарына сай келмеді, сондықтан ол Генри Болингброктың Англияға аттануына жағдай жасады. Болингброк шағын топтасымен бірге 1399 жылдың маусым айының соңында Йоркширдегі Равенспурнға қонды. Корольге наразылығы бар Нортумберленд графы Генри Персимен кездескенде Болингброк өзінің жалғыз ниеті – өзінің мұрасын қайтару екенін мәлімдеді. Перси оның сөзіне сеніп, іске араласудан бас тартты. Патша өзінің үйінің көптеген рыцарьларын және адал ақсүйектерін Ирландияға алып кеткендіктен, Болингброк оңтүстікке қарай жылжу кезінде аз ғана қарсылыққа тап болды. Корольдік биліктің уақытша сақтаушысы Йорк герцогы Эдмунд Болингброктың жағына қосылудан басқа жолы қалмады. Ал Ричард Ирландиядан оралуын кешіктіріп, 24 шілдеде ғана Уэльске жетті. Ол Конвиге бет бұрып, 12 тамызда Нортумберленд графымен келіссөздер жүргізді. 19 тамызда Ричард Флинт қамалында Генри Болингброкқа бағынды, егер өмірі сақталса, тақтан бас тартатынын уәделеді. Екеуі де Лондонға қайтып оралды, ашулы король Генридің артынан еріп келді. 1 қыркүйекте ол Лондон мұнарасына қамалды. Генрих енді таққа отыруға бекінген еді, бірақ осы әрекетінің себебін түсіндіру қиындық тудырды. Дегенмен, Генрих таққа мұрагер болатын емес; таққа талапкер Эдмунд Мортимер, 5-ші Март графы, Эдуард III-нің екінші баласы Лионель, Кларенс герцогының шөбересі еді. Болингброктың әкесі Джон Гонт Эдуардтың ересек болған үшінші ұлы болды. Мәселе Генридің тікелей еркек желісінен шыққан тегін көрсету арқылы шешілді, ал Мортимердің тегі әжесі Кларенстің Филиппасы арқылы еді. Ресми жазба бойынша, 30 қыркүйекте Вестминстер залында лордтар мен жұртшылық алдында Кентербери архиепискобы оқыған Ричард монарх ретінде лайықсыз екенін айтып, өз еркімен тәжін шешіп, орнынан бас тартты. Алайда "Сату және Өлім" жылнамасы басқаша пікір білдіреді. Онда Ричард пен Генридің парламент отырысынан бір күн бұрын өткен кездесуі суреттелген. Патша ашуға еріп, Тауэрден босатылуын бұйырды, өзінің туысын сатқын деп айыптады, әйелімен кездесуді талап етті және кек алуға ант беріп, бас киімін лақтырды, ал Генрих парламенттің келісімінсіз ештеңе жасамайтынын мәлімдеді. Парламент Ричардтың тағдырын талқылау үшін жиналғанда, Сент-Асаф епискобы Джон Тревор лордтар мен жұртшылық бірауыздан қабылдаған отыз үш бапты оқыды. 1399 жылдың 1 қазанында Ричард II ресми түрде тақтан түсірілді. 13 қазанда, Эдуард Исповедниктің мерекесінде Генри Болингброк патша болып таж киді. Бұл әрекет болдырылғанымен, Ричардты тірі қалдырудың қауіптілігін көрсетті. Ол 1400 жылдың 14 ақпанында Понтефракт қамалында тұтқындалып, аштықтан қайтыс болды деп есептеледі, бірақ оның қайтыс болған күні мен себебі туралы әлі де сұрақтар бар. Бірақ Шотландияда Ричард есімді бір адам Регент Олбанидың қолына түсіп, Стирлинг қамалында тұрып, Англиядағы Ланкастерлер мен Лолардтарға қарсы қастандықтардың номиналды және, мүмкін, теріс фигурасы болды. Генрих IV үкіметі оны жалған деп жариялады, және екі жақтан келген бірнеше деректер оның психикалық ауруға шалдыққандығын көрсетеді, тіпті оның 1419 жылы қайтыс болған кезде "тіңкес" екенін айтады, бірақ ол Стирлингтегі жергілікті доминикандық монастырында патша ретінде жерленді. Осы арада Генрих V әкесінің жасаған қылмысын өтеу және Ричардтың тірі қалғандығы туралы қауесеттерді тоқтату үшін 1413 жылдың 4 желтоқсанында Вестминстер аббаттығында король Лэнглидегі денесін қайта жерлеуге шешім қабылдады. Бұл жерде Ричард өзінің әйелі Аннаның сүйегі қойылған әсем мазар дайындаған еді.
Қасиет және бағалау
Қазіргі заманғы жазушылар, тіпті корольге көңілі толмағандар да, Ричардтың "өте әдемі патша" екеніне келісті, бірақ оның "ақ, дөңгелек және әйел сипатындағы" беті "еркектікке жат" еді. Ол денелі және бойы ұзын болған; 1871 жылы қабірі ашылғанда, оның 1,82 метр (6 фут) биіктікте екені анықталды. Ол сондай-ақ зиялы және көп оқыған, және толқыған кезде сөйлеуде ұсықтап айтуға бейімділігі болған. Вестминстер аббаттығындағы портрет патшаның сыртқы келбетіне жақын болуы мүмкін, бірақ Уилтон диптихінде ол сол кездегіден гөрі жас көрінеді; оның сақалы болған болуы керек. Діни тұрғыдан алғанда, ол ортодоксал болған, және билігінің соңына қарай лоллард ересіне қарсы күрескен. Ол Эдуард Исповедник культіне ерекше құрметпен қараған, және шамамен 1395 жылы өзінің гербін Исповедниктың мифтік гербімен біріктірген. Ричард туралы халық пікіріне Шекспирдің "Ричард II" пьесасы зор ықпал еткен. Шекспирдің Ричарды – қатыгез, кекшіл және жауапсыз патша, биліктен құлағаннан кейін ғана ұлылыққа ие болған. Шығарма жазу барысында Шекспир көптеген еркіндіктерге барып, маңызды мәліметтерді жіберген, пьесасын Эдвард Холл және Сэмюэл Дэниел сияқты жазушылардың еңбектеріне сүйенген, олар өздерінің жазбаларын Томас Уолсингем сияқты замандас тарихшылардың еңбектеріне негіздеген. Холл мен Дэниел Тюдор тарихнамасының бір бөлігі болды, ол Ричардқа өте теріс қарайтын. Тюдорлардың ортодоксалдығы, Шекспирдің ықпалымен, Ричардтың дұрыс емес билігінен бастап, 1485 жылы Генрих VII таққа отырғанға дейін аяқталмаған азаматтық келіспеушіліктердің үзілісін көрсетті. Ричардтың 15 ғасырдың соңындағы Розалар соғысына кінәлі екендігі туралы идея 19 ғасырға дейін кең таралған, бірақ 20 ғасырда сынға ұшырады. Кейбір тарихшылар Розалар соғысын Ричард II билігінен бөлек қарастыруды жөн көреді. Ричардтың психикалық жағдайы 19 ғасырда алғашқы академиялық тарихшылар осы мәселені зерттеген кезде тарихи пікірталастың маңызды мәселесі болды. Ричард II-ні патша ретінде және жеке тұлға ретінде қарастырған алғашқы заманауи тарихшылардың бірі – епископ Стаббс. Стаббс Ричардтың билігінің соңында оның санасы "толығымен тепе-теңдігін жоғалтып бара жатқанын" айтты. 1941 жылы корольдің толық биографиясын жазған тарихшы Энтони Стил бұл мәселеге психиатриялық тұрғыдан қарап, Ричардтың шизофренияға шалдыққандығына қорытынды жасады. Бұл В. Галбрейтпен күрес тудырды, ол мұндай диагноз қоюдың тарихи негізі жоқ деп мәлімдеді, және кейінгі тарихшылар, мысалы, Энтони Гудман мен Энтони Так та осы пікірді қолдады. Ричардты қоршап тұрған негізгі тарихнамалық сұрақтардың бірі – оның саяси жоспарлары және оның сәтсіздік себептері. Оның патшалығында Тюдорлар әулетінің үлгісі болған ерте заманғы абсолюттік монархия элементтері бар деп саналды. Соңғы кезде Ричардтың патшалыққа қатысты көзқарасы оның ізашарларынан көп ерекшеленбегендігі және дәстүрлі монархия шеңберінде қалып, ол қол жеткізген жетістіктерге жетуі мүмкін болды деген пікірлер айтылуда. Дегенмен, оның әрекеттері тым радикальды және кенеттен болды. Біріншіден, соғыс болмауы салық жүктемесін азайтуға және Ричардтың парламенттегі халық қауымындағы беделін арттыруға бағытталған. Алайда, патшалық сарайдың шығындары, сарайдың сәні мен Ричардтың сүйіктілеріне көрсеткен жомарттығы соғысқа қарағанда қымбатқа түсті, бірақ тиісті пайда әкелмеді. Саймон Уокер былай деп жазады: "Оның іздегені, сол заманғы тілімен айтқанда, негізсіз де, қол жеткізбейтін де емес еді; оны іздеу тәсілі оны құртады".