Кіріспе

Математикалық топтар теориясында Шур көбейтушісі немесе Шур мультипликаторы – G тобының екінші гомологиялық тобы. Ол жобалық өкілдіктер туралы зерттеулерінде енгізілді.

Мысалдар мен қасиеттері

G шекті тобының Шур көбейтушісі – шекті абельдік топ, оның экспоненті G тобының ретін бөледі. Егер G тобының Sylow p кіші тобы белгілі бір p үшін циклдік болса, онда оның реті p-ге бөлінбейді. Атап айтқанда, егер G тобының барлық Sylow p кіші топтары циклдік болса, онда Шур көбейтушісі тривиальды болады. Мысалы, 6 реттік антикоммутативті топтың Шур көбейтушісі тривиальды топ, себебі оның әрбір Sylow кіші тобы циклдік. 16 реттік элементарлы абельдік топтың Шур көбейтушісі 64 реттік элементарлы абельдік топ, бұл көбейтушінің өзінен қатаң үлкен болуы мүмкін екенін көрсетеді. Кватерниондық топтың Шур көбейтушісі тривиальды, бірақ диэдрлі 2 топтарының Шур көбейтушісі 2 реттік. Шекті қарапайым топтардың Шур көбейтушілері шекті қарапайым топтар тізімінде келтірілген. Кезектесетін және симметриялық топтардың жабатын топтары соңғы кезде зор қызығушылық тудырып отыр.

Проективті бейнелеулермен байланыс

Шурдың көбейтушіні зерттеуге түрткі болған бастапқы себеп – топтың проективті бейнелеулерін жіктеу еді, ал оның анықтамасының қазіргі заманғы түрі – екінші когомология тобы. Проективті бейнелеу топтық бейнелеуге ұқсас, бірақ жалпы сызықтық топқа гомоморфизмнің орнына проективті жалпы сызықтық топқа гомоморфизм қолданылады. Яғни, проективті бейнелеу – бұл орталық бойынша бейнелеу. Кез келген шекті топ G үшін оған кем дегенде бір шекті топ C, Шур қаптамасы деп аталатын, сәйкес келеді, оның қасиеті бойынша G-нің кез келген проективті бейнелеуі C-нің обычный бейнелеуіне көтерілуі мүмкін. Шур қаптамасы сонымен қатар қаптама тобы немесе Darstellungsgruppe деп те аталады. Шектеулі жай топтардың Шур қаптамалары белгілі, және олардың әрқайсысы квазижай топтың мысалы болып табылады. Кемел топтың Шур қаптамасы изоморфизмге дейін бірегей түрде анықталады, бірақ жалпы шекті топтың Шур қаптамасы тек изоклинизмге дейін ғана анықталады.

Тиімді презентацияларға қатысты

Комбинаторлық топтар теориясында топ көбінесе берілген түсіндіруден туындайды. Математиканың осы саласындағы маңызды мәселе – Баумслаг-Солитар топтары сияқты, мүмкіндігінше аз қатынастармен берілген түсіндірулерді зерттеу. Бұл топтар екі генератор және бір қатынасқа ие шексіз топтар, ал Шрайердің бұрынғы нәтижесі, генераторлар саны қатынастар санынан көп болған кез келген түсіндіруде, нәтижедегі топтың шексіз екенін көрсетеді. Сондықтан, шекаралық жағдай өте қызығушылық тудырады: қатынастар саны генераторлар санымен тең болатын шекті топтардың жетіспеушілігі нөл деп аталады. Топтың жетіспеушілігі нөл болуы үшін, топта тривиалды Шур көбейтуіші болуы керек, себебі Шур көбейтуішінің генераторларының ең аз саны әрқашан қатынастар саны мен генераторлар саны арасындағы айырмашылықтан кем немесе тең болады, яғни теріс жетіспеушілікке тең. Тиімді топ – Шур көбейтуіші осы санды генераторлар қажет ететін топ. Соңғы кездегі зерттеулердің тақырыбы – тривиалды Шур көбейтуішіне ие барлық шекті қарапайым топтар үшін тиімді түсіндірулерді табу. Мұндай түсіндірулер белгілі бір жағынан жақсы, себебі олар көбінесе қысқа болады, бірақ оларды табу және жұмыс істеу қиын, өйткені олар косеттерді санау сияқты стандартты әдістерге жарамсыз.

Топологиямен байланысы

Топологияда топтарды көбінесе шекті түрде берілген топтар ретінде сипаттауға болады, ал олардың интегралды гомологиясын есептеу – негізгі мәселе. Атап айтқанда, екінші гомология ерекше роль атқарады, және осы себепті Хайнц Хопф оны есептеудің тиімді әдісін табуға ұмтылды. Бұл әдіс Хопфтың интегралды гомология формуласы деп те аталады және ол шекті топтың Шур көбейткіші үшін Шур формуласына сәйкес келеді:

мұндағы және F – еркін топ. Егер G – кемелді топ болса, дәл осы формула қолданылады. Осы формулалардың бірдей екенін түсіну Сэмюэл Эйленберг пен Сондерс Мак Лейнді топтардың когомологиясын жасауға жетеледі. Жалпы жағдайда,

жұлдыз алгебралық дуал топты білдіреді. Сонымен қатар, егер G шекті болса, онда табиғи емес изоморфизм бар.

Хопф формуласы жоғары өлшемдерге де обобщалды. Бір тәсілмен және сілтемелермен Эверарт, Гран және Ван дер Линденнің төменде көрсетілген мақаласынан танысуға болады. Кемелді топ – бірінші интегралды гомологиясы нөлге тең болатын топ. Суперкемелді топ – алғашқы екі интегралды гомологиялық тобы нөлге тең болатын топ. Шур шекті кемелді топтардың жабындары суперкемелді болады. Ациклдік топ – барлық қысқартылған интегралды гомологиясы нөлге тең болатын топ.

Қолданбалар

Коммутативті сақина R-дің екінші алгебралық K тобы K2(R) R-дегі жазбалары бар (шексіз) элементарлық матрицалар тобы E(R)-дің екінші гомология тобы H2(E(R), Z) -мен теңдестіріледі.