Кіріспе
Австралияның құрлықтан тыс иммиграциялық ұстау мекемесі Науру аймақтық өңдеу орталығы – 2001 жылдан 2008 жылға дейін, 2012 жылдан 2019 жылға дейін және 2021 жылдың қыркүйегінен бастап қолданылып келе жатқан Австралияның құрлықтан тыс иммиграциялық ұстау орны. Ол Оңтүстік Тынық мұхитындағы Науру мемлекетінде орналасқан және Науру үкіметі басқарады. Иммиграциялық ұстау орындарын пайдалану Австралияда міндетті ұстау саясатының бір бөлігі болып табылады. Наурудағы орталық 2001 жылы Хауард үкіметінің Тынық мұхиты шешімінің аясында ашылды. Орталық 2008 жылы Рудд үкіметінің сайлау алдындағы уәдесін орындау үшін жабылды, бірақ 2012 жылдың тамызында Гиллард үкіметі баспана іздеушілердің теңіз арқылы келуінің күрт өсуіне және Эбботт оппозициясының қысымына байланысты қайта ашылды. Қазіргі коалициялық және Еңбек партиясының саясатында барлық ұсталғандар қайықпен Австралияға жетуге тырысқандықтан, олар Австралияда қоныстандырылмайды, тіпті аралда ұсталған баспана іздеушілердің көпшілігі нақты босқындар деп танылса да. Орталықтағы ең көп саны 2014 жылдың тамызында 1233 адамды құрады. Кейбір ұсталғандар Ирак және Иран сияқты өз елдеріне қайтарылды. 2019 жылдың ақпанында аралдағы соңғы төрт бала (2013 жылы Науруда ұсталған 200 баланың ішінде) отбасыларымен бірге АҚШ-қа көшірілді. 2019 жылдың 31 наурызына дейін ұстау орталығында адамдар болған жоқ, бірақ 2020 жылдың наурызына дейін аралда 211 босқын мен баспана іздеуші қалды. 2020 жылы Манус және Наурудан келген 100-ден астам ер адам медициналық көмек алу үшін материкке жеткізілгеннен кейін Брисбендегі қонақүйлерде ұсталды. Олар COVID-19 пандемиясы кезінде карантинде болды және 2021 жылдың ақпанында босатылды. 2021 жылдың қыркүйегінде Австралия үкіметі Наурумен аралда баспана іздеушілерді өңдеу орталығын жалғастыру туралы жаңа келісімге қол қойды. 2021 жылдың шілдесіне қарай Науруда шамамен 107 баспана іздеуші қалды. Орталықта ұсталған адамдар адам құқықтарын кеңінен бұзуға ұшырады, сондай-ақ өз-өзіне қол жұмсау және психикалық аурулар туралы көптеген хабарламалар бар.
The Nauru Regional Processing Centre is an offshore Australian immigration detention facility in use from 2001 to 2008, from 2012 to 2019, and from September 2021. It is located on the South Pacific island nation of Nauru and run by the Government of Nauru. The use of immigration detention facilities is part of a policy of mandatory detention in Australia. The Nauru facility was opened in 2001 as part of the Howard government's Pacific Solution. The centre was suspended in 2008 to fulfil an election promise by the Rudd government, but was reopened in August 2012 by the Gillard government after a large increase in the number of maritime arrivals by asylum seekers and pressure from the Abbott opposition. Current Coalition and Labor Party policy states that because all detainees attempted to reach Australia by boat, they will never be settled in Australia, even though many of the asylum seekers detained on the island have been assessed as genuine refugees. The highest population at the centre was 1,233 detainees in August 2014. A number of detainees have since been returned to their countries of origin, including Iraq and Iran. In February 2019, the last four children on the island (of an original 200 in detention on Nauru in 2013) were resettled in the United States with their families. By 31 March 2019, there were no people held in the detention centre, which had been closed; however as of March 2020, there were 211 refugees and asylum seekers remaining on the island. In 2020, over 100 men from Manus and Nauru were being detained in a hotel in Brisbane, after being transferred to the mainland for medical treatment. They were confined to quarters under a lockdown during the COVID 19 pandemic, and eventually released into the community in February 2021. In September 2021 the Australian Government signed a new deal with Nauru to keep an ongoing form of asylum seeker processing centre on the island. There were around 107 asylum seekers remaining on Nauru as of July 2021. The detainees at the centre have suffered serious human rights abuses and there are widespread reports of suicide and psychiatric illness.
2001: Құрылғаны
Науруда офшорлық өңдеу орталығын құру 2001 жылғы 10 қыркүйекте Науру президенті Рене Харрис пен Австралияның сол кездегі қорғаныс министрі Питер Рейт қол қойған Принциптер жөніндегі мәлімдемеге негізделген. Мәлімдеме 800 адамға дейін ұстау орталығын құруға мүмкіндік берді және даму шараларына 20 миллион доллар бөлді. Алғашқы ұсталғандар «МВ Тампа» кемесімен құтқарылған адамдар болуы керек еді, олар 2002 жылдың мамырына дейін Наурудан кететіні түсінілді. 11 желтоқсанда қол қойылған меморандум тұрғын үйлердің санын 1200-ге дейін арттырып, даму қызметіне тағы 10 миллион доллар қосты. Бастапқы жоспар бойынша, пана іздеушілер Халықаралық ауыр атлетика федерациясының ойындары үшін салынған, кондиционерленген, заманауи үйлерде орналастырылуы керек еді. Жер иелерінің қосымша өтемақы туралы талаптары қабылданбағаннан кейін бұл жоспар өзгертілді. Бірінші лагерь «Топсайд» деп аталды, ол Меңен ауданындағы ескі спорт алаңы мен овалда орналасқан. Екінші лагерь «Мемлекеттік үй» деп аталды, ол да Меңен ауданындағы ескі Президенттік резиденциясының орнында салынған. 2003 жылғы 10 желтоқсанда бір айлық аштық акциясы басталды. Оған «Тампа» оқиғасы кезінде құтқарылған Ауғанстанның хазара халқының көп бөлігі қатысты, олар өз істерін қайта қарауды талап етіп наразылық білдірді. 2005 жылдың шілдесіне қарай Науруда 32 адам пана іздеуші ретінде ұсталды: 16 ирактық, 11 ауғандық, 2 ирандық, 2 бангладештік және 1 пакистандық. Екі ирактықты қоспағанда, барлығы Австралияға жіберілді, соңғы 25 адам 2005 жылғы 1 қарашада кетіп қалды. Қалған екі ирактық бір жылдан астам уақыт қамауда болды. Соңғысы бес жылдық қамаудан кейін 2007 жылдың қаңтарында аты-жөні жарияланбаған скандинавиялық ел қабылдады. Екіншісі сол кезде Австралиядағы ауруханада жатқан, кейіннен оған пана сұрау ісі қаралатын уақытқа дейін Австралияда қалуға рұқсат берілді. 2006 жылдың қыркүйегінде Рождество аралынан сегіз мьянмалық рохинджа ер адамдары осы жерге ауыстырылды. 2007 жылғы 15 наурызда Австралия үкіметі Шри-Ланкадан 83 тамил Наурудағы ұстау орталығына Рождество аралынан ауыстырылатынын мәлімдеді. Олар ай соңына дейін Науруға келді.
2007: Жабылу
2007 жылдың желтоқсан айында жаңа сайланған Австралия премьер-министрі Кевин Радд елiнiң Наурудағы ұстау орталығын ендi пайдаланбайтынын және "Тынық мұхиты шешiмiн" дереу тоқтатататынын жариялады. Соңғы қалған Бирма және Шри-Ланка азаматтарынан тұтқындар Австралияда тұру құқығына ие болды. Науру Австралиядан қажеттi көмектiң тоқталуы мүмкiндiгiне қатысты алаңдаушылық бiлдiрдi.
2012: қайта ашылу
2012 жылдың тамызында Премьер-министр Джулия Гиллард басқаратын Еңбек үкіметі Австралияға қайықпен келген пана іздеушілерді Науруға (және Манус аралы, ПНГ) қайта жіберуді жаңартқанын жариялады. Австралия 2012 жылғы 29 тамызда Наурумен алғашқы өзара түсіністік туралы меморандумға (MOU) қол қойды. Алғашқы топ келесі айда жетті. 2012 жылдың қарашасында Amnesty International ұйымының өкілдері лагерьге сапар жасап, оны "адам құқықтарының апатты жағдайы – белгісіздік, заңсыз ұстау және адамдық емес жағдайлардың зиянды қоспасы" деп сипаттады. Науру мен Австралия арасындағы меморандум 2013 жылғы 3 тамызда қайта келісілді. 2013 жылғы меморандумның 12-тармағы Науруда босқындарды қоныстандыруға мүмкіндік береді: "Науру Республикасы халықаралық қорғауға мұқтаж деп таныған адамдарды Науруда қоныстандыруға келіседі, бұл қатысушы тараптардың келісіміне және санына байланысты".
"The Republic of Nauru undertakes to enable Transferees who it determines are in need of international protection to settle in Nauru, subject to agreement between Participants on arrangements and numbers".
2013 жылдың шілдесі: Көтеріліс
2013 жылдың 19 шілдесінде қамауда ұстау орталығында тәртіпсіздік орын алып, 60 миллион долларлық зиян келтірді. Полиция мен күзетшілерге тастар мен таяқтар лақтырылды. Төрт адам жеңіл жарақаттармен ауруханаға түсті. Тағы бірнеше адам көкжиектер мен кесуларға емделді. Тәртіпсіздік сағат 15:00-де тұтқындар наразылық акциясын өткізген кезде басталды. 200-ге дейін тұтқын қашып кетті, ал 60-қа жуық көлік және ғимараттар, оның ішінде 600 адамға дейін тұрғын үй блогы, кеңселер, асхана және медициналық пункт өртеніп кетті. Бұл орталықтың ғимараттарының 80 пайызын құрайды. 545 ер адамнан 129-ы тәртіпсіздікке қатысқан деп танылды және полиция күзет үйіне қамалды.
2016 жылдың қарашасы: АҚШ-тың қоныс аудару туралы келісімі
2016 жылдың қарашасында Науру және Манус аралдарында ұсталған адамдарды АҚШ-қа қайта орналастыру туралы келісім жасалғаны жарияланды. АҚШ қанша босқынды қоныстандыратыны туралы көп мәлімет жоқ, бірақ алғашқы хабарлар бойынша Науру және Манус аралдарынан 1250-ге дейін босқын қоныстандырылуы мүмкін еді. Сол кездегі премьер-министр Малкольм Тернбулл басымдық "ең осал жандарға", әсіресе Наурудағы отбасыларға берілуі керектігін атап көрсетті. 2017 жылдың 27 ақпанында Австралияның Иммиграция және Шекараны қорғау департаменті Сенаттың сметалық комитетіне қайта орналастыру келісімінің аясында алдын ала тексеру жұмыстары басталғанын, бірақ АҚШ-тың Ішкі қауіпсіздік департаментінің қызметкерлеріне өтініш берушілерді ресми түрде тексеруге әлі рұқсат берілмегенін мәлімдеді.
2019 жылдың тамыз-қыркүйек айлары: сандар туралы жаңартулар
Австралия үкіметі 2019 жылдың 28 тамызына қарай Науруда 288 адам қалғанын, 330 адам АҚШ-та қайта орналасқанын, тағы 85 адам АҚШ-та қайта орналасуға құқығы бар екеніне келісім берілген, бірақ әлі кетпегенін хабарлады. 30 қыркүйектегі мәліметтер бойынша, ПНГ және Науруда қалған пана іздеушілердің жалпы саны 562 адамды құрады (2014 жылдың маусым айындағы ең жоғары көрсеткіштің 23 пайызы), ал тағы 1117 адам "медициналық көмек алу үшін немесе отбасымен бірге уақытша Австралияға ауыстырылған". Әрбір орынға қатысты сандар бөлек көрсетілмеген.
2020 жылдың наурыз-мамыр айлары
2020 жылдың наурызында Ішкі істер министрлігі Сенаттың бағалау комитетіне "Науруда 211 босқын мен пана іздеуші, Папуа-Жаңа Гвинеяда 228 адам қалды, ал олардың отбасы мүшелерімен қоса 1220-ға жуық адам медициналық көмек алу үшін Австралияда болды" деп мәлімдеді. АҚШ-та бекітілген босқындарды көшіру және орналастыру COVID-19 пандемиясы кезінде жалғасты.
2020 жылдың маусым айы: Брисбен
2020 жылдың маусым айынан бастап Манус және Науру аралдарынан келген 100-ден астам ер адам Брисбендегі Кенгуру Пойнт қонақ үйінде медициналық көмек алу үшін материкке жеткізілген соң ұсталып қалды. COVID-19 пандемиясы кезінде олар карантинде бөлмелеріне қамалды. Бұл адамдар балкондарынан наразылық акцияларын өткізді, ал наразылық білдірушілер де бірнеше рет ғимараттың сыртында жиналды. 2021 жылдың ақпан айында 25 адам бостандыққа шығарылды.
2021 жылдың қыркүйегі: Жаңа келісім
2021 жылдың қыркүйек айында Ішкі істер министрі Наурумен аралдағы пана іздеушілерді қарау орталығын одан әрі сақтау туралы жаңа келісімге қол қойды. 2021 жылдың 6 қазанында Австралия үкіметі ПНГ-де қалған 124 ер адамға қатысты жауапкершілікті ПНГ үкіметіне жүктеді. Қалған ер адамдарға Науруға ауысу немесе ПНГ-де қоныстану мүмкіндіктері ұсынылды. 2021 жылдың 31 шілдесінде Наурудағы пана іздеушілердің ресми саны 107 адамды құрады. Canstruct компаниясы 2021 жылдың ортасында аяқталған қаржы жылында әрбір ұсталған адамға кем дегенде пайда тапты. 2022 жылдың ақпан айына дейін Австралия Науруда 115 адамды ұстап тұрды, бұл үкіметке пана іздеушінің әрқайсысына жылына 4 миллион доллардан астам (күнделікті шамамен 12 000 доллар) шығынға түсті. 2023 жылдың 7 қыркүйегінде тоғыз жылдан бері алғаш рет он бір адам қамау орталығына жеткізілді.
Операторлар
2012 – 2017 жылдың қазаны: Broadspectrum (бұрын Transfield Services деп аталатын) Манус және Наурудағы операцияларды жүзеге асыру үшін Wilson Security компаниясына субподряд берді. 2016 жылдың қыркүйегінде Wilson өзінің беделіне келген зиянды айтып, 2017 жылдың қазан айында келісімшарты аяқталғанда қызметтен шығатынын мәлімдеді, ал Broadspectrum компаниясының ірі иесі Ferrovial да сол күні Иммиграция және шекараны қорғау департаментіне қызмет көрсетуді тоқтату туралы хабарлады. 2017 жылдың қаңтарында Австралия Ұлттық аудит кеңсесі оффшорлық өңдеу орталықтарындағы қауіпсіздік және қолдау қызметтерін басқару бойынша үкіметтік келісімшартты тексерді. Есепте «Иммиграция және шекараны қорғау департаментінің оффшорлық өңдеу орталықтарындағы гарнизондық қолдау және әлеуметтік қызметтер келісімшарттарын басқару тиімді келісімшарт басқару практикасынан қалып қойды» деп қорытындыланды. Бұл ретте бірнеше әлсіз жақтары аталып өтілді және үш ұсыныс берілді. 2017 жылдың қазаны – қазіргі уақытқа дейін: Брисбендегі Canstruct International фирмасы Австралия үкіметімен бастапқы құны 591 миллион доллардан аспайтын келісімшартқа қол қойды. Компания алғашқы қаржы жылында (2018 жылдың 30 маусымында аяқталған) 43 миллион доллардан астам пайда тапты. Бақылау 31 қазанда Науру үкіметінің коммерциялық мекемесі – Науру аймақтық өңдеу орталығы корпорациясына берілуі тиіс болған, бірақ бұл мерзім кейінге жылдырылды. Canstruct компаниясына берілген кезде компанияның активтері 8 долларды құрады. 2021 жылдың ортасында аяқталған қаржы жылында Canstruct пайда тапты, бұл әрбір ұсталған адамға 500 000 доллардан астам (сол кезде 200-ден аз адам болған).
Адам құқықтары мен жағдайлары
2013 жылдың 19 шілдесінде қамауда ұстау орталығында ірі тәртіпсіздік болды. Бірнеше ғимарат өртеніп, зиян 60 миллион долларға бағаланды. Мекемеде аштық жариялаулар мен өзін-өзі зақымдау оқиғалары, оның ішінде тұтқындардың өз еріндерін тігіп алуы, сондай-ақ кем дегенде екі адамның өзін өртеп жібергені туралы хабарлар тарады. Өз-өзіне қол жұмсау әрекеттері де тіркелді. 2013 жылы тәжірибелі медбике бұл қамауда ұстау орталығын "концентрациялық лагерь сияқты" деп сипаттады. 2015 жылы орталықтың бірнеше қызметкері әйелдер мен балаларға қатысты жыныстық зорлық-зомбылықтың көптеген фактілері болғанын мәлімдеген ашық хат жазды. Хатта Австралия үкіметі осы зорлық-зомбылықтар туралы 18 айдан астам уақыттан бері білгені айтылды. Бұл хат Мосс сараптамасының нәтижелерін күшейте түсті, онда "қорғаушылардың пана іздеуші балалармен жыныстық қатынас үшін марихуанаға сауда жасауы мүмкін" екені анықталған. 2018 жылы балалардың өзін-өзі зақымдауы және өзін-өзі өлтіруге тырысуы туралы хабарлар орталықтағы жағдайға қайта назар аударды. Сегіз жастағы балалардың өзін-өзі өлтіруге талпыну деректері тіркелді, ал шамамен 30 бала "бейтараптық синдромынан" зардап шегіп отыр, бұл прогрессивті түрде нашарлайтын психикалық жағдай. Олардың туған жерінде және лагерьдегі күнделікті өмірінде басынан өткерген ауыр жарақаттар, сондай-ақ үмітсіздік пен тасталып қалғандық сезімі осы синдромның пайда болуына себеп болды деп есептеледі.
Медиа қолжетімділігі
Науру аралына және әсіресе аймақтық өңдеу орталығына бұқаралық ақпарат құралдарының кіруін Науру үкіметі қатаң түрде бақылайды. 2014 жылдың қаңтар айында Науру үкіметі аралға медиа визасының құнын 200 австралия долларынан 8000 австралия долларына дейін көтергенін хабарлады, виза берілмесе ақша қайтарылмайды. Осыдан кейін Al Jazeera, ABC, SBS және The Guardian телеарналарының журналистері медиа визасы алуға үміттенгендерін мәлімдеді, бірақ нәтижесіз болды. «Егемен шекара» операциясы басталғанға дейін аралға соңғы рет келген журналист – BBC-дің Ник Брайант. 2014 жылы «Ұлттық қауіпсіздік заңнамасына түзетулер енгізу туралы заң» (No. 1) кез келген арнайы барлау операцияларын, соның ішінде пана іздеушілерге қатысты операциялар туралы ақпарат беруді қылмыс деп жариялады, мұндай қылмыс үшін 10 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы көзделді. Бұл, ақпарат көзі болған адамдардан ақпарат алуға тырысқан журналистерге тиімді қорғаныс болған жоқ. Бұл журналистердің, мұғалімдердің және осы ұстау орталықтарында жұмыс істейтін денсаулық сақтау қызметкерлерінің үнсіздігіне әкеп соқты. Журналистерге кіруге және хабарлауға тыйым салынды, ал қызметкерлер Австралияның құрлықтан тыс орналасқан ұстау орталығында болып жатқан жағдай туралы сөйлемеу үшін қатаң еңбек шартымен байланысты түрме жазасымен қорқытылды. 2015 жылғы 1 шілдедегі Австралия шекара қызметі туралы заңда жұмыс істейтін адамдар, орталықтардың бірінен кез келген оқиға туралы айтса, 2 жылға бас бостандығынан айырылатыны жазылған. Бұл 2017 жылдың тамызында Питер Даттон ұсынған түзетулермен жұмсатылды, содан кейін дәрігерлер мен басқа да денсаулық сақтау мамандары жоғары сотқа шағымданғаннан кейін. Түзетулер ретроспективті түрде қолданылады және құпиялылық ережесі тек Австралияның қауіпсіздігіне, қорғанысына немесе халықаралық қатынастарына нұқсан келтіретін, қылмыстық тергеуге кедеріс келтіретін немесе жеке немесе коммерциялық мәселелерге әсер ететін ақпаратқа ғана қолданылатыны белгіленді. 2015 жылдың қазан айында The Australian газетінің саяси комментаторы Крис Кенни 18 айдан астам уақыттан кейін Науруға барған алғашқы австралиялық журналист атанды. Аралда Кенни «Абьян» есімді сомалилік босқынмен сұхбаттасты, ол Науруда зорланғанын және жүктілікті тоқтатуды сұрағанын айтты. Пана іздеушілерге көмек көрсету орталығының өкілі Памела Курр Кеннидің Абянның бөлмесіне күшпен кіргенін және одан сұхбат алғанын айыптады, бірақ Кенни бұл мәлімдемені жоққа шығарды. 2016 жылдың маусым айында A Current Affair телеарнасының түсірілім тобы аралға және орталыққа кіруге рұқсат алды. Журналист Каролина Маркус толық жабдықталған, жиналмалы үй-жайларда орналасқан босқынға өтініш білдіргендерді көрсетті, оларға теледидар, микротолқынды пеш, кондиционер және тоңазытқыш берілді. Daily Telegraph газетінде жарияланған мақаласында және ACA бағдарламасының жүргізушісі Трейси Гримшоумен сұхбатында Маркус түсірілім тобының сапарына ешқандай шарттар қойылмағанын мәлімдеді және Австралия үкіметі олар аралға келгеннен кейін ғана түсірілім тобына виза берілгенін білгенін айтты.