Кіріспе

Грузияның тарихи аймағы

Классикалық антикалық және грек-рим географиясында Колхис (/'//k//ɒ//l//k//ɪ//s/; Κολχίς) – қазіргі Батыс Грузияда орналасқан, Қара теңіздің шығыс жағалауындағы Грузияның Эгриси мемлекетінің басқаша атауы. Колхиандар халқы, жалпы алғанда, қазіргі батыс грузиндердің, атап айтқанда сван және зан тайпаларының ерте Картвелия тілінде сөйлейтін ата-бабалары болған деп есептеледі. Қазіргі заманғы зерттеулерде бұл "ең ерте грузин құрылымы" деп сипатталады, ол Иберия патшалығымен бірге Грузия патшалығы мен грузин ұлтының дамуына маңызды үлес қосты. Колхис грек мифологиясында аргонавттардың келген жері, сондай-ақ Медея мен Алтын жүннің туған отаны ретінде танымал. Ол сонымен қатар алтынға, темірге, ағашқа және балға бай ел ретінде сипатталды, ол өзінің ресурстарын көбінесе ежелгі грек полистеріне экспорттаған. Колхисте әртүрлі халықтар қоныстанған болуы мүмкін. Грек және рим деректерінде Диоскурияда (қазіргі Сухуми) 70-тен 300-ге дейін тілде сөйленгені айтылады. Рейфилдтің мәліметінше, Колхис туралы алғашқы айғақ Ассирия патшасы Тукульти-Нинурта I билігінің кезінде (б.з.д. 1245–1209 жж.) пайда болды, ол "Жоғарғы [Қара] теңіздің жанындағы 40 патша" деп еске алады. Колхис территориясы негізінен қазіргі Грузияның батыс бөлігіне жатады және Самегрело, Имерети, Гурия, Аджара, Сванети, Рача; Абхазия; Ресейдің Сочи және Туапсе аудандары; сондай-ақ Түркияның Артвин, Ризе және Трабзон провинцияларын қамтиды.

Физикалық-географиялық сипаттамалары

Физикалық географияда Колхида әдетте Қара теңіздің шығыс жағалауындағы аймақ ретінде анықталады, солтүстіктен Ұлы Кавказдың оңтүстік-батыс беткейлерімен, оңтүстіктен Грузиядағы Кіші Кавказдың солтүстік беткейлерімен және Түркиядағы Шығыс Қара теңіз (Карадениз) тауларымен, ал шығыстан Лихи жотасымен шектеледі. Аймақтың орталық бөлігі – Колхис жазығы, Сухуми мен Кобулети арасында созылып жатыр; оның көп бөлігі теңіз деңгейінен төменгі биіктікте орналасқан. Аймақтың шеткі бөліктері – Үлкен және Кіші Кавказ таулары мен Лихи жотасы. Оның аумағы негізінен қазіргі Грузияның батыс бөлігіне сәйкес келеді және қазіргі Грузияның Самегрело, Имерети, Гурия, Аджара, Абхазия, Сванетия, Рача провинцияларын, қазіргі Түркияның Ризе, Трабзон және Артвин провинцияларын (Лазистан, Тао Кларджети), сондай-ақ қазіргі Ресейдің Сочи және Туапсе аудандарын қамтиды. Климаты жұмсақ және ылғалды; Батуми маңында жылдық жауын-шашын мөлшері 2500 мм-ге жетеді, бұл континенттік Батыс Еуразия үшін абсолюттік максимум. Колхиданың басым табиғи ландшафтары – қалыпты ылғалды орман (аймақтың жазық бөлігінде деградацияланған), ылғалды жерлер (Колхис жазығының жағалау бойында) және субальпілік және альпілік шалғындықтар. Колхида неоген және палеоген дәуірінен қалған өсімдіктер мен жануарлардың жоғары үлесіне ие, олардың ең жақын туыстары әлемнің алыс бұрыштарында кездеседі: рододендронның бес түрі және басқа да мәңгі жасыл бұталар, қанатты жаңғақтар, Кавказ саламандрасы, Кавказ петрушкасы, Даревский тұқымдасына жататын сегіз эндемикалық кесіртке, Кавказ иесі (Vipera kaznakovi), Роберт қар тышқаны және эндемикалық үңгірлік шабақ.

Экономика, ауыл шаруашылығы және табиғи ресурстар

Колхиданың негізгі азық-түлігі қара бидай болды. Бидай белгілі бір аймақтарда өсіріліп, сонымен қатар теңіз арқылы әкелінетін. Сол сияқты, жергілікті шараптар өндіріліп, бір бөлігі теңіз арқылы сырттан тасымалданды. Колхида жазығы мал мен жылқыға кең жайылымдық жерлерді ұсынды, ал Фазис аты сапалы жылқылармен байланысты болды. Батпақты жерлер су құстарына мекен болды, ал колхидалық фазандар Римге экспортталып, римдік моралистер айыптаған іздепсіздіктің символына айналды. Колхиданың ішкі аймақтарында тұз жетіспеді, ал қажеттілік жағалаудағы жергілікті өндіріс есебінен және Қара теңіздің солтүстік жағалауынан импорт арқылы толықтырылды. Колхида Ахеменид империясына құлдарды салық ретінде берді, және колхидалық құлдар да ежелгі Грецияда кездесетін.

Парсы билігі

Оңтүстік Колхидада (Макрон, Моши және Маррес) тұратын тайпалар Парсы империясына қосылып, 19-шы сатрапияны құрды, ал солтүстік тайпалар "ерікті түрде" бағынып, әр бес жыл сайын парсы сарайына 100 қыз бен 100 жігіт жіберуге міндетті болды. Б.з.д. 400 жылы, он мыңдықтар Трапезусқа жеткеннен кейін, олар мен колхидтер арасында шайқас болды, онда колхидтер шешулі жеңіліске ұшырады. Өзінің дамыған саудасы және басқа аймақтармен кең экономикалық байланыстары бар Ахеменид империясының Колхидаға тигізген ықпалы, колхид жерінің әлеуметтік-экономикалық дамуын үдетті. Кейіннен колхид халқы парсы билігін құлатып, тәуелсіз мемлекет құрған секілді. Рональд Сунидің сөзіне қарағанда, бұл батыс грузин мемлекеті Картли Ибериямен федерацияланған, ал оның патшалары патшадан таяқ алған скептоухи (патшалық губернаторлар) арқылы билік жүргізген. Дэвид Браундтың Страбонның еңбегін талдауына сәйкес, жергілікті колхиан әулеті, скептоухияларға бөлінгеніне қарамастан, елді басқаруын жалғастырды. Гоча Р. Цецхладзе түсіндіреді, бір кезде Колхида мен көршілес Иберия Ахеменидтер билігінде болмаған деп есептелсе де, "олардың Армения сатрапиясының кішігірім бөлігін құратынын көрсететін дәлелдер көбейіп келеді".

Понт астында

VIII Митридат б.з.д. 83 жылы аймақтағы көтерілісті басып, Колхиданы ұлы Митридатқа берді. Бірақ ол әкесіне қарсы қастандық жасады деген күдік туған соң жазаланды. Үшінші Митридат соғысы кезінде Митридат VI тағы бір ұлын, Махаресті Боспор және Колхиданың патшасы етіп тағайындады. Ол билікті қысқа ғана уақытқа ие болды. Б.з.д. 65 жылы Понт патшасы Митридат VI жеңілгеннен кейін Колхиданы Помпей басып алды, жергілікті басшылардың (скептухтардың) бірі Ольтакты тұтқынға алды және Аристорхты династ етіп орнатты (б.з.д. 63–47 жж.). Помпейдің құлауынан кейін Митридаттың ұлы Фарнакс II Юлий Цезардың Мысырдағы әскери науқанымен айналысқанын пайдаланып, Колхида, Армения және Каппадокияның бір бөлігін басып алды. Ол Цезардың оған қарсы жіберген Гней Домиций Кальвинды жеңді. Бірақ оның жеңісі ұзаққа соқпады. Зенонның ұлы және мұрагері I Полемон тұсында Колхида Понт пен Боспор патшалығының құрамына кірді. Полемонның өлімінен кейін (б.з.д. 8 ж.) оның екінші әйелі Пытодорида Колхида мен Понтты сақтап қалды, алайда Боспор патшалығы одан алынды. Оның ұлы және мұрагері, Понт патшасы II Полемон император Неронның ықпалымен тақтан бас тарды, ал Понт пен Колхида Галатия провинциясына (63 ж.) және кейіннен Каппадокияға (81 ж.) қосылды. Фазис, Диоскурия және жағалаудағы басқа грек елді мекендері б.з.д. 60-40 жылдардағы соғыстардан толыққанды қалпына келмеді, ал Требизонд аймақтың экономикалық және саяси орталығына айналды.

Рим билігі кезінде

Римдіктер теңіз жағалауындағы барлық ірі бекіністерді басып алғанымен, олардың үстемдігі салыстырмалы түрде жұмсақ болды. 69 жылы Аникет басшылығымен Понт және Колхида халқы Рим империясына қарсы ірі көтеріліс ұйымдастырды, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Жазықтар мен жағалау аймағын қаһарлы тау тайпалары жиі шапты, олардың ең күштілері – Сванети және Хениохи тайпалары еді. Римге номиналды құрмет көрсетіп, олар өздерінің патшалықтарын құрып, тәуелсіздіктің үлкен дәрежесін иеленді. Адриан тұсында римдіктер колхиялық тайпалармен қарым-қатынас орнатты. Адриан өзінің кеңесшісі Аррианды Колхида мен Иберияны аралап шығуға жіберді. Арриан аймақтағы түрлі жауырық және тәртіпсіз тайпалардың билік және шекараларының тұрақсыздығын суреттеді. Лаздар Колхиданың жағалау бөлігінің көп бөлігін бақылады, ал Сангилер мен Абаскойлар сияқты басқа тайпалар римдік билігінен тыс қалды. Апсила тайпасы сияқты басқа тайпалар күшті болды және олардың римдік есіммен аталатын Юлиан патшасы Траянмен мойындалды. Арриан 130-131 жылдары жазылған «Эвксин теңізінің айналысы» еңбегінде (оңтүстіктен солтүстікке қарай) келесі халықтарды тізімдеді: Санни, Махелондар, Хениохи, Зудрейта, Лази, Апсила, Абаской, Санги және Зилхи. Дәстүрлі есептерге сәйкес, христиан діні бірінші ғасырдың басында апостол Андрей, Зилот Шимон және Әулие Матфей арқылы тарала бастады. 3-ғасырда жерлеу салтындағы өзгерістер христиандық әсерге байланысты болуы мүмкін. Дегенмен, грек-римдік мәдениеті, жергілікті діндер және Митралық құпиялар 4-ғасырға дейін кең таралды. Қырымда тұратын готтар жаңа мекендер іздеп, 253 жылы Колхидаға шабуыл жасады, бірақ Пицундадағы римдік гарнизонының көмегімен қайтарылды. Б.з.б. бірінші ғасырда аймақта Лазика (немесе Лаз) патшалығы құрылды. Лазика б.з.б. 66 жылы Помпейдің кавказдық жорығынан кейін Рим империясының вассалы болғаннан кейін Егриси деп аталды.

Нумизматика

Колхида монеталары, ең көнесі б.з.д. VI ғасырдың ортасына дейін сақталған, Колхида мемлекетінің негізгі дәлелі болып саналды. Алайда, монеталарды қайта қарау көрсетті, бұл ертедегі "колхидалық" монеталар шын мәнінде Әхеменид сатрапиясының өнімдерін көрсетеді.

Билеушілер

Колхида билеушілері туралы аз ғана мәлімет белгілі.

| Билеуші | Өкімет мерзімі | Ескермелер |
|---|---|---|
| 1. Акес (Басилей Аку) | б.з.д. 4 ғасырының соңы | Оның шығарған тиынында аты кездеседі. |
| 2. Кужи | б.з.д. 325–280 | |
| 3. Саулак | б.з.д. 2 ғасыр | |
| 4. Митридат | б.з.д. шамамен 80 | Понт билігі астында. |
| 5. Махарес | б.з.д. шамамен 65 | Понт билігі астында. |
| 6. Аристарх | б.з.д. 63–47 | Помпей тағайындаған. |

Жалпы және келтірілген дереккөздер

Браунд, Дэвид (1994). Грузияның ежелгі тарихы: Колхида және Кавказдық Иберия тарихы б.з.б. 550 – б.з. 562. Оксфорд, Кларендон баспасы. Отар Лордкипанидзе. Фазис: Колхида өзені мен қаласы. Geographica Historica 15. Франц Штайнер, 2000 жыл. Цетскхладзе, Гоча Р. "Пичвнар және оның төңірегі, б.з.б. 6-4 ғасырлар". Франш-Конте университетінің әдебиеттік жылнамасы, 659, Редакторлар: М. Клауль Левек, Э. Гени, П. Левек. Париж: Франш-Конте университеттерінің баспасы, 1999 жыл. Акаки Урушадзе. "Сырлы ел" медиасы, Тбилиси, 1984 (орыс және ағылшын тілдерінде).