Кіріспе

Иранда тұратын этникалық грузиндер

| топ = Иран грузиндері (ირანის ქართველები, گرجی‌های ایران)
| түпкілікті атауы =
| түпкілікті атау тілі =
| сурет =
| саны = 100 000+
| орналасқан жері = Ферейдан, Гилан, Мазандаран, Голестан, Хузестан, Исфахан, Әзірбайжан, Хорасан, Теһран
| діні = Шиа исламы. Олардың бір бөлігі, соның ішінде ақсүйектер де, ғасырлар бойы ерікті түрде көшіп келген, ал кейбіреулері 19 ғасырда Кавказды Ресей басып алғаннан кейін мухажирлер ретінде Иранға қоныс аударған. Ферейдуншаһр грузин қауымы парсы тілі сияқты Иран мәдениетінің кейбір аспектілерін қабылдағанына қарамастан, бүгінгі күнге дейін өздерінің ерекше грузиндық ерекшеліктерін сақтап келеді.

Сафавид дәуірі

Грузиялықтардың Ирандағы алғашқы қауымдастығы Шах Тахмасп I-нің Грузияға және Кавказдың қалған бөліктеріне жасаған жорықтарынан кейін құрылды, онда ол шамамен 30 000 грузин мен басқа да кавказдықтарды Сафави Иранына депортациялады. Бірақ, нақты грузин елді мекендері 1610 жылдары пайда болды, Шах Аббас I өзінің бұрынғы ең адал қызметкерлері – Кахетияның Теймураз I және Картлидің Луарсаб II-ге қарсы жазалау науқанынан кейін, олардың тарихи отанынан, Грузияның шығыс Кахетия және Картли провинцияларынан екі жүз мыңға жуық адамды көшірді. Көбінесе, қазіргі Ирандағы грузиндер осылардың ұрпақтары болып табылады. Аббастан кейін де 17-шы ғасырдың соңында, сондай-ақ 18-ші және 19-шы ғасырларда үлкен депортация толқындары жалғасты, соңғылары Қажар әулеті тұсында болды. 19-шы ғасырда Кавказды Ресей басып алғаннан кейін, белгілі бір саны Иранға мухаджирлер ретінде көшіп келді. Грузиядан жер аударылғандарды шах үкіметі сирек қоныстанған жерлерге орналастырды, олардың жаңа тұрғындары оларды тез арада дамыған ауыл шаруашылығы аймақтарына айналдырды. Осы жаңа елді мекендердің көпшілігі Грузиядағы топонимдерді еске түсіретін грузин аттарын алды. Сафави дәуірінде Грузия Иранмен саяси және мәдени тұрғыдан тығыз байланысты болды, сондықтан грузиндер Сафави шенеуніктер арасында қызылбаштарды ығыстырды, черкестер мен армяндармен бірге. Саяхаты барысында итальяндық авантюрист Пьетро Делла Валле Персияда грузин құлы жоқ үй болмайтынын айтты, өйткені ол қоғамның барлық жерінде грузиндердің көп екенін байқады. Кейінгі Сафави астанасы Исфахан көптеген грузиндерге мекен болды. Қала тұрғындарының көп бөлігі грузин, черкес және дағыстандықтардан тұрды. 1684-85 жылдары Сафави Персиясында болған Энгельберт Кемпфер олардың санын 20 000 деп бағалады.

Иранның танымал грузиндері

Иранның көптеген әскери қолбасшылары мен әкімшілері грузиндер (ислам қабылдаған) болды. Сафавидтер мен Қажарлар әулеттерінің көптеген мүшелері мен ақсүйектері грузин тегінен шыққан. Шындығында, Сафавид әулеті (1501-1736) бастапқыда грузин тегінің бір бөлігінен құралған.

Географиялық таралу, тіл және мәдениет

Грузин тілін Ирандағы азшылық әлі күнге дейін қолданады. Ирандағы грузиннің орталығы – Ферейдуншахр, шағын қала, Исфаханнан батысқа қарай 150 шақырым жерде, тарихи түрде Ферейдан аймағында орналасқан. Осы аймақта Ферейдуншахр төңірегінде 10 грузин қаласы мен ауылы бар. Бұл аймақта Грузияның ежелгі мәдениеті Иранның басқа жерлерімен салыстырғанда жақсы сақталған, көптеген адамдар грузин тілінде сөйлейді және түсінеді. Хорасан облысында да Аббас Абадта (Шахруд пен Сабзевардың арасында, 1934 жылы грузин тілін есінде сақтаған бір ғана қарт әйел қалған), Мазандарандағы Бехшахр мен Фарах Абадта, Гилан облысында, Исфахан облысындағы Наджафабад, Бадруд, Рахматабад, Язданшахр және Әмір Абадта сияқты тығыз қоныстар болған. Бұл аймақтар көбінесе Горжи Махалле ("Грузин ауданы") деп аталады. Көптеген грузиндер немесе грузин тегі бар ирандықтар Тегеран, Исфахан, Рашт, Дезфул, Караж және Шираз сияқты ірі қалаларда шашырап орналасқан. Бұл қауымдастықтардың көпшілігі енді грузин тілінде сөйлемейді, бірақ грузин мәдениетінің элементтерін сақтап, грузиндық сананы күзетеді. Кейбір зерттеушілер ирандық грузиндер христиандық дәстүрлердің іздерін сақтап қалғанын айтады, бірақ мұны растайтын ешқандай дәлел жоқ. Ферейдуншахр мен Ферейдан аудандарындағы грузиндердің көпшілігі грузин тілінде сөйлейді және түсінеді. Ирандық грузиндер шиит ағымының дәстүрлерін, сондай-ақ Ирандағы басқа халықтарға тән діни емес дәстүрлерді сақтайды. Олар Наурыз мерекесін тойлайды. Ирандағы грузиндердің өзін-өзі атауы, әлемдегі басқа грузиндер сияқты, Картвели (Картвелебиден, грузинше: ქართველები, яғни грузиндер) болып табылады, кейде Горж, Горжи немесе тіпті Гуржи (парсы тіліндегі "Горжи" – грузин деген мағынаны білдіреді) деп те атайды. Олар өз тілдерін картүли (грузинше: ქართული) дейді. Резванидің сөзіне қарағанда, бұл ешқандай таңғажайып емес, себебі Ирандағы басқа грузин диалектілерінің барлығы жойылған. Ирандағы грузиндердің саны 100 мыңнан аспайды деп есептеледі. "Энциклопедия Георгиана" (1986) мәліметтері бойынша, 1896 жылы Ферейдан ауылында 12 000–14 000 адам тұрған, ал Резванидің (2008 жылы жазылған, 2009 жылы жарияланған) соңғы бағалауынша, Ферейданда 61 мыңнан астам грузин болуы мүмкін. Қазіргі кездегі бағалаулар бойынша, ирандық грузиндердің саны 100 мыңнан асады. Олар сонымен қатар, черкестерден бұрын, Кавказ тегінен шыққан ең ірі ұлттық топ болып табылады.