Кіріспе

Грузияның ұлттық эпостық поэмасы

"Пантера терісі бар салт атты" (ағылшынша "The Knight in the Panther's Skin") – Грузияның ортағасырлық эпостық поэмасы, Грузияның ұлттық ақыны Шота Руставели 12 немесе 13 ғасырда жазған туынды. Грузияның Алтын ғасырының ең маңызды туындысы саналатын бұл поэма 1600-нан астам Руставели төрттіктернен тұрады және "грузин әдебиетінің шедеврі" деп танылады. 20-ғасырдың басына дейін осы поэманың бір көшірмесі әр қалыңдықтың құдайына берілетін сыйлықтың бір бөлігі болған. Поэма "Үндістан" және "Арабия" елдеріндегі қиял әлемінде болғанымен, осы алыс елдердегі оқиғалар Грузияның Тамар патшайымының билігінің және Грузия патшалығының Алтын ғасырындағы құдіреттілігінің көркем аллегориясы болып табылады. Онда екі батыр – Автандил мен Тариелдің достығы және олардың сүйіктісі, Тамар патшайымының аллегориялық бейнесі Нестан Дарежанды табуға жасаған тырыстары баяндалады. Бұл идеалды кейіпкерлер мен адал достарды әдепкі сүйіспеншілік, жомарттық, шынайылық және берілгендік біріктіреді. Поэма "ортағасырлық Грузияның ой-өрісінің, поэзия және философия өнерінің шыңы" деп есептеледі, ол жанрлық әртүрлілігі мол және күрделі туынды. Оны "эпос", "рыцарлық роман", "эпостық роман" және "лирикалық поэзияның эпосы" деп сипаттаған. Формасы күрделі болғанымен, ол бүгінгі күнге дейін "Грузияның әлемге деген көзқарасын" сақтап келеді.

Контекст және уақыт

Грузия патшалығының алтын ғасырында және Георгий III патшаның қызы Тамар патшайым билік құрған кезде поэма жазылған. Тамарды ақындар оның сұлулығы, зиялылығы және дипломатиялық шеберлігі үшін мақтап, жырлаған. Ол Грузия патшалығын тарихи ең үлкен аумағына дейін кеңейтті, жауапкершіліксіз шабуылдарды тойтарды және көптеген мұсылман және христиан елдеріне қараушылық орнатты. Оның билігінде экономика гүлденді. Грузия сауда керуендері Әйюбидтер Мысырына, Киев Русіне және Византия империясына жетті. Орта ғасыр ғылымы дамыды, Грузиядағы ең ірі монастырлар мен шіркеулер салынды. Кәдімгі әдебиет діни мәтіндермен тең деңгейге жетті. Осы "ерекше өркендеу" кезеңінде Шота Руставели өзінің поэмасын жазды. Руставели Месхетиядағы Рустави ауылында дүниеге келді, Тамар патшайымға жақын болды және, мүмкін, оның қазынашысы қызметін атқарды. Ол көптеген әскери жорықтарға қатысқан болуы мүмкін. Поэмадағы оқиғалар алыс елдерде болғанымен, Грузияның заманауи аллегориялық бейнелері оқырманға таныс. Мысалы, ол шарап жасау мәдениеті мен әкесінің мұрагері болған әйел патша туралы айтады. Кіріспесінде Руставели осы поэманы "патшайым" Тамарды мақтау үшін жазғанын мәлімдейді. Ал эпилогында (бұл жерде ресми түсіндірме берілген) ол патшайымның күйеуі Дәуіт Сосланды жоғары бағалайды.

Жанр мен стиль

Грузияның Багратидтер империясының гүлденген кезінде грузин тілінде жазылғанмен, қазіргі заман тарихшысы Стивен Рапптың сөзіне сәйкес, "Пантера терісімен киінген батыр" – "византиялық әдебиет жанры емес, иран/ирандық эпостың көрінісі". Руставели "Пантера терісімен киінген батыр" шығармасын жазуда парсы үлгісін пайдаланған. Шығарманың кіріспесінде қазіргі заман тарихшысы Найл Грин түсіндіргендей, Руставели шаири өлең түрінде жазылған 1600 шумақты эпосын "парсы ертегісі, грузин тіліне аударылған / жетім інжу сияқты, қолдан қолға берілген ойыншық сияқты" деп жариялаған.

Атау

Грузин тіліндегі атауы (vepkhistqaosani) сөзбе-сөз "вепхи терілі" дегенді білдіреді. Ол қай жануарды меңзейтіні нақты белгісіз, ол жолбарыс, пантера немесе барыс болуы мүмкін. Қазіргі грузин тілінде бұл жолбарысқа қатысты. Дегенмен, соңғы зерттеулерге сәйкес, бұл пантераны білдіруі мүмкін. Сол сияқты, "рыцарь" атағы түпнұсқа атаудан туындамаған және оның "батыр" немесе қарапайым "адам" сияқты басқаша аудармалары бар. Ақынның ағылшын тіліндегі басқа атаулары – "Пантера терілі мырза" және "Пантера терілі адам".

Әңгіме

Әңгімені екі бөлікке бөлуге болады: бірінші бөлік – Автандилдің "пантера терісіндегі батыр" атанған Тариелді іздеуі, ал екінші бөлік – Автандилдің Тариелдің сүйіктісі Нестан Дарежанды іздеуі.

Тариелді іздеу

Арабия патшасы Ростеванның ұлы жоқ, ол патшалық билікті жалғыз қызы, әдемі әрі дана Тинатинге табыс етеді. Тинатин Ростеван әскерінің қолбасшысы Авандилге шын ниетпен жақындық сезінеді. Бір күні Авандил патша Ростеванды аң аулау сайысына шақырады. Үш күн аң ауғаннан кейін, олар өзен жағасында жылап тұрған бір шабандозға кездеседі. Ол пантера терісін киген, патшаның оған хабарласу үшін жіберген құлдарын өлтіріп, кейін із жазып жоғалады. Ростеван осы құпия шабандозды іздеу үшін бүкіл әлемге елші жібереді, бірақ нәтижесіздіктен көңілі толады. Тинатин Авандилден үш жылдың ішінде осы таңғажайып шабандозды табуын өтінеді, ал оның орнына оған тұрмысқа шығуға уәде береді. Екі жыл тоғыз ай іздегеннен кейін, Авандил пантера терісін киген шабандозды бір қызбен бірге үңгірде жасырынып отырғанын табады. Оның аты – Тариел, ол Үндістанның жетінші патшасы Сариданның ұлы. Ол Фарсадан патшасының, басқа алты патшалықтың мұрагері ретінде көп жыл қызмет еткен, содан кейін Фарсаданның қызы Нестан Дарижанға ғашық болады. Тариел Нестанның құрметін жеңіп алу үшін хатавилермен соғыс ашады, бірақ оның Хорезм ханзадасына уәделенгенін естігенде көңілі түседі. Тариел оның үйленуіне шыдамай, Нестанның тілегі бойынша, ол күйеу жігітті өлтіреді. Принцессаны қайыққа отырғызып, теңізге жібереді. Тариел сүйіктісін ұзақ іздесе де, таба алмайды. Кейін ол Мулғазанзардың билеушісі Нурадин Фридонмен кездеседі, ол Нестанның тірі екенін, бірақ алыс қайықта тұтқынға алынғанын айтады. Тариел Нестанның бұрынғы құлы және хабаршысы Асматпен бірге елсіз даладағы үңгірге шегінеді. Осы оқиғаға қозғалған Авандил Тариелге достық пен бауырластыққа уәде береді және оған сүйіктісі Нестан Дарижанды табуға көмектесуге келіседі. Авандил Арабияға оралып, Тинатинге Тариелдің оқиғасын айтады. Патша Ростеванның қарсылығына қарамастан, ол жаңа досына қайта оралады.

Нестан-Дарежанды іздеу

Содан кейін Автандил Тариелді тастап, Фридон патшалығына барады, онда ол Нестан туралы ешқандай жаңалық естімейді. Ізденісін жалғастыра отырып, ол Гуланшаро қаласына жетеді. Ол Патманмен, бас ұлан Усеннің әйелімен танысады, ол оған ғашық болады. Автандил оның Нестанның тағдырын білетінін сезініп, Патманның сүйкімділігіне бой алдырады. Ол оған Нестанды өз үйінде сақтап тұрғанын айтады және Нестан патша ұлына уәде етілгендіктен, ол оған қашуға көмектескен, бірақ қашқанда Нестанды жын патшасы Каджи ұрлап кеткенін жеткізеді. Автандил содан кейін Фридонға және Тариелдің үңгіріне қайтады. Кейін үш дос үш жүз сарбаздан тұратын әскермен Каджи еліне барып, Нестанды тауып құтқаруға бейімделеді. Ол босатылғаннан кейін барлығы Арабияға оралады, онда патша Ростеван Автандилдің қашуын және патша бұйрығын бұзғанын кешіреді. Олардың бәрі соңғысының патшаның жалғыз қызы Тиньатинмен үйленуін тойлайды. Содан кейін олар Үндістанға аттанады, онда Тариел сүйіктісі Нестанға үйленеді. Фридон да өз отанына оралады және үш дос өздерінің мемлекеттерінде өркендеу мен жомарттықпен бақытты билік етеді.

Орны

Поэма Грузиядан алыс, ақын ешқашан бармаған елдерде өрбиді: Арабия, Үндістан және "Хатаети", яғни Қытай. Бұл көрсеткілер бұлыңғыр және нақты бір жерді атамайды. Бұл – алыс елдер арқылы қалыптасқан Грузия патшалығы. Орындардың таңдалуы, ең алдымен, осы халықтардың ұлттық ерекшеліктерімен байланысты: арабтар көбірек саналы, себебі Ростеван патшасы мен оның рыцары Автандилдің өзара қарым-қатынас дағдылары мен іс-қимылдары келіспеушіліктерді шешуге көмектеседі. Керісінше, үндістер эмоционалды және импульсивті көрінеді, Тариел мен Нестанның суретіндегідей, ойда жоқ апаттарға себеп болады. Басқа аталған жерлер, мысалы Каджети немесе Кадж жын-шайтандарының елі – ойдан туған. "Теңіздер патшалығының" астанасы Гуланшаро Венециямен салыстырылады.

Адамдар арасындағы қарым-қатынастар

Руставели – ұлы гуманист. Ақын адамды шынайы сезімдердің, эмоциялардың, құштарлықтардың және ұмтылыстардың күрделі жиынтығы ретінде бейнелейді. Орта ғасырлық көзқарасқа және аскетизмнің діни мораліне қарсы келу үшін Руставели адамның жеке тұлға ретінде, ой-сезімінен шектеусіз бостандығын жариялайды.

Сүйіспеншілік

Кіріспеде Руставели сүйіспеншіліктің үш түрін сипаттайды: қол жеткізуге болмайтын, көктегі махаббат; физикалық сүйіспеншілік; және, соңында, жоғары рухани махаббат немесе құмарлық. Руставели таза және тұрақты сүйіспеншілікке жауап күтпейтінін айтады. Мұндай сезімді мықты рухсыз бастан өткеру мүмкін емес; ол осы деңгейдегі сүйіспеншілікті сезінудің жалғыз жолы – нағыз адамның табиғи қасиеттеріне ие болу деп санайды. Батыр өзінің сүйіктісінің жүрегін үлгілі мінез-құлықпен, тұрақты адалдықпен, қоғамдық міндеттерден бас тартумен және өзімшілдіксіз берілгендікпен жеңіп алуға тиіс. Автор айтқандай, "махаббат ер адам да, әйел де сынақтан өтеді". Нестанның адалдығы оның кейіпкері пайда болғанға дейін туындаған драмалық шиеленісте көрінеді; ол туралықтың символы. Нестанның өз еркінен тысқары үйленуі жайлы жарияланғанда, ол қарсылық білдіріп, батылдығы мен стойицизмімен оның салдарына шыдайды. Оған көмекке келген үш батырдың күресі – әділет іздеу. Өлеңде махаббатты жеңіп алу туралы ештеңе айтылмаған. Екі романтикалық қарым-қатынас параллель түрде бейнеленген және бірімен бірі араласпайды, себебі екі батырдың арасындағы нағыз бауырластық мұндай жағдайларға жол бермейді. Сүйіспеншілік, достық сияқты, өлеңде көбінесе гиперболалық сипаттамаларға әкеледі.

Достық

Үш батыр – Автандил, Тариел және Придонның серті астындағы достығы, бүкіл дастанның айқын шындығы оларды біріктіреді, сонымен бірге олардың халықтарын да байланыстырады. Бұл үш адам әртүрлі ұлттан шыққан, бірақ олардың бірдей мұраттары мен мақсаттары бар, және олардың күштерін біріктіруі Каджстар бейнелейтін зұлымдық пен жамандықты жоюға қабілетті және оны жояды. Адалдық пен батылдыққа толы, қорқақтық пен жалтақтаудан алыс осы достық, қажет болған жағдайда, өлімге дейін жалғасуы керек. Мұндай достық әртүрлі жынысты адамдар арасында да мүмкін, мысалы, Тариел мен Асматтың бауырластықпен бір үңгірде болуы осыны көрсетеді. Дегенмен, махаббат пен достық өріледі, өйткені батырдың махаббаты оның жанға сыймас достығы мен толық адалдығы арқылы толыққанды жүзеге асады. Екі сезім де, мысалы, Автандилдың патшасының тілегіне де, бұйрығына да қарсы тұрып, мұқтаж досына көмектесу үшін аттанғанында айқын көрінеді. Одан ары, әрбір адамның бақыты басқаларының бақытына байланысты. Тинатин Автандилға Тариелге кетуге рұқсат береді, себебі оның күйеуінің міндеті – оған көмектесуге уәде берген досын құтқару.

Құндылықтар

Руставели сарайдағы махаббатты дәріптеу арқылы, мәжбүрлеген некелерді қатаң айыптайды. Өлеңде әйелге деген құрмет пен гендерлік теңдік талабы да көрінеді. Патшайым Тамар – бірінші әйел монарх және мемлекеттің билеушісі болғанымен, Грузиядағы әйелдердің саяси рөлі, мәртебесі және басшылық позициясы өте жоғары болды. Мәриямның Грузияны қамқорлығына алуы немесе грузиндердің IV ғасырда әйел қасиетті Нино арқылы христиан дініне өтуі осының дәлелі. Бұл "әйелге табыну" оның ар-намысын және өз жолдасын таңдау еркіндігін құрметтейді. Нестан – ақыл-ойына құштарлықтан артық баға беретін асыл әйелдің үлгісі. Тең құқықта әйелдер махаббат пен құштарлықсыз, қарама-қарсы жыныстағы адамдармен шынайы достық құра алады, ал Асмат – Тариелге адал. Өлеңде құлдық та айыпталады. Саяси тұрғыдан алғанда, поэмада патриотизм де бар. Мемлекетті күшті және автократиялық орталық үкімет басқаруы керек, бірақ билеушілер әділдік пен сақтықпен билік етуі тиіс. Жалпы, өлең – "қуанышпен өмір сүру манифесі". Үш батырдың Нестанды босатудағы табысы, ерлік пен жарасымдылық болса, жер бетінде әділдік орнатуға болатынын, адамның бақытқа қол жеткізе алатынын көрсетеді.

Діни және философиялық көзқарастар

Кейде бұл өлең түркі дініне жататын шығарма сияқты әсер қалдырады. Шындығында, өлеңде дұға жоқ, сондай-ақ Мәсіх, Мәриям немесе Ұш Тұрғандық туралы ешқандай сілтеме жасалмаған. Дегенмен, Пауыл елшісі есімдері айтылады, Ілхабарлар мен Ескі Ғияратқа бірнеше сілтемелер бар, оның ішінде Едем бағы он рет, сондай-ақ Евфрат, Гибеон және Леви есімдері кездеседі. Бірақ, шығарманың моральдық негізі христиандық, жақсы Құдай мен қатал және көңіл көншітпейтін әлем арасындағы айқын қарама-қайшылықпен сипатталады. Алайда, бұл христиандық фанатизмге бой алдырмаған. Руставели кейіпкерлердің көпшілігі мұсылман екенін көрсету үшін бірнеше рет Құранға сілтеме жасайды. Ол ешқашан исламды өлеңінде кемсіртпейді және оны христиандыққа теңеу ретінде пайдаланады, себебі өлеңде насихатталатын көптеген құндылықтар христиандықтан тараған. Ол сондай-ақ он екі елшіге (799-тармақ) және олардың мейірімділік пен махаббат философиясын қалай таратып жүргендеріне тоқталады. Өлеңде Псевдо-Дионисийдің (1478-тармақ) еңбегіне философиялық сілтемелер бар, олар грузин монахы Петр Иберийдің ықпалымен байланысты болуы мүмкін, ол идеалист, Құдайдың біртүтастығына сенген, бірақ Құдайдың нағыз болмысын білудің мүмкін еместігін ойлаған. Руставелидің Құдайды тек христиандық емес, жалқы ғаламдық күш ретінде бейнелеуі бір кезде өлеңнің жарық көруіне кедерес келтірген. Руставелидің мұсылман болғанына сенген (бұл пікірді 1917 жылы Николас Марр да қолдаған) Грузин православие шіркеуі бұрыннан осы өлеңнің көшірмелерін жүйелі түрде жойған.

Аудармалар

Грузия ішінде өлең лаз, сван және мингрель тілдеріне аударылды. Грузиядан тыс жерлерде өлеңге қызығушылық 1802 жылы Евгений Болховитинов өлеңнің бірінші шумағының орыс тіліне сөз соз аудармасын жариялаған кезде туды. 1828 жылы Францияда Мари Фелисити Броссет француз тіліндегі алғашқы толық емес аудармасын жасады. 19 ғасырда поэма поляк, неміс және орыс тілдеріне толық аударылды. 1845 жылы үзінділер орыс, француз және армян тілдерінде жарық көрді. Грузияда туған армян ақыны Вахан Териан прелюдияны аударды, ол алғаш рет 1922 жылы қайтыс болғаннан кейін жарияланды. Оны Николас Марр жоғары бағалады. 1912 жылы Марджори Уордроп қолжетімді алғашқы ағылшын аудармасын жариялады. 1968 жылы Грузияда Венера Урушадзенің ұйқасты аудармасы жарық көрді. Ол 1978 жылы Дилара Әлиевамен қазіргі заманғы әзербайжан тіліне де аударылды. 2015 жылы Лин Коффиннің ағылшын поэзиялық аудармасы жарық көрді, ол әдеби жетістіктерді академиялық дәлдікпен үйлестірді. Бүгінде көптеген тілдерде толыққанды басылымдар бар: абхаз, армян, әзербайжан, башкир, белорус, болгар, чечен, қытай, чуваш, чех, эсперанто, грек, еврей, венгр, итальян, жапон, қазақ, корей, күрд, қырғыз, молдаван, моңғол, осетин, парсы, румын, серб, словак, испан, татар, түркімен, украин, хинди және өзбек. Аудармалардың арасында Зураб Макашвилидің 1989 жылғы эсперанто нұсқасы және Лин Коффиннің 2015 жылғы ағылшын нұсқасы ерекше көзге түседі, олар өлеңнің мазмұнын адал түрде қайта жаңғырту ғана емес, сонымен қатар шәйридегі (төрт он алты буындық ұйқасты шумақтар) эпикалық құрылымды сақтау үшін де маңызды.