Кіріспе

Картлидің ежелгі грузин патшалығы Грек-рим географиясында Иберия (көне грекше: Ἰβηρία Iberia; Hiberia) – Грузияның Картли патшалығының сырттан берілген атауы, ол өзінің негізгі провинциясы ретінде танымал. Классикалық антикалық дәуірде және ерте орта ғасырларда Кавказдағы маңызды монархия болған, тәуелсіз мемлекет ретінде немесе Сасанидтер мен Рим империясы сияқты ірі империяларға тәуелді болған. Қазіргі Шығыс Грузияның орталығында орналасқан Иберияның батысында Колхида, шығысында Кавказ Албаниясы және оңтүстігінде Армения жатқан. Оның халқы – ибериялықтар, картвелиялықтардың (яғни грузиндердің) негізін құрады. Фарнавазид, Артаксиад, Арсасид және Хосроид патшалық әулеттері билік еткен Иберия, батысындағы Колхиспен бірге, Багратиони әулетінің басқаруымен біріккен ортағасырлық Грузия патшалығының ядросын құрады. IV ғасырда, король Мириан III билік еткен кезде Әйелі Нино Иберияны христиан дініне өткізгеннен кейін, христиандық патшалықтың мемлекеттік діні болып жарияланды. Біздің заманымыздың 6-шы ғасырының басында патшалықтың Сасанидтердің қарастырылатын мемлекетінің мәртебесі тікелей парсы билігіне ауысты. 580 жылы король Хормизд IV (578–590) король Бакур III қайтыс болғаннан кейін монархияны жойды, ал Иберия марзпан (әкім) басқаратын парсы провинциясына айналды. "Кавказ Ибериясы" термині оны Оңтүстік-Батыс Еуропадағы Иберия түбегінен ажырату үшін де қолданылады.

Атауы

"Иберия" атауының шығу тегі белгісіз. Георгий Меликишвили ұсынған Иберия атауының этимологиясына қатысты бір теория, оның Грузияның сол кездегі армянша атауынан – Виркʿ (, Ивиркʿ [Իվիրք] және Иверкʿ [Իվերք]) алынғандығы болды. Бұл атау өзі грузиндерге арналған картвельдік атау Sver (немесе Свир) сөзімен байланысты. Бұл жағдайда "s" әрпі "Ver" (немесе "Vir") түбір сөзіне қосылатын префикс ретінде қолданылған. Осыған сәйкес, Иване Джавахишвилидің теориясына сүйенсек, "Сбер" этнонимі, Sver-дің бір түрі, "Хбер" ("Хвер") сөзінен (сонымен Иберия) және армянша Верия мен Вирия сөздерінен шыққан.

Ерте тарих

Ерте заманда Кавказ Ибериясының аумағында Кура-Аракс мәдениетінен тараған бірнеше туысқан тайпалар қоныстанған. Сасперлер (Геродот есімдерін атаған) осы аймақтағы тайпаларды біріктіруде шешуші рөл атқарған болуы мүмкін. Москоилер солтүстік-шығысқа қарай баяу жылжу арқылы саяхаттарында қоныстар құрған деседі. Олардың бірі – Мцхета, болашақ Иберия патшалығының астанасы. Мцхета тайпасын кейіннен жергілікті халық «үйдің әкесі» деген мағына беретін грузинше мамасахлиси деп атаған ханзада басқарды. Иберия тарихының ерте кезеңдері туралы жазбаша дереккөздер көбінесе ортағасырлық грузин жылнамалары болып табылады, ал қазіргі ғылым оларды жартылай аңыздық баяндама ретінде қарастырады. Мұндай жылнамалардың бірі – «Мокцевай Картлисай» («Картлидің дінге өтуі») Азо есімді билеуші мен оның халқы Арий Картлиден келгенін айтады. Бұл прото-иберийлердің бастапқы мекені, Ахеменид империясы құлағанға дейін Ахеменидтердің билігінде болған. Олар Мцхетаның салынуы тиіс болған жерге қоныстанды. Тағы бір грузин жылнамасы – «Картлис Цховреба» («Картли тарихы») Азоның жергілікті билеуші әулетін қырғынға ұшыратып, аймақты бағындырғанын, бірақ б.з.д. IV ғасырының соңында ханзада Фарнавазбен жеңілгенін мәлімдейді. Александрдың Картлиге жасаған шабуылы туралы әңгіме аңыз болғанымен, ол эллинистік кезеңде грузин монархиясының құрылуын және кейінгі грузин әдебиетшілерінің осы оқиғаны белгілі жаулаушымен байланыстыру ниетін көрсетеді.

I Фарнаваз және оның ұрпақтары

Фарнаваз билік үшін күресте жеңіске жетіп, Иберияның алғашқы патшасы болды (шамамен б.з.д. 302 – шамамен б.з.д. 237). Кейінгі грузин жылнамаларына сәйкес, ол шабуылды кері қайтарғаннан кейін көршілес аймақтарды, соның ішінде Батыс Грузияның Колхида мемлекетінің маңызды бөлігін (жергілікті түрде Эгриси деп аталады) бағындырды және жаңадан құрылған мемлекеттің Сирияның Селевкидтері тарапынан мойындалуын қамтамасыз етті. Фарнаваз Армацихе деген үлкен қамал мен Армази құдайына арналған ғибадатхана салғаны, сондай-ақ ел басқарудың жаңа жүйесін құрып, оны саериставо деп аталатын бірнеше округке бөлгені айтылады. Оның мұрагерлері Кавказдың тау өткелдерін бақылап, олардың ең маңыздысы Дарьял (Иберия қақпалары деп те аталады) болды. Осы өркендеу кезеңінен кейін Иберияның аумақтарына жасалған көптеген шабуылдарға қарсы тұруға мәжбүр болғандықтан, үздіксіз соғыстардың кезеңі басталды. 2-ші ғасырда б.з.д. Армения патшалығынан басып алынған Иберияның оңтүстік бөліктері Арменияға қайтарылып берілді, ал Колхида жерлері жеке княздықтарға (сцептухои) бөлініп кетті. 2-ші ғасырдың соңында Фарнавазид патшасы Фарнажом Зороастризмге өткеннен кейін өз халқы тарапынан тақтан түсіріліп, тәж армян князі Артаксиасқа берілді, ол 93 жылға дейін Иберия тағына отырып, Иберияның Артаксиад әулетін құрды.

Рим дәуірі мен Рим мен Парфия арасындағы бәсекелестік

Армения және Понтпен тығыз байланысы елге Рим генералы Помпейдің (сол кезде Понт патшасы Митрадат VI және Армениямен соғысқан) шабуылына (б.з.д. 65 ж.) себеп болды. Бірақ Рим Иберия үстінен толық билігін орната алмады. Жиырма тоғыз жыл өткен соң римдіктер тағы да (б.з.д. 36 ж.) Иберияға жорық жасап, король Фарнаваз II-ні Албанияға қарсы науқандарына қосылуға мәжбүр етті. Грузияның тағы бір патшалығы – Колхида Рим провинциясы ретінде басқарылса, Иберия Рим империясының қорғауына ерікті түрде келісті. Мцхетада табылған тас жазуда бірінші ғасырдың билеушісі Михдрат I (б.з. 58–106 жж.) «кесарлардың досы» және «римдіктерді сүйетін ибериялықтардың» патшасы деп сипатталған. Император Веспасиан 75 жылы Иберия патшалары үшін Арзамидегі ежелгі Мцхета бекінісін нығайтты. Келесі екі ғасырда аймақта римдік ықпал жалғасты, бірақ король Фарсман II (116–132 жж.) билігі кезінде Иберия өзінің бұрынғы қуатын қайта алды. Рим императоры Адриан мен Фарсман II арасындағы қарым-қатынас шиеленіскен, бірақ Адриан Фарсманды жібіткісі келген. Дегенмен, қарым-қатынас тек Адрианның ізбасары Антонин Пий тұсында ғана жақсарды, тіпті Фарсман Римге барып қайтты, онда Дио Кассий оның құрметіне ескерткіш орнатылғанын және құрбан шалу құқығы берілгенін хабарлады. Бұл кезең Иберияның саяси мәртебесінде маңызды өзгеріс әкелді, Рим оларды бұрынғы тәуелді мемлекет емес, одақтас ретінде мойындады. Бұл саяси жағдай парфтармен империяның қақтығыстары кезінде де сақталды. Христиандық дәуірінің алғашқы ғасырларынан бастап Иберияда Митраға табыну және зороастризм кеңінен таралды. Бори, Армази және Згудеридегі қазба жұмыстары күміс тостағандарды тапты, оларда от алтарының алдында тұрған немесе алтарының үстіне көтерілген жанындағы жылқы бейнесі бейнеленген. Митра культі, синкретикалық сипатымен ерекшеленеді және грузин мифологиясындағы жергілікті культтарды, әсіресе Күн культін толықтырады, біртіндеп ежелгі грузин нанымдарымен бірікті. Митрас ертедегі Георгийдің прототипі болған деген пікір де бар. Ирандық нанымдар мен өмір салты Иберия сарайы мен элитасының тұрмысына терең енді: Армазия жазуы және арамей тіліне негізделген тіл ресми түрде қабылданды (Колхидадан классикалық/эллиндік кезеңдерде арамей тілінде жазылған бірнеше жазулар белгілі); сарай ирандық үлгіде ұйымдастырылды, элиталық киім-кешек ирандық киімге ұқсады, иберия элитасы ирандық есімдерді қабылдады, ал Армазидің ресми культі (қ.б.) король Фарнаваз III б.з.д. 3 ғасырында енгізді (орта ғасырлық грузин жылнамаларында зороастризммен байланысты).

Рим/Византия мен Парсы арасындағы

224 жылы Ардашир I Сасанидтер империясын құрды. Парфяндық әлсіз мемлекетті күшті, орталықтандырылған мемлекетпен алмастыру арқылы, ол Иберияның саяси бағытын Римнен бұрды. Иберия Шапур I (241–272) билігі тұсында Сасанидтер мемлекетіне тәуелді болды. Екі елдің қарым-қатынасы бастапқыда достық болған сияқты, себебі Иберия Римге қарсы парсы жорықтарында ынтымақтастық жасады, ал Иберия патшасы Амазасп III (260–265) Сасанидтер мемлекетінің жоғары дәрежелі тұлғасы ретінде тізілді, күшпен бағындырылған қараушы емес. Бірақ Сасанилердің агрессивті бейілімдері зороастризмді таратуында көрінді, ол шамамен 260 және 290 жылдар аралығында Иберияда орнатылған болуы мүмкін. Дегенмен, Нисибис бейбіт шартында (298) Рим империясы Кавказ Ибериясын вассалдық мемлекет ретінде қайта бақылауға алып, Кавказ аймағының барлығына билік етуін мойындағанда, Хосроидтер әулетінің бірінші өкілі Мириан III-ті Иберия патшасы деп мойындады.

Православие мен Сасанидтер дәуірі

317 жылы патша Мириан III және оның басшылары шығыс православиесін қабылдап, православиені мемлекеттік дін деп жариялағаннан кейін, Римнің үстемдігі діни мәселелерде шешуші болды. Бұл оқиға Каппадокиялық әйел, Әулие Ниноның миссиясымен байланысты, ол 303 жылдан бастап Грузияның Иберия патшалығында (Шығыс Грузия) православиені уағыздады. Бұл дін Грузия мен Римнің (кейін Византияның) арасында берік байланыс құрып, мемлекеттің мәдениеті мен қоғамына зор әсер етті. IV ғасырда шығыс православиесін қабылдағаннан кейін грузин өнеріндегі ирандық элементтер біртіндеп тоқтатылды. Алайда, 363 жылы император Юлиан Парсыдағы сәтсіз жорығында қаза тапқаннан кейін Рим Иберияны Парсыға өткізіп берді, ал патша Вараз Бакур I (Асфагур) (363–365) парсылық вассалға айналды, бұл 387 жылғы Ацилисен бейбіт шартымен расталды. Дегенмен, Картлидің келесі билеушісі Фарсман IV (406–409) елдің тәуелсіздігін сақтап, Парсыға салық төлеуді тоқтатты. Иберия патшасы Вахтанг I, Горғасали (447–502) билігінің басында патшалықтың жаңаруы байқалды. Формальды түрде парсылардың вассалы болғанымен, ол Кавказ тауларын бағындырып, солтүстік шекараларын нығайтты және іргелес батыс және оңтүстік Грузия жерлерін өзінің билігіне қосты. Ол Мцхетада автокефальдық патриархат құрып, Тбилисиді астана етті. 482 жылы ол Парсыға қарсы жалпы көтеріліс ұйымдастырып, тәуелсіздік үшін жиырма жылға созылған қаһарлы соғысты бастады. Ол Византиядан қолдау ала алмады және соңында жеңіліп, 502 жылы шайқаста қаза тапты.

Патшалықтың құлдырауы

Византия мен Сасанид Персиясының Кавказда үстемдік үшін үздіксіз бәсекелестігі және Гурген басшылығындағы грузиндердің келесі сәтсіз көтерілісі (523) ел үшін ауыр салдарларға әкелді. Одан кейін Иберия патшасының билігі тек атау ғана болды, ал елге парсылар тиімді басшылық етті. 580 жылы Хормизд IV (578–590) Иберия патшасы Бакурий III қайтыс болғаннан кейін монархияны жойды, және Иберия марзпан (әкім) басқаратын парсы провинциясына айналды. Грузия ақсүйектері 582 жылы Византия императоры Мористі Иберия патшалығын қайта жандандыруға шақырды, бірақ 591 жылы Византия мен Парсы Иберияны бөлісіп алуға келісті, Тбилиси парсылардың қолында, ал Мцхета Византияның бақылауында қалды. VII ғасырдың басында Византия мен Парсы арасындағы келісім бұзылды. Иберия князі Стефан I (шамамен 590 – 627) 607 жылы Иберияның барлық территориясын біріктіру үшін Парсымен одақтасуға шешім қабылдады, және бұл мақсатына жеткен сияқты. Бірақ 627 және 628 жылдары император Гераклийдің жорықтары грузиндер мен парсыларға қарсы жеңіс әкеліп, арабтардың Кавказға шапқанша Батыс және Шығыс Грузияда Византияның үстемдігін қамтамасыз етті.

Араб дәуірі және патшалық қалпына келтіру

Арабтар 645 жылы Иберияға жетіп, оның эристави (князі) Стефаноз II (637 – шамамен 650 ж.)-ді Византияға адалдығын тастап, халифті өзінің жоғары тұрған билеушісі ретінде мойындауға мәжбүр етті. Осылайша Иберия тәуелді мемлекетке айналды және 653 жылы Тбилисиде араб әмірі орнатылды. 9 ғасырдың басында жаңа Багратиони әулетінің эристави Ашот I (813–830), оңтүстік-батыс Грузиядағы өзінің базасынан араб үкіметінің әлсіреуінен пайдаланып, Иберияның мұрагерлік князі (византиялық титулы куропалатпен) ретінде бекінді. Оның ізбасары Иберияның Адарнасе IV, формальды түрде Византияның вассалы, 888 жылы "Иберия патшасы" деп таж кигізілді. Оның ұрпағы Баграт III (975–1014) түрлі княздықтарды біріктіріп, біртұтас грузин монархиясын құрды.

Шығыс және Батыс Ибериялықтар

Атаудың Иберия түбегінің ежелгі тұрғындарымен, "батыс" ибериялықтармен ұқсастығы, олардың Кавказ Ибериясының халқымен ("шығыс" ибериялықтар) этногенетикалық туыстығы туралы ойға әкелді. Бұл идеяны әртүрлі ежелгі және ортағасырлық авторлар қолдаған, бірақ олар шығу тегінің бастапқы орны мәселесіне қатысты әртүрлі көзқарастар білдірген. Бұл теория ортағасырлық Грузияда кең таралған сияқты. Белгілі грузин дін қызметкері Георгий Гагиорит (1009–1065 жж.) кейбір грузин ақсүйектерінің Иберия түбегіне сапар шегіп, ондағы "батыстағы грузиндермен" кездесуге ниеттенгендері туралы жазған.