Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Грузияның мемлекеттік тілі
Official language of Georgia
Диалектілері
Стандартты грузин тілі негізінен картл диалектісіне негіделген. Ғасырлар бойы ол басқа диалекттерге күшті әсер еткен. Осының нәтижесінде, олардың барлығы, әдетте, стандартты грузин тілімен де, бір-бірімен де өзара түсіністі.
Standard Georgian is largely based on the Kartlian dialect. Over the centuries, it has exerted a strong influence on the other dialects. As a result, they are all, generally, mutually intelligible with standard Georgian, and with one another.
Тарих
Грузин тілінің тарихы дәстүрлі түрде келесі кезеңдерге бөлінеді: Тілдің ең алғашқы тікелей дәлелдері – 5 ғасырға жататын жазулар мен палимпсестер, ал ең көне әдеби еңбек – Иаков Цуртавелидің 5 ғасырдағы «Қасиетті патшайым Шушаниктың шейіт болуы». Грузин тілінің жазу тілі ретінде пайда болуы Грузияның 4 ғасырдың ортасында христиан қабылдауының нәтижесінде болды, бұл арамей тілінің әдеби тіл ретінде ығыстырылуына әкелді. 11 ғасырда ежелгі грузин тілі орта грузин тіліне дамыды. Осы кезеңнің ең танымал еңбегі – Шота Руставелидің 12 ғасырда жазған «Пантера терісіндегі батыр» атты дастаны. 1629 жылы Николоз Чолокашвили грузин тілінде (ішінара) жазылған алғашқы басылған кітаптардың авторы болды – «Alphabetum Ibericum sive Georgianum cum Oratione» және «Dittionario giorgiano e italiano». Бұл кітаптар батыс католик миссионерлеріне уағыз тарату мақсатында грузин тілін үйренуге көмектесу үшін жаратылған.
The history of the Georgian language is conventionally divided into the following phases: The first direct attestations of the language are inscriptions and palimpsests dating to the 5th century, and the oldest surviving literary work is the 5th century Martyrdom of the Holy Queen Shushanik by Iakob Tsurtaveli. The emergence of Georgian as a written language appears to have been the result of the Christianization of Georgia in the mid 4th century, which led to the replacement of Aramaic as the literary language. By the 11th century, Old Georgian had developed into Middle Georgian. The most famous work of this period is the epic poem The Knight in the Panther's Skin, written by Shota Rustaveli in the 12th century. In 1629, a certain Nikoloz Cholokashvili authored the first printed books written (partially) in Georgian, the Alphabetum Ibericum sive Georgianum cum Oratione and the Dittionario giorgiano e italiano. These were meant to help western Catholic missionaries learn Georgian for evangelical purposes.
Просодия
Грузин тіліндегі просодияны үндеу, интонация және ырғақ сипаттайды. Қысым өте әлсіз, және тіл білімі мамандары сөздерде қысым қай жерге түсетіні туралы пікір келістіре алмайды. Борис бойынша, грузин тілінде сөздің басындағы әрі қарай берілген қысым, негізінен, сөздің алғашқы буынының ұзақтығы мен қарқындылығы арқылы белгіленеді. Грузин тіліндегі алғашқы емес буындағы дауыстылар, алғашқы буындағы дауыстыларға қарағанда қысқарақ айтылады.
Prosody in Georgian involves stress, intonation, and rhythm. Stress is very weak, and linguists disagree as to where stress occurs in words. According to Borise, Georgian has fixed initial word level stress cued primarily by greater syllable duration and intensity of the initial syllable of a word. Georgian vowels in non initial syllables are pronounced with a shorter duration compared to vowels in initial syllables.
Фонотактика
Грузин тілінде екі бірдей, ұқсас типтегі (дыбысты, демді немесе атқышты) екі дауыссыз әріптен тұратын және бір ғана шығарылыммен айтылатын көптеген "гармониялық кластерлер" бар; мысалы, ბგერა bgera (дыбыс), ცხოვრება tskhovreba (өмір) және [[wikt:წყალი ts'q'ali (су). Сонымен қатар, жиі кездесетін дауыссыз әріптердің тізбектері бар, кейде қатарынан алтыдан астам дауыссыз әріптерден тұрады, мысалы [[wikt:გვფრცქვნი gvprtskvni ("сіз бізді қабықтайсыз") және [[wikt:მწვრთნელი mts'vrtneli ("жаттықтырушы") сөздерінде көрінеді. Виценик грузин тілінде атқыш дауыссыз тоқталыстан кейін дауыстылардың қырылдап айтылатынын байқаған және бұл атқыштарды демді және дыбысты әріптерден ажыратудың бір белгісі болуы мүмкін деп болжаған.
Georgian contains many "harmonic clusters" involving two consonants of a similar type (voiced, aspirated, or ejective) that are pronounced with only a single release; e. g. ბგერა bgera (sound), ცხოვრება tskhovreba (life), and [[wikt:წყალი ts'q'ali (water). There are also frequent consonant clusters, sometimes involving more than six consonants in a row, as may be seen in words like [[wikt:გვფრცქვნი gvprtskvni ("you peel us") and [[wikt:მწვრთნელი mts'vrtneli ("trainer"). Vicenik has observed that Georgian vowels following ejective stops have creaky voice and suggests this may be one cue distinguishing ejectives from their aspirated and voiced counterparts.
Пернетақтаның орналасуы
Бұл грузин стандартты пернетақта орналасымы. Стандартты Windows пернетақтасы көбінесе қолмен терілетін машиналардың пернетақтасына ұқсайды.
This is the Georgian standard keyboard layout. The standard Windows keyboard is essentially that of manual typewriters.
Морфология
Грузин тілі – агглютинативті тіл. Белгілі бір префикстер мен суффикстер етістік құру үшін біріктіріледі. Кейбір жағдайларда бір етістікте бір уақытта сегіз түрлі морфема болуы мүмкін. Мысалы, ageshenebinat ("сіздер (көптік сан) салған болуы керек еді"). Бұл етістікті былай жіктеуге болады: a g e shen eb in a t. Мұндағы әрбір морфема етістіктің мағынасын, яғни уақытын немесе оны орындаған тұлғаны көрсетеді. Етістіктің түйірленуі полиперсонализмді де көрсетеді; етістікке субъекті мен объектіні білдіретін морфемалар да енуі мүмкін.
Georgian is an agglutinative language. Certain prefixes and suffixes can be joined in order to build a verb. In some cases, one verb can have up to eight different morphemes in it at the same time. An example is ageshenebinat ("you (pl.) should have built (it)"). The verb can be broken down to parts: a g e shen eb in a t. Each morpheme here contributes to the meaning of the verb tense or the person who has performed the verb. The verb conjugation also exhibits polypersonalism; a verb may potentially include morphemes representing both the subject and the object.
Морфофонология
Грузин тілінің морфофонологиясында жоғалу (ұйқысырау) жиі кездесетін құбылыс. Сөздің соңғы буынында a немесе e дауыстыларының бірі болғанда, оған жұрнақ (әсіресе көптік жұрнағы eb) қосылғанда, көптеген сөздерде бұл дауысты жоғалады. Мысалы, мегобари – "дос" деген мағынаны білдіреді. "Достар" деу үшін megobrebi (megobØrebi) деп айтылады, сөз түбірінің соңғы буынындағы a дауысы жоғалады.
In Georgian morphophonology, syncope is a common phenomenon. When a suffix (especially the plural suffix eb ) is attached to a word that has either of the vowels a or e in the last syllable, this vowel is, in most words, lost. For example, megobari means "friend". To say "friends", one says megobrebi (megobØrebi), with the loss of a in the last syllable of the word stem.
Иілу
Грузин тілінде есімнің жеті жағы бар: атау, ергатив, датив, меншік, құрал, есімдік және шақыру. Грузин тілінің ерекше бір белгісі – сөйлемдегі жолдау әдетте атау жағында, ал толықтаушы айыптау жағында (немесе датив) болады, бірақ көп жағдайда бұл кері де болуы мүмкін (бұл көбінесе етістіктің мәніне байланысты). Бұл дативтік құрылым деп аталады. Ауыспалы етістіктердің өткен шағында және «білу» етістігінің қазіргі шағында жолдау ергатив жағында болады.
Georgian has seven noun cases: nominative, ergative, dative, genitive, instrumental, adverbial and vocative. An interesting feature of Georgian is that, while the subject of a sentence is generally in the nominative case and the object is in the accusative case (or dative), one can find this reversed in many situations (this depends mainly on the character of the verb). This is called the dative construction. In the past tense of the transitive verbs, and in the present tense of the verb "to know", the subject is in the ergative case.
Синтаксисі
Грузин тілі – сол жақтан тармақталатын тіл, онда сын есімдер есімдерден бұрын келеді, иеленушілер иеленетін нәрселерден бұрын келеді, зат есімдер әдетте етістіктерден бұрын тұрады, ал алғыштардың орнына кейінге қойылатын сөздер қолданылады. Әрбір кейінге қойылатын сөз (көбінесе жұрнақ немесе жеке сөз) өзгертілген зат есімнің нақты бір жағдайда болуын талап етеді. Бұл, неміс, латын немесе орыс тілдері сияқты көптеген үнді-еуропа тілдеріндегі алғыштардың нақты жағдайларды басқаруына ұқсас. Грузин тілі – про-дроп тілі; мағынаны нақтылау немесе баса көрсету үшін басқа жағдайда, сөйлемнің жолдауы мен толықтырғышы жиі жіберіліп қалады. Skopeteas және авторлар тобы жасаған зерттеуге сәйкес, грузин тіліндегі сөздердің реті сөйлемнің мағыналық ошағын етістіктен алшақтатып, тақырыпты одан бұрын қоюға бейім. Идиомалық тіркестерде және сөйлемнің мағыналық ошағы толықтырғышқа бағытталғанда, жолдау-толықтырғыш-еңіс (SOV) сөздер тіркесі жиі қолданылады. Сөйлемнің мағыналық ошағы жолдауға немесе сөйлем ұзын болғанда, жолдау-еңіс-толықтырғыш (SVO) сөздер тіркесі жиі кездеседі. Толықтырғыштан басталатын сөздер тіркесі (OSV немесе OVS) де мүмкін, бірақ олар сирек. Етістіктен басталатын сөздер тіркесі, оның ішінде жолдау мен толықтырғыш (VSO немесе VOS) өте сирек кездеседі. Грузин тілінде грамматикалық род жоқ, тіпті есімдіктерде де род белгісі жоқ. Грузин тілінде артикльдер жоқ. Сондықтан, мысалы, "қонақ", "бір қонақ" және "сол қонақ" сөздері бірдей айтылады. Дегенмен, салыстырмалы сөйлемдерде кейбір бөлшектерді қолдану арқылы нақты артикльдің мағынасын білдіруге болады.
Georgian is a left branching language, in which adjectives precede nouns, possessors precede possessions, objects normally precede verbs, and postpositions are used instead of prepositions. Each postposition (whether a suffix or a separate word) requires the modified noun to be in a specific case. This is similar to the way prepositions govern specific cases in many Indo European languages such as German, Latin, or Russian. Georgian is a pro drop language; both subject and object pronouns are frequently omitted except for emphasis or to resolve ambiguity. A study by Skopeteas et al. concluded that Georgian word order tends to place the focus of a sentence immediately before the verb, and the topic before the focus. A subject–object–verb (SOV) word order is common in idiomatic expressions and when the focus of a sentence is on the object. A subject–verb–object (SVO) word order is common when the focus is on the subject, or in longer sentences. Object initial word orders (OSV or OVS) are also possible, but less common. Verb initial word orders including both subject and object (VSO or VOS) are extremely rare. Georgian has no grammatical gender; even the pronouns are ungendered. Georgian has no articles. Therefore, for example, "guest", "a guest" and "the guest" are said in the same way. In relative clauses, however, it is possible to establish the meaning of the definite article through use of some particles.
Сөздік
Грузин тілінде сөз жасаудың бай жүйесі бар. Бір түбірді пайдаланып, нақты префикстер мен суффикстерді қосу арқылы сол түбірден көптеген есімдер мен сын есімдер жасауға болады. Мысалы, "карт" түбірінен мынадай сөздер туындайды: Картвели (грузин), Картули (грузин тілі) және Сакартвело (Грузия). Көптеген грузин тегінің соңы "дзе" ("ұл") (Батыс Грузия), "швили" ("бала") (Шығыс Грузия), "иа" (Батыс Грузия, Самегрело), "ани" (Батыс Грузия, Сванетия), "ури" (Шығыс Грузия) сияқты жұрнақтармен аяқталады. "-Ели" жұрнағы – француз тіліндегі "de", неміс тіліндегі "von" немесе поляк тіліндегі "ski" сияқты ақсүйектерге тән бөлшек. Грузин тілінде баск немесе (ішінара) француз тілі сияқты жиырмалық сандар жүйесі қолданылады. 20-дан үлкен және 100-ден кіші сандар 20-ның ең үлкен мүмкін еселігі мен қалдықтарының қосындысы түрінде беріледі. Мысалы, "93" саны сөздермен "төрт жиырма плюс он үш" (ოთხმოცდაცამეტი – otkhmotsdatsamet'i) деп аударылады. Грузин тілінің ең маңызды сөздіктерінің бірі – грузин тілінің түсіндірме сөздігі (грузинше: ქართული ენის განმარტებითი ლექსიკონი). Ол сегіз томдық және шамамен 115 000 сөзден тұрады. Ол 1950-1964 жылдары Арнольд Чикобава басшылығымен лингвистер тобының еңбегімен жарыққа шықты.
Georgian has a rich word derivation system. By using a root, and adding some definite prefixes and suffixes, one can derive many nouns and adjectives from the root. For example, from the root kart , the following words can be derived: Kartveli (a Georgian person), Kartuli (the Georgian language) and Sakartvelo (Georgia). Most Georgian surnames end in dze ("son") (Western Georgia), shvili ("child") (Eastern Georgia), ia (Western Georgia, Samegrelo), ani (Western Georgia, Svaneti), uri (Eastern Georgia), etc. The ending eli is a particle of nobility, comparable to French de, German von or Polish ski. Georgian has a vigesimal numeric system like Basque or (partially) French. Numbers greater than 20 and less than 100 are described as the sum of the greatest possible multiple of 20 plus the remainder. For example, "93" literally translates as "four times twenty plus thirteen" (ოთხმოცდაცამეტი – otkhmotsdatsamet'i). One of the most important Georgian dictionaries is the Explanatory dictionary of the Georgian language (Georgian: ქართული ენის განმარტებითი ლექსიკონი). It consists of eight volumes and about 115,000 words. It was produced between 1950 and 1964, by a team of linguists under the direction of Arnold Chikobava.