Кіріспе

Грузияның мемлекеттік тілі

Диалектілері

Стандартты грузин тілі негізінен картл диалектісіне негіделген. Ғасырлар бойы ол басқа диалекттерге күшті әсер еткен. Осының нәтижесінде, олардың барлығы, әдетте, стандартты грузин тілімен де, бір-бірімен де өзара түсіністі.

Тарих

Грузин тілінің тарихы дәстүрлі түрде келесі кезеңдерге бөлінеді: Тілдің ең алғашқы тікелей дәлелдері – 5 ғасырға жататын жазулар мен палимпсестер, ал ең көне әдеби еңбек – Иаков Цуртавелидің 5 ғасырдағы «Қасиетті патшайым Шушаниктың шейіт болуы». Грузин тілінің жазу тілі ретінде пайда болуы Грузияның 4 ғасырдың ортасында христиан қабылдауының нәтижесінде болды, бұл арамей тілінің әдеби тіл ретінде ығыстырылуына әкелді. 11 ғасырда ежелгі грузин тілі орта грузин тіліне дамыды. Осы кезеңнің ең танымал еңбегі – Шота Руставелидің 12 ғасырда жазған «Пантера терісіндегі батыр» атты дастаны. 1629 жылы Николоз Чолокашвили грузин тілінде (ішінара) жазылған алғашқы басылған кітаптардың авторы болды – «Alphabetum Ibericum sive Georgianum cum Oratione» және «Dittionario giorgiano e italiano». Бұл кітаптар батыс католик миссионерлеріне уағыз тарату мақсатында грузин тілін үйренуге көмектесу үшін жаратылған.

Просодия

Грузин тіліндегі просодияны үндеу, интонация және ырғақ сипаттайды. Қысым өте әлсіз, және тіл білімі мамандары сөздерде қысым қай жерге түсетіні туралы пікір келістіре алмайды. Борис бойынша, грузин тілінде сөздің басындағы әрі қарай берілген қысым, негізінен, сөздің алғашқы буынының ұзақтығы мен қарқындылығы арқылы белгіленеді. Грузин тіліндегі алғашқы емес буындағы дауыстылар, алғашқы буындағы дауыстыларға қарағанда қысқарақ айтылады.

Фонотактика

Грузин тілінде екі бірдей, ұқсас типтегі (дыбысты, демді немесе атқышты) екі дауыссыз әріптен тұратын және бір ғана шығарылыммен айтылатын көптеген "гармониялық кластерлер" бар; мысалы, ბგერა bgera (дыбыс), ცხოვრება tskhovreba (өмір) және [[wikt:წყალი ts'q'ali (су). Сонымен қатар, жиі кездесетін дауыссыз әріптердің тізбектері бар, кейде қатарынан алтыдан астам дауыссыз әріптерден тұрады, мысалы [[wikt:გვფრცქვნი gvprtskvni ("сіз бізді қабықтайсыз") және [[wikt:მწვრთნელი mts'vrtneli ("жаттықтырушы") сөздерінде көрінеді. Виценик грузин тілінде атқыш дауыссыз тоқталыстан кейін дауыстылардың қырылдап айтылатынын байқаған және бұл атқыштарды демді және дыбысты әріптерден ажыратудың бір белгісі болуы мүмкін деп болжаған.

Пернетақтаның орналасуы

Бұл грузин стандартты пернетақта орналасымы. Стандартты Windows пернетақтасы көбінесе қолмен терілетін машиналардың пернетақтасына ұқсайды.

Морфология

Грузин тілі – агглютинативті тіл. Белгілі бір префикстер мен суффикстер етістік құру үшін біріктіріледі. Кейбір жағдайларда бір етістікте бір уақытта сегіз түрлі морфема болуы мүмкін. Мысалы, ageshenebinat ("сіздер (көптік сан) салған болуы керек еді"). Бұл етістікті былай жіктеуге болады: a g e shen eb in a t. Мұндағы әрбір морфема етістіктің мағынасын, яғни уақытын немесе оны орындаған тұлғаны көрсетеді. Етістіктің түйірленуі полиперсонализмді де көрсетеді; етістікке субъекті мен объектіні білдіретін морфемалар да енуі мүмкін.

Морфофонология

Грузин тілінің морфофонологиясында жоғалу (ұйқысырау) жиі кездесетін құбылыс. Сөздің соңғы буынында a немесе e дауыстыларының бірі болғанда, оған жұрнақ (әсіресе көптік жұрнағы eb) қосылғанда, көптеген сөздерде бұл дауысты жоғалады. Мысалы, мегобари – "дос" деген мағынаны білдіреді. "Достар" деу үшін megobrebi (megobØrebi) деп айтылады, сөз түбірінің соңғы буынындағы a дауысы жоғалады.

Иілу

Грузин тілінде есімнің жеті жағы бар: атау, ергатив, датив, меншік, құрал, есімдік және шақыру. Грузин тілінің ерекше бір белгісі – сөйлемдегі жолдау әдетте атау жағында, ал толықтаушы айыптау жағында (немесе датив) болады, бірақ көп жағдайда бұл кері де болуы мүмкін (бұл көбінесе етістіктің мәніне байланысты). Бұл дативтік құрылым деп аталады. Ауыспалы етістіктердің өткен шағында және «білу» етістігінің қазіргі шағында жолдау ергатив жағында болады.

Синтаксисі

Грузин тілі – сол жақтан тармақталатын тіл, онда сын есімдер есімдерден бұрын келеді, иеленушілер иеленетін нәрселерден бұрын келеді, зат есімдер әдетте етістіктерден бұрын тұрады, ал алғыштардың орнына кейінге қойылатын сөздер қолданылады. Әрбір кейінге қойылатын сөз (көбінесе жұрнақ немесе жеке сөз) өзгертілген зат есімнің нақты бір жағдайда болуын талап етеді. Бұл, неміс, латын немесе орыс тілдері сияқты көптеген үнді-еуропа тілдеріндегі алғыштардың нақты жағдайларды басқаруына ұқсас. Грузин тілі – про-дроп тілі; мағынаны нақтылау немесе баса көрсету үшін басқа жағдайда, сөйлемнің жолдауы мен толықтырғышы жиі жіберіліп қалады. Skopeteas және авторлар тобы жасаған зерттеуге сәйкес, грузин тіліндегі сөздердің реті сөйлемнің мағыналық ошағын етістіктен алшақтатып, тақырыпты одан бұрын қоюға бейім. Идиомалық тіркестерде және сөйлемнің мағыналық ошағы толықтырғышқа бағытталғанда, жолдау-толықтырғыш-еңіс (SOV) сөздер тіркесі жиі қолданылады. Сөйлемнің мағыналық ошағы жолдауға немесе сөйлем ұзын болғанда, жолдау-еңіс-толықтырғыш (SVO) сөздер тіркесі жиі кездеседі. Толықтырғыштан басталатын сөздер тіркесі (OSV немесе OVS) де мүмкін, бірақ олар сирек. Етістіктен басталатын сөздер тіркесі, оның ішінде жолдау мен толықтырғыш (VSO немесе VOS) өте сирек кездеседі. Грузин тілінде грамматикалық род жоқ, тіпті есімдіктерде де род белгісі жоқ. Грузин тілінде артикльдер жоқ. Сондықтан, мысалы, "қонақ", "бір қонақ" және "сол қонақ" сөздері бірдей айтылады. Дегенмен, салыстырмалы сөйлемдерде кейбір бөлшектерді қолдану арқылы нақты артикльдің мағынасын білдіруге болады.

Сөздік

Грузин тілінде сөз жасаудың бай жүйесі бар. Бір түбірді пайдаланып, нақты префикстер мен суффикстерді қосу арқылы сол түбірден көптеген есімдер мен сын есімдер жасауға болады. Мысалы, "карт" түбірінен мынадай сөздер туындайды: Картвели (грузин), Картули (грузин тілі) және Сакартвело (Грузия). Көптеген грузин тегінің соңы "дзе" ("ұл") (Батыс Грузия), "швили" ("бала") (Шығыс Грузия), "иа" (Батыс Грузия, Самегрело), "ани" (Батыс Грузия, Сванетия), "ури" (Шығыс Грузия) сияқты жұрнақтармен аяқталады. "-Ели" жұрнағы – француз тіліндегі "de", неміс тіліндегі "von" немесе поляк тіліндегі "ski" сияқты ақсүйектерге тән бөлшек. Грузин тілінде баск немесе (ішінара) француз тілі сияқты жиырмалық сандар жүйесі қолданылады. 20-дан үлкен және 100-ден кіші сандар 20-ның ең үлкен мүмкін еселігі мен қалдықтарының қосындысы түрінде беріледі. Мысалы, "93" саны сөздермен "төрт жиырма плюс он үш" (ოთხმოცდაცამეტი – otkhmotsdatsamet'i) деп аударылады. Грузин тілінің ең маңызды сөздіктерінің бірі – грузин тілінің түсіндірме сөздігі (грузинше: ქართული ენის განმარტებითი ლექსიკონი). Ол сегіз томдық және шамамен 115 000 сөзден тұрады. Ол 1950-1964 жылдары Арнольд Чикобава басшылығымен лингвистер тобының еңбегімен жарыққа шықты.