Кіріспе

Жаңа заң ұсынудың конституциялық өкілеттігі – (заңнамалық) бастама құқығы, заң шығарушы органда жаңа заң (заң жобасын) ұсынуға конституциялық түрде берілген өкілеттік. Бастама құқығы әдетте үкіметке (атқарушы билікке) және жекелеген заң шығарушыларға беріледі. Дегенмен, кейбір жүйелерде бұл құқық заң шығарушыларға жеке немесе бірлесіп әрекет етуге (мысалы, АҚШ-та) немесе үкіметке (мысалы, Еуропалық Одақта) шектелуі мүмкін. Бұл, алайда, атқарушы биліктің заң шығарушы органдағы қолдаушыларына белгілі бір заңдарды енгізуді ұсынуына, тіпті атқарушы биліктің өкілдерінің бір мезгілде атқарушы және заң шығарушы органдарда мүше болуға рұқсат беретін жүйелерде өздері заңдарды ұсынуына кедеріс келтірмейді. Екі палаталы заң шығарушы органдар бастама құқығын тек төменгі палата мүшелерімен шектеуі немесе жоғары палата мүшелеріне төменгі палатаға заң жобаларын енгізуге мүмкіндік беруі мүмкін (мысалы, Чехияде).

Бельгия

Бельгияда атқарушы билік (ресми түрде король мен оның министрлері, бірақ корольдің нақты билігі жоқ), сондай-ақ Сенат және Өкілдер палатасының мүшелері бастама құқығына ие. Атқарушы билік өзінің бастама құқығын әрқашан Парламентте жүзеге асыруы керек (Бельгияның билік бөлінісіне сәйкес, атқарушы биліктің де бастама құқығы бар). Егер Сенат немесе Палата бастама құқығын қолданса, бұл заң жобасы (голланд тілінде wetsontwerp, француз тілінде projet de loi) деп аталады. Егер атқарушы билік осы құқықты қолданса, бұл заң ұсынысы (голланд тілінде wetsvoorstel, француз тілінде proposition de loi) деп аталады. Атқарушы билік заң жобасын ұсынған жағдайда, оны Мемлекеттік кеңестің Заңнамалық бөліміне пікір алу үшін жіберу қажет. Бұл маңызды формальды талап, яғни оны орындамау заңның жойылуына әкелуі мүмкін.

Франция

Францияда министрлер ұсынатын заң жобалары "заң жобалары" деп, ал парламент ұсынатын заң жобалары "заң ұсыныстары" деп аталады.

Заң жобалары

Францияда заң жобаларын үкімет енгізеді. Министрлердің бірі тиісті салаға қатысты адамдарға заң жобасын ұсынады. Содан кейін, егер министрлер келіссе, заң жобасы Үкіметтің Бас хатшылығына, одан кейін Мемлекеттік кеңеске, Министрлер кабинетіне, Парламентке және т.б. жіберіледі. Мемлекеттік кеңес (кейде Конституциялық кеңес) заң жобалары бойынша үкіметке кеңес беруге міндетті.

Еуропалық Одақ

Еуропалық Комиссия заң шығару бастамасы бойынша дерлік монополияға ие, ал көптеген парламенттік жүйелерде парламент мүшелері заң жобаларын ұсына алатын механизм бар. Бұл Ұлыбритания Парламентінде (Ұлыбритания Парламентінің жеке мүшелер ұсынатын заң жобаларына қараңыз) ұсақ мәнге ие, Израиль Кнессетінде өте маңызды, ал АҚШ Конгресінде заң жобаларын ұсынудың жалғыз жолы болып табылады. Көптеген парламенттерде депутаттардың заң шығару мүмкіндігі іс жүзінде қатты шектелген. Маастрихт шарты Лиссабон шартымен күшейтілген, Еуропалық Парламентке заң шығару бастамасы бойынша жанама құқық берілді, ол Комиссиядан ұсыныс беруді сұрауға мүмкіндік береді, бірақ Комиссия өтінішті қабылдамау үшін "Еуропалық Парламентті себептерін хабарлауы" жеткілікті. Мүше мемлекеттердің де ортақ сыртқы және қауіпсіздік саясатына қатысты заң шығару бастамасы туралы құқығы бар. Комиссия ұсынған барлық ұсыныстардың 80%-дан астамы бастапқыда басқа органдардан сұратылған. Кейбір саясаткерлер, соның ішінде Жан-Пьер Шевенмен мен Доминик Штраус-Кан, Комиссияның заң шығару бастамасы бойынша монополиясы нақты демократиялық пікірсайыстың пайда болуына немесе дамуына кедергі келтіреді деп санайды. Азаматтар да Еуропалық азаматтардың бастамасы рәсімі арқылы заң шығару бастамасына ие, онда Еуропалық Одаққа мүше мемлекеттердің кемінде төрттен бірінде кем дегенде бір миллион азаматтың қол қоюы қажет.