Кіріспе

Еңбек құқықтары немесе жұмысшылардың құқықтары – жұмысшылар мен жұмыс берушілер арасындағы еңбек қатынастарына қатысты заңдық және адам құқықтары. Бұл құқықтар ұлттық және халықаралық еңбек және жұмыспен қамту заңдарында кодификацияланған. Жалпы алғанда, бұл құқықтар еңбек қатынастарындағы еңбек жағдайларын анықтайды. Олардың ең маңыздысы – бірлесу бостандығына құқық, яғни ұйымдасу құқығы. Кәсіподақтарға біріккен жұмысшылар еңбек жағдайларын жақсарту мақсатында ұжымдық келіссөздер жүргізу құқығын пайдаланады.

Еңбек өтілі

Тарих бойында белгілі бір құқықтарды талап ететін жұмысшылар өз мүдделерін ілгерілетуге тырысты. Орта ғасырларда Англиядағы шаруалар көтерілісі жалақы мен еңбек жағдайларын жақсарту талабын білдірді. Көтерілістің басшыларының бірі Джон Болл адамдардың тең туылғанын айтып, былай деді: "Адам еңбек еткенде және Хауа иіргенде, кім ақсүйек болды?". Жұмысшылар көбінесе дәстүрлі құқықтарға жүгінетін. Мысалы, ағылшын шаруалары дәстүрлі түрде жалпы пайдаланудағы жерлерді жеке меншікке айналдырған қоршау қозғалысына қарсы күресті. Британ Парламенті 1833 жылғы Фабрика заңын (Factory Act 1833) қабылдады, онда 9 жасқа дейінгі балалар жұмыс істеуге рұқсат етілмейді, 9-13 жастағы балалар күніне 8 сағат, ал 14-18 жастағы балалар күніне 12 сағат жұмыс істей алады деп белгіленді. Еңбек құқықтары – қазіргі заманғы адам құқықтары жиынтығына салыстырмалы түрде жаңа қосылған құқықтар. Еңбек құқықтарының қазіргі тұжырымы 19 ғасырда индустрияландыру процестерінен кейін еңбек одақтары құрылғаннан кейін пайда болды. Карл Маркс жұмысшылар құқықтарын қорғаушылардың ең ерте және ең белгілісінің бірі болып табылады. Оның философиясы мен экономикалық теориясы еңбек мәселелеріне бағытталған және жұмысшылар басқаратын қоғам – социализм экономикалық жүйесін жақтады. Жұмысшылар құқықтары үшін күрескен көптеген әлеуметтік қозғалыстар Маркс идеяларына жақын топтармен, мысалы, социалистермен және коммунистермен байланысты болды. Жақын арадағы демократиялық социалистер мен социал-демократтар да жұмысшылардың мүдделерін қолдады. Соңғы кездегі жұмысшылар құқықтарын қорғау әйелдердің еңбектегі ерекше рөліне, олардың қанаушылыққа ұшырауына және қажеттіліктеріне, сондай-ақ уақытша, қызмет көрсету немесе шақырылған жұмысшылардың күшейіп келе жатқан әлемдік ағынына назар аударды.

Еңбек құқықтары мәселелері тақырыптар бойынша

Ұйымдастыру құқығынан басқа, еңбек қозғалыстары еңбек құқықтарымен байланысты деп санауға болатын көптеген басқа да мәселелер бойынша күресті. Еңбек қозғалысы жұмысшылардың еңбек жағдайын жақсартуды мақсат етті. 1768 жылы Нью-Йорктегі тәлімгерлердің еңбек ақысын төмендетуге қарсы алғашқы ереуілі болды. Бұл осы қозғалыстың бастауы болды. 19-шы ғасырға жақындағанда, барлық жұмысшылардың еңбек жағдайын жақсарту үшін кәсіподақтар құрылды. Олар жалақының өсуі, жұмыс уақытының салауатты болуы және қауіпсіз еңбек жағдайлары үшін күресті. Еңбек қозғалысы бала еңбегін тоқтату, медициналық көмек беру және жарақат алған немесе зейнеткерлікке шыққан жұмысшыларға көмек көрсетуге ұмтылды. Бұл мәселелер төмендегі бөлімдерде толығырақ қарастырылады.

Сағаттық шектер

Еңбек қозғалысының көптеген науқандары жұмыс орнындағы жұмыс уақытын шектеуге қатысты. 19 ғасырдағы еңбек қозғалысы 8 сағаттық жұмыс күні үшін күресті. Жұмысшылардың құқықтарын қорғаушы ұйымдар да жұмыс уақытын шектеуге тырысты, нәтижесінде көптеген елдерде аптасына 40 сағат немесе одан аз жұмыс істеу қалыпты жағдайға айналды. Францияда 2000 жылы аптасына 35 сағаттық жұмыс уақыты орнатылды, бірақ содан бері бұл стандарт едәуір әлсіреген. Жұмысшылар жұмыс берушілермен келісім бойынша ұзақ жұмыс істеуге дайын болуы мүмкін, бірақ қосымша сағаттар үшін еңбекақы қосымша төленуі керек. Еуропалық Одақта жұмыс аптасы қосымша жұмыс уақытын қоса алғанда, ең көп дегенде 48 сағатқа дейін шектелген (2003 жылғы Жұмыс уақыты туралы директиваны да қараңыз).

Жұмыс орнындағы жағдайлар

Еңбек құқықтарын қорғаушылар жұмыс орындарының жағдайын жақсартуға жұмыс істеді, олар белгіленген стандарттарға сай болуын қамтамасыз етуге бағытталған. Прогрессивтік дәуірде АҚШ жұмыс орындарында реформалар бастады, олар Аптон Синклердің "Жуңғал" романы және 1911 жылғы Үшбұрышты киім фабрикасының өрті сияқты оқиғалардың арқасында кеңінен танымал болды. Еңбек қорғаушылары мен басқа да топтар нашар жұмыс жағдайлары бар өндіріс орындарын "терлеу цехтары" деп сынап, оларды еңбек денсаулығына қауіпті деп есептейді және бүкіл әлемде еңбек тәжірибесін жақсарту және жұмысшылардың құқықтарын мойындау үшін күреседі.

Қауіпсіздік және әлеуметтік тұрақтылық

Соңғы уақытта тұрақтылық саласындағы бастамалар әлеуметтік тұрақтылыққа көбірек назар аударумен сипатталады, оның ішінде жұмысшылардың құқықтарын қорғау және қауіпсіз еңбек жағдайларын қамтамасыз ету, адам саудасының алдын алу және тұрақты түрде алынған өнімдер мен қызметтердегі балалардың заңсыз еңбегін жою шаралары кіреді. АҚШ Еңбек департаменті мен Мемлекеттік департаменті сияқты ұйымдар бала еңбегі қолданылатын өнімдер және адам саудасымен байланысты немесе одан қаржы алатын салалар туралы зерттеулер жариялады. Еңбек құқықтары халықаралық деңгейде Норвегия мемлекеттік басқару және электрондық үкімет агенттігі (DIFI) және Халықаралық қаржы корпорациясының стандарттары сияқты көздермен анықталады.

Жаһандану

2004 жылдың наурыз айында Дүниежүзілік жаһанданудың әлеуметтік өлшемдері жөніндегі комиссия "Әділ жаһандану: Баршаға мүмкіндіктер жасау" атты есеп жариялады. Есепте жаһанданудың әлеуеті еңбек құқықтарына қалай әсер ететіні атап көрсетілген. Жаһандануды реформалау үшін ғана емес, сонымен қатар әлемдік деңгейде де ынтымақтастық қажет. Ол саяси билік өкілдеріне "жаһандық ынтымақтастыққа қайта назар аударуды" ұсынады. Жұмысшылар құқықтарын қорғаушылар жаһанданудың түрлі елдердегі еңбек құқықтарына тигізетін әсеріне алаңдаулы. Кейбір халықаралық ұйымдар мен жаһандық корпорациялар қатаң сақтау елдің экономикалық өсуін тежейді деп санайды. Осының салдарынан, дамымай жатқан елдер басқа елдермен бәсекелесу үшін еңбек құқықтары стандарттарын төмендетуге ұшырайды. Лейна Мослидің зерттеуі соңғы жаһандық кеңею басталғаннан бері ұжымдық еңбек құқықтарының төмендегенін көрсетіп тұр. Көптеген елдер келісімдер мен шарттарға қол қою арқылы еңбек құқықтарын бүкіл әлемде қорғауға мүмкіндік алады. Дегенмен, кейбір елдер оларға қол қойғанымен, ережелерді орындауға ниет білдірмейді. Сондықтан еңбек құқықтары тәжірибесіне зиян келтіруі мүмкін. Алайда, кейбір мамандар жаһандану басқа елдердің талаптарына жауап беру арқылы еңбек құқықтарын сақтауды жақсарта алады деп санайды. Үкіметтер ұлттық мүдделерін қорғайды, сондықтан маңызды сауда серігі қатаң еңбек құқықтарын сақтауға шақырса, олар тиісінше әрекет етеді.

Бала еңбегі

Еңбек құқықтарын қорғаушылар бала еңбегімен күресу үшін де жұмыс істеді. Олар бала еңбегін қанаушылық және көбінесе экономикалық зиянды деп санайды. Бала еңбегіне қарсылар жұмыс істейтін балалардың білім алу мүмкіндігінен айырылатынын жиі айтады. 1948 және 1989 жылдары Біріккен Ұлттар Ұйымы балалардың әлеуметтік қорғауға құқығы бар екенін жариялады. Балаларға, әсіресе жұмыс орындарында, өздерінің негізгі құқықтары үшін күресу қиын. Олар көбінесе қадірленбейді. Жұмыс берушілер бала еңбегінен ұжымдық келісімдерге келу және жағымсыз жағдайда жұмыс істеуге келісу қабілетінің болмауынан пайдаланады. Бала еңбегінің шамамен 95% дамып келе жатқан елдерде кездеседі. Бала еңбегіне байланысты ауыр жарақаттарға немесе өлімге әкелетін саланың мысалы ретінде Демократиялық Конго Республикасындағы кобальт кен орындары және Замбиядағы мыс кен орындары бар, онда балалар білім алу есебінен кен өндірудің барлық түрлеріне қатысқан. Электр көліктерінің аккумуляторларын өндіру сияқты бала еңбегін қажет ететін ресурстарға сұраныстың артуы еңбек құқықтарын бұзудың күшеюіне алып келеді деген алаңдаушылық артып келеді. Үндістанда және Пәкістанда балалар ата-аналарының қарыздарынан айырылу үшін әртүрлі салаларда ұзақ сағаттар бойы жұмыс істейді. Кедей отбасылар кейде шоттарды төлеу үшін балаларының табысына сенеді. Мысырда 14 жасқа дейінгі шамамен 1,5 миллион бала бала еңбегін қорғау заңдарына қарамастан жұмыс істейді.

АҚШ-тағы бала еңбегі

АҚШ-та 1938 жылғы «Әділ еңбек стандарттары туралы» заң (FLSA) балаларды жұмысқа алуды шектеуде. FLSA ауыл шаруашылығымен айналыспайтын жұмыстарда жұмыс уақытына шектеулер қойылып, еңбекке жарамдылық жасын 14 жасқа белгілейді, 16 жасқа дейінгі жастардың жұмыс уақытын шектейді және Еңбек министрі қауіпті деп табатын жұмыстарда 18 жасқа дейінгі балаларды жұмысқа алуға тыйым салады. 2007 жылы Массачусетс штаты балалар еңбегі заңдарын жаңартты, соның нәтижесінде барлық кәмелетке толмағандар жұмысқа рұқсат алуға міндетті болды.

Жүкті әйелдер

Жұмыспен қамтуды қорғау туралы біріктірілген заң (EPCA) әйелдердің еңбек құқықтары үшін төрт негізгі регламент белгіледі. Біріншіден, мемлекеттік демалыс ақысы қарастырылған, ол демалыс кезеңінде ең төменгі төлемді қамтамасыз етеді. Екіншіден, әйелдерге демалысқа шығу құқығы берілген, бұл олардың жұмыстан уақытша босап, кейін қызметіне оралуына кепілдік береді. Сонымен қатар, әйелдердің бастапқы лауазымдарына қайта орналасуға құқығы бар. Ақырында, EPCA заңсыз жұмыстан босату құқықтарын күшейтті.

Көшіп-қонушы жұмысшылар

Заңды көшіп келген жұмысшылар кейде зәбірленуі мүмкін. Мысалы, Біріккен Араб Әмірліктерінде (Дубайды қоса алғанда) мигранттар бірқатар зәбірлену деректеріне тап болды. Human Rights Watch бірнеше мәселені тізімдеді, соның ішінде "жалақының төленбеуі, еңбекақысыз ұзартылған жұмыс уақыты, өлім мен жарақатқа әкелетін қауіпсіз емес жұмыс ортасы, еңбек лагерьлеріндегі жағдайдың нашар болуы, жұмыс берушілердің паспорттар мен саяхат құжаттарын ұстап қалуы". Заңға қарамастан, жұмыс берушілер мигрант жұмысшыларының паспорттарын тартып алады. Паспорттары болмағандықтан, жұмысшылар жұмысын ауыстыра алмайды немесе үйлеріне орала алмайды. Бұл жұмысшылардың еңбек құқықтары бұзылған жағдайда қорғаныс мүмкіндігі шектеулі, бірақ жағдай жақсарып келеді. Еңбек және әлеуметтік қамқорлық министрі Әли бин Абдулла әл-Кәби өз елінде еңбек тәжірибесін жақсартуға бағытталған бірқатар реформалар жүргізді. Германияның Expo 2020 павильонын басқаруға жауапты Koelnmesse компаниясы, Эмираттың Transguard Group компаниясымен кір жуу, тазалау және күзету қызметтері бойынша келісімге келді. Құқық қорғау ұйымдары екі компания арасындағы аяқталған келісімге қол қойылған кезде, адам құқықтарын сақтау бойынша тиісті тексерулерді қамтамасыз етуге қатысты мәліметтер назардан тыс қалғанын мәлімдеді. Компанияның ең төменгі жалақыдан кем жалақы алатын жұмысшылардың паспорттары мен жалақысын ұстап, ешбір хабарламасыз жұмыстан босатқаны айтылуда. Катар сияқты көрші елдерде де ұқсас мәселе бар. Катар FIFA Әлем Кубогы жобаларында жұмыс істегендерді қоса алғанда, жұмысшыларына қатысты көптеген сынға ұшырады.

Құжатталмаған жұмысшылар

Көптеген адамдар жынысына, шығу тегіне, сыртқы келбетіне, дініне, сексуалдық бағдарына қарамастан, тең қарау құқығын жұмысшылардың құқығының бірі деп санайды. Көптеген елдерде жұмыс орнында кемсітушілік заңсыз, бірақ кейбіреулер әртүрлі топтар арасындағы, соның ішінде жыныстар арасындағы жалақы айырмашылығын әлі де шешілмеген мәселе деп есептейді. Көптеген көшіп келген жұмысшылар заңдық мәртебесіне қарамастан, жергілікті тілді білмеуіне байланысты негізгі еңбек құқықтарын ала алмай жатыр. Кейбіреулері алған жалақысының дұрыс еместігін, ал басқалары аз төленгенін байқап отыр.

Құжатталмаған жұмысшылар АҚШ-та

Ұлттық еңбек қатынастары туралы заң құжаттары жоқ жұмысшыларды қызметкерлер ретінде мойындайды. Алайда, Жоғарғы Соттың Hoffman Plastic Compounds, Inc. v. NLRB ісі 1986 жылғы Иммиграциялық реформа және бақылау туралы заңға сәйкес, заңсыз босатылған құжаттары жоқ қызметкерлерге өтілген жалақы төлеуге болмайтынын белгіледі. Бұл сот шешімінде АҚШ FLSA және MSPA-ны, адамның құжаттарының болуына қарамастан, қолдайтыны да айтылды. Құжаттары жоқ жұмысшылар ұлттық тегіне қатысты кемсітушілікке қарсы заңдық қорғау құқығына ие. Хоффман Жоғарғы сотының шешімі құжаттары жоқ жұмысшыларға ең көп әсер етті, оларға өтілген жалақыны алуға және/немесе жұмысқа қайта орналасуға мүмкіндік бермеді. 2013 жылғы иммиграциялық реформа туралы заң жобасы, POWER актісі, еңбек құқықтарын бұзуға қарсы сөйлеген қызметкерлерді ұстаудан немесе депортациялаудан қорғау мақсатымен, еңбекке қарсы зәбір-золыққа қарсы сөйлеу құқығын одан әрі қорғады. Дегенмен, кәсіподақтар көшіп келген жұмысшыларды міндетті түрде құшақ жаймайды. Кәсіподақтардың ішінде, мысалы, Лос-Анджелестегі көшіп келген күзетшілердің қызмет көрсетушілерді қайта ұйымдастыруы сияқты, ішкі күрестер болды. Кәсіподаққа мүше болу көшіп келген жұмысшылардың барлық қажеттіліктерін қанағаттандырмайды, сондықтан кәсіподақ ішінде билікке қол жеткізу көшіп келген жұмысшылар үшін олардың қажеттіліктерін шешудегі алғашқы қадам болып табылады. Көшіп келген жұмысшылар көбінесе кәсіподақтардан тыс жерде бірігіп, иммиграция, кемсітушілік және полицияның қанағаттандырмас әрекеттері сияқты өзара байланысты мәселелер бойынша өздерінің қауымдастықтарында үгіт жүргізеді.

Нейротүрлілігі

Нейродивергентті адамдар еңбек құқықтары саласында ерекше мәселелер тудырады. Олар жеке немесе демографиялық топ ретінде, нейротипикалды жұмыскерлерден өзгеше кәсіби бағыттарға немесе жағдайға бейімделуге қатысты талаптарға ие болуы мүмкін. Кейбір нейродивергентті адамдарға мүгедектіктің медициналық моделі бойынша жұмыс орнында қолдау қажет болса, ал басқалары мүгедектіктің әлеуметтік моделінде мәдени түсініктік пен қабылдауды ғана қалайды. Нейроәртүрлілік мәселелеріне аутизм спектріндегі адамдар, зейін тапшылығы және гипербелсенділік синдромы (ЗТГС), даму координациясының бұзылуы (ДҚБ, сондай-ақ диспраксия деп те аталады) немесе дислексиясы бар адамдар жатады.

Еңбек құқықтарын өлшеу

Әр түрлі ұйымдар еңбек құқықтарын өлшейтін бірнеше индекс шығарады. Олардың кейбіреулері ұжымдық сауда-саттыққа және қауымдасу бостандығына, соның ішінде Халықаралық кәсіподақ конфедерациясы (ITUC), Халықаралық еңбек ұйымы (ILO) және Пенсильвания штаты шығарған деректер жиынтығына назар аударады. V Dem институтының және UCLA-ның Дүниежүзілік саясат талдауы орталығының деректері сияқты басқалары жұмыспен қамтудағы кемсітушілік, бала еңбегі және мәжбүрлі еңбек сияқты басқа да компоненттерге назар аударады. ITUC жыл сайын "Глобалдық құқық индексін" жариялайды, ол "елдердің ұжымдық еңбек құқықтарын сақтау деңгейін бағалайды және үкіметтер мен жұмыс берушілердің халықаралық деңгейде танылған құқықтарды бұзу деректерін тіркеуге мүмкіндік береді". Халықаралық еңбек ұйымы (ILO) мәтіндік дереккөздер мен ұлттық заңнама негізінде, жынысы мен көшіп келушілер статусы бойынша еңбек құқықтарын (қауымдасу бостандығы және ұжымдық келіссөздер) ұлттық деңгейде сақтау деңгейін өлшейтін 8.8.2 тұрақты даму мақсатына қатысты деректерді шығарады. V Dem институты азаматтық құқықтар мен демократия туралы кең ауқымды деректерді ұсынады. Бұл мәжбүрлі еңбектің таралуы және азаматтық қоғам ұйымдары, соның ішінде кәсіподақтар туралы деректерді қамтиды. UCLA-ның Дүниежүзілік саясат талдауы орталығы әйелдер құқықтары, мүгедектер құқықтары, бала еңбегі және жұмыспен қамтудағы кемсітушілік сияқты жаһандық құқықтық стандарттардың кең ауқымын қамтитын деректер базасын жүргізеді.