Жан Берко Глисон: Балалар тілін дамыту және әдептілік зерттеулері
Jean Berko Gleason
Жан Берко Глисон: бала тілінің дамуы, афазия, гендерлік айырмашылықтар, тіл біліміндегі зерттеулер. Wug тестінің авторы, балалардың тілдік морфологиясын анықтады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Американдық психолингвист (1931 жылы туған)
American psycholinguist (born 1931)
Жан Берко Глисон (1931 жылы туған) – американдық психолингвист және Бостон университетінің Психологиялық және Ми ғылымдары кафедрасының зейнеткер профессор. Ол балалардың тіл үйренуі, афазия, тіл дамуындағы гендерлік айырмашылықтар және ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынасты түсінуге маңызды үлес қосты. Глисон «Вуг» тестін жасады, онда балаға түсініксіз есімдері бар суреттер көрсетіліп, олар туралы сөйлемдерді аяқтау сұралады. Осы тест арқылы тіпті кішкентай балалардың да тілдік морфология туралы жасырын білімі бар екенін көрсетті. Менн мен Ратнер: «Мүмкін, таспаға жазу құралының (магнитофонның) ойлап табуынан басқа балалар тілін зерттеу саласына осылай терең әсер еткен жаңалық болмаған шығар», – деп жазды. Ал «вуг» (Глисон «Вуг» тестін жасағанда салған ойдан туған жандардың бірі) «психолингвистер білетін және жасайтын нәрсенің негізі болып табылады, сондықтан ол көбінесе танымал әдебиетте оның бастауы туралы ешқандай ақпаратсыз қолданылады».
Jean Berko Gleason (born 1931) is an American psycholinguist and professor emerita in the Department of Psychological and Brain Sciences at Boston University who has made fundamental contributions to the understanding of language acquisition in children, aphasia, gender differences in language development, and parent–child interactions. Gleason created the Wug Test, in which a child is shown pictures with nonsense names and then prompted to complete statements about them, and used it to demonstrate that even young children possess implicit knowledge of linguistic morphology. Menn and Ratner have written that "Perhaps no innovation other than the invention of the tape recorder has had such an indelible effect on the field of child language research", the "wug" (one of the imaginary creatures Gleason drew in creating the Wug Test) being "so basic to what [psycholinguists] know and do that increasingly it appears in the popular literature without attribution to its origins."
Балаларда күнделікті іс-әрекетті қалыптастыру
Глисонның зерттеулері ақырында балалардың қалыпты тілдік үлгілерді (немесе тілге қосымша қимыл-қозғалыстарды) меңгеруін зерттеуге дейін жетті – яғни, мәдениеттің барлық адамнан күтетін, мысалы, сәлемдесу, қоштасу және алғыс айту сияқты стандартизацияланған тілдік бөліктерді. Глисон әдептілікті меңгеруді зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі болды, ағылшын тілінде сөйлейтін балалардың "рахмет, өтінемін, кешіріңіз" сияқты тілдік үлгілерді қолдануын қарастырды. Осы саладағы зерттеушілер содан бері ауызша және ауызша емес тілдік үлгілерді, сондай-ақ әртүрлі мәдениеттер мен тілдерде әдептілік үлгілерінің қалыптасуын зерттеді.
Gleason's research eventually extended into the study of children's acquisition of routinesthat is, standardized chunks of language (or language plus gesture) that the culture expects of everyone, such as greetings, farewells, and expressions of thanks. Gleason was one of the first to study the acquisition of politeness, examining English speaking children's use of routines such as thank you, please, and I'm sorry. Researchers in this area have since studied both verbal and non verbal routinization, and the development of politeness routines in a variety of cultures and languages.
"Қош бол, рахмет, қош бол"
Глисон мен Грайф «Сәлем, рахмет және қош келдіңіз: тағы да әдеттегі ақпарат» (1980) атты еңбегінде балалардың үш кең таралған күнделікті әдетті қалыптастыруын талдады. Зерттеуге он бір ұл және он бір қыз, сондай-ақ олардың ата-аналары қатысты. Ата-ана мен баланың ойын уақыты аяқталғанда, көмекші балалардан әдеттегі сөздерді еске түсіру үшін сыйлық әкеліп ойын бөлмесіне кірді. Зерттеудің мақсаты ата-аналардың осы әдеттерді балаларына қалай үйрететінін талдау болды; негізгі сұрақтардың бірі – кейбір әдеттер басқаларына қарағанда міндеттірек пе, және аналар мен әкелер балаларына әдептілік ережелерінің әртүрлі үлгілерін көрсетеді ме еді. Нәтижелер көрсеткендей, балалардың өздігінен үш әдетті де қолдану деңгейі төмен болды, ең сирегі – «рахмет» айту. Дегенмен, ата-аналар балаларын әдеттерді қолдануға ынталандырды және көбінесе балалар оған құлақ естіп, орындады. Сонымен қатар, ата-аналар «сәлем» және «қош келдіңіз» айтудан гөрі «рахмет» айтуға көбірек ұсыныс жасады. Ата-аналар өздері де осы әдеттерді сақтады, бірақ аналар әкелерге қарағанда көмекшіге «рахмет» және «қош келдіңіз» деп айтуға бейім болды.
Gleason and Greif analyzed children's acquisition of three ubiquitous routines in "Hi, Thanks, and Goodbye: More Routine Information" (1980). The subjects were eleven boys and eleven girls and their parents. At the conclusion of a parent child play period, an assistant entered the playroom bearing a present, in order to evoke routines from the children. The study's purpose was to analyze how parents communicate these routines to their children; major questions proposed included whether or not some routines were more obligatory than others, and whether mothers and fathers provide different models of politeness behavior for their children. The results suggest that children's spontaneous construction of the three routines was low, with Thank you the rarest. However, parents strongly encouraged their children to generate routines and, typically, the children complied. In addition, parents were more likely to prompt the Thank you routine than the Hi and Goodbye routines. Parents practiced the routines themselves, though mothers were more likely than fathers to speak Thank you and Goodbye to the assistant.
Психофизиологиялық реакциялар табу сөздерге
Харрис пен Айчичигимен бірге жүргізілген ерекше зерттеу, "Табу сөздер мен жазалау сөздері бірінші тілде екінші тілге қарағанда күштірек автономды реакция тудырады" (2003) – екі тілді сөйлейтіндердің табу сөздерге бей-ерекше психофизиологиялық реакцияларын зерттеді. 32 түрік-ағылшын тілінде сөйлейтін адам түрік (ана тілі) және ағылшын (екінші тілі) тілдеріндегі сөздер мен тіркестердің ұнату деңгейін бағалады, ал олардың терісінің өткізгіштігі саусақ ұшындағы электродтар арқылы қадағаланды. Қатысушылар табу сөздерге және балалық шақтағы жазалау сөздеріне ана тілінде екінші тілге қарағанда күштірек автономды қоздырылыс көрсетті, бұл екі тілді сөйлейтіндердің екінші тілде табу сөздер мен тіркестерді ана тіліне қарағанда аз жайсыз сезінетінін растады.
An unusual study carried out with Harris and Aycicegi, "Taboo words and reprimands elicit greater autonomic reactivity in a first language than in a second language" (2003), investigated the involuntary psychophysiological reactions of bilingual speakers to taboo words. Thirtytwo TurkishEnglish bilinguals judged the pleasantness of an array of words and phrases in Turkish (their first language), and in English (their second), while their skin conductance was monitored via fingertip electrodes. Participants manifested greater autonomic arousal in response to taboo words and childhood reprimands in their first language than to those in their second language, confirming the commonplace claim that speakers of two languages are less uncomfortable speaking taboo words and phrases in their second language than in their native language.
Бірінші және екінші тілдерді сақтау
"Шетел тілдерін сақтау" (1988) атты еңбегінде Глисон мен Пан "шетел тілдерін сақтауға қатысты жеке, мәдени және оқу факторларын" қарастырады. Адамның тілді меңгеру қабілетінің кереметдігіне және оны жоғалту мүмкіндігіне тоқталады. Мидың зақымдануы, инсульт, жарақат және тіл жоғалтудың басқа да физиологиялық себептерінен өзге, адамдар тілдік қолдау көрсететін әлеуметтік ортаның болмауынан да тіл білімін жоғалтуы мүмкін. Мысалы, белгілі бір тілде сөйлейтін адам сол тіл қолданылмасатын жерге көшіп кеткен жағдайда. Мәдениет те маңызды рөл атқарады. Көптеген жағдайларда екі немесе одан көп тілде сөйлейтін адамдар көші-қон, туыстық қарым-қатынастар немесе саяси шекаралардың өзгеруі сияқты себептермен бір-бірімен байланысқа түседі. Мұндай байланыстың нәтижесінде сөйлеушілердің қауымдастығы біртіндеп бір тілден екінші тілге өтуі мүмкін.
In "Maintaining Foreign Language Skills", which discusses "the personal, cultural, and instructional factors involved with keeping up foreign language skills" (1988), Gleason and Pan consider both humans' remarkable capacity for language acquisition and their ability to lose it. In addition to brain damage, strokes, trauma and other physical causes of language loss, individuals may lose language skills due to the absence of a linguistically supportive social environment in which to maintain such skills, such as when a speaker of a given language relocates to a place where that language is not spoken. Culture also factors in. More often than not, individuals speaking two or more languages come into contact with one another, for reasons ranging from emigration and interrelationships to alterations in political borders. The result of such contact is typically that the community of speakers undergoes a progressive shift in usage from one language to the other.