Кіріспе
Психология мен тіл арасындағы қарым-қатынасты зерттеу. Психолингвистика немесе тіл психологиясы – лингвистикалық факторлар мен психологиялық аспектілердің өзара байланысын зерттейтін ғылым. Бұл ғылым тілдің санада және мида қалай өңделіп, бейнеленетінін, яғни адамға тілді меңгеруге, қолдануға, түсінуге және жасауға мүмкіндік беретін психологиялық және нейробиологиялық факторларды зерттейді. Психолингвистика тілдің грамматикалық құрылымдарын құру үшін қажетті танымдық қабілеттер мен процестермен айналысады. Сондай-ақ, ол осы құрылымдарды тыңдаушының қабылдауына да қатысты. Психолингвистикаға жасалған алғашқы қадамдар философия және білім беру салаларында болды, бұл негізінен қолданбалы ғылымдардан өзге бөлімдерде орналасуымен байланысты (мысалы, адам миының қалай жұмыс істейтіні туралы толыққанды мәліметтердің жетіспеуі). Қазіргі зерттеулерде биология, нейробиология, когнитивтік ғылым, лингвистика және ақпараттық ғылымдар мидың тілді қалай өңдейтінін зерттеу үшін пайдаланылады, ал әлеуметтік ғылымдардың, адам дамуының, коммуникация теорияларының және нәресте дамуының белгілі процестері сияқты салаларға көңіл аз бөлінеді. Мидың неврологиялық қызметін зерттеу үшін инвазивті емес әдістерді қолданатын бірнеше қосалқы ғылымдар бар. Мысалы, нейролингвистика жекелеген ғылым саласы ретінде қалыптасты, ал психолингвистиканың бір тармағы – даму психолингвистикасы баланың тілді үйрену қабілетін зерттейді.
Psycholinguistics or psychology of language is the study of the interrelation between linguistic factors and psychological aspects. The discipline is mainly concerned with the mechanisms by which language is processed and represented in the mind and brain; that is, the psychological and neurobiological factors that enable humans to acquire, use, comprehend, and produce language. Psycholinguistics is concerned with the cognitive faculties and processes that are necessary to produce the grammatical constructions of language. It is also concerned with the perception of these constructions by a listener. Initial forays into psycholinguistics were in the philosophical and educational fields, due mainly to their location in departments other than applied sciences (e. g., cohesive data on how the human brain functioned). Modern research makes use of biology, neuroscience, cognitive science, linguistics, and information science to study how the mind brain processes language, and less so the known processes of social sciences, human development, communication theories, and infant development, among others. There are several subdisciplines with non invasive techniques for studying the neurological workings of the brain. For example, neurolinguistics has become a field in its own right, and developmental psycholinguistics, as a branch of psycholinguistics, concerns itself with a child's ability to learn language.
Тарих
Тілді игерудің ерекшеліктерін түсінуге тырысу кезінде психолингвистиканың бастаулары, туа біткен және үйренілген мінез-құлықтар туралы пікірсайыстарға (биология және психология салаларында) қатысты. Біраз уақыт бойы, жеке тұлғаның психологиясын зерттеуде туа біткен қасиеттер ұғымы мойындалған жоқ. Дегенмен, уақыт өте келе туа біткендік ұғымының жаңадан анықталуы арқасында, туа біткен деп есептелген мінез-құлықтарды жеке тұлғаның психологиялық аспектісімен өзара әрекеттесетін мінез-құлық ретінде қайта талдау мүмкін болды. Бихевиористік модельдің ықпалы төмендегеннен кейін, этиология психологиядағы маңызды бағыт ретінде қайта жанданды, бұл тіл – туа біткен адамның мінез-құлқы – тақырыбын психология шеңберінде қайта қарастыруға мүмкіндік берді. Алайда, "психолингвистика" термині 1946 жылы Кантордың шәкірті Николас Пронко "Психолингвистика: шолу" атты мақаласын жариялағаннан кейін ғана кеңінен қолданысқа енді. Пронконың ниеті – көптеген байланысты теориялық тәсілдерді бір атаумен біріктіру болды. Бұл атау сондай-ақ, 1954 жылы Чарльз Э. Осгуд және Томас А. Себоктың "Психолингвистика: теория және зерттеу мәселелеріне шолу" кітабының тақырыбына айналды.
Оқу
Тілді түсіну саласындағы бір мәселе – адамдардың сөйлемдерді оқығанда қалай түсінуі (яғни, сөйлемді өңдеу). Эксперименттік зерттеулер сөйлемді түсінудің құрылымы мен механизмдері туралы бірнеше теорияларды тудырды. Бұл теориялар әдетте оқырманның мағынаны құру үшін пайдалана алатын сөйлемдегі ақпарат түрлерімен және оқырманға ақпараттың қандай сәтте қолжетімді болатынымен айналысады. «Модульдік» және «интерактивтік» өңдеу сияқты мәселелер осы саладағы теориялық дауларға себеп болды. Сөйлемді өңдеудің модульдік көзқарасы сөйлемді оқумен байланысты кезеңдердің жеке модульдер ретінде тәуелсіз жұмыс істейтінін болжайды. Бұл модульдердің бір-бірімен өзара әрекеттесуі шектеулі. Мысалы, сөйлемді өңдеудің ықпалды теориясы – «бақша жолы теориясы» – синтаксистік талдаудың бірінші болып орындалатынын айтады. Бұл теория бойынша, оқырман сөйлемді оқығанда, күш-қуатты және танымдық жүктемені азайту үшін ең қарапайым құрылымды құруға тырысады. Бұл семантикалық талдау немесе контекстке байланысты ақпаратсыз жасалады. Сондықтан, «Адвокат тексерген дәлелдер сенімсіз болып шықты» деген сөйлемде, оқырман «тексерген» сөзіне жеткен кезде, дәлелдердің бір нәрсені тексеріп жатыр деген қорытындыға келеді, себебі бұл ең қарапайым түсіндірме. Бұл қорытындыға тіпті мүмкін емес жағдайға алып келгенімен де келісіледі: дәлелдердің бір нәрсені тексеруі мүмкін емес. «Синтаксис бірінші» теориясы бойынша, семантикалық ақпарат кейінірек өңделеді. Тек содан кейін ғана оқырман бастапқы түсіндірмені «дәлелдер тексерілуде» дегенге өзгерту қажеттігін түсінеді. Бұл мысалда, оқырмандар әдетте «заңгердің» сөзіне жеткен кезде қателіктерін байқайды және сөйлемді қайта бағалауға мәжбүр болады. Бұл қайта талдау шығынды және оқу уақытын ұзартады. Модульдік көзқарасқа қарамастан, сөйлемді өңдеудің интерактивтік теориясы, мысалы, шектеулерге негізделген лексикалық тәсіл, сөйлемдегі барлық қолжетімді ақпаратты кез келген уақытта өңдеуге болады деп болжайды. Интерактивтік көзқарас бойынша, сөйлемнің құрылымын анықтауға көмектесу үшін сөйлемнің семантикасы (мысалы, ықтималдығы) ертерек қатысуы мүмкін. Сондықтан, жоғарыдағы сөйлемде оқырман «дәлелдер» тексерілуде деген қорытындыға келу үшін ықтималдық ақпаратын пайдалана алады, тексеріп жатыр деп түсінбеуі мүмкін. Модульдік және интерактивтік көзқарастарды қолдайтын деректер бар; қайсысы дұрыс екені күмәнді. Оқу кезінде сакадалар мидың сөздерді маңызды деп санамағандықтан, оларды жіберіп тастауына себеп болуы мүмкін, соның салдарынан ми оларды сөйлемнен мүлдем шығарып тастайды немесе олардың орнына дұрыс емес сөздерді қояды. Бұған «Көктемдегі Париж» мысалы куә. Бұл – әдеттегі психологиялық тест, онда ми екінші «the» сөзін жиі жіберіп тастайды, әсіресе екеуінің арасында жол үзілісі болғанда.
Көздің қозғалысы
Жақында онлайн тілдік өңдеуді зерттеу үшін көзді ізбеу әдісі қолданыла бастады. Рейнер (1978) жұмысынан бастап, оқу кезіндегі көз қозғалыстарын түсінудің маңыздылығы дәлелденді. Кейіннен Таненхаус және авторлар (1995) сөйлеу тілімен байланысты танымдық процестерді зерттеу үшін «визуалды әлем» парадигмасын пайдаланды. Көз қозғалысы ағымдағы назар шоғырланған нәрсемен тығыз байланысты деген болжаммен, субъект сөйлеу тілін тыңдап отырғанда көз қозғалыстарын бақылап, тілдік өңдеуді зерттеуге болады.
Нейросуретке түсіру
Жақында инвазивті емес медициналық техникалар пайда болғанға дейін, тіл зерттеушілері тілдің миға қалай әсер ететінін анықтау үшін миға операция жасауды қалайтын. Мысалы, мидың екі жартысын байланыстыратын нерв шоғырын (corpus callosum) кесіп тастау бір кезде эпилепсияның кейбір түрлерін емдеу үшін қолданылатын. Зерттеушілер осылайша мұндай күрделі операция тілді түсіну және өндіруге қалай әсер ететінін зерттей алатын. Егер ауру миға операция жасауды қажет етсе, тіл зерттеушілері өз зерттеулерін жүргізуге мүмкіндік алатын. Жаңа, инвазивті емес техникаларға қазір позитрондық эмиссиялық томография (ПЭТ) арқылы миды бейнелеу, функционалдық магниттік-резонанстық бейнелеу (fMRI), электроэнцефалографиядағы (ЭЭГ) оқиғаға байланысты потенциалдар (ЭРП) және магнитоэнцефалография (МЭГ), сондай-ақ транскраниалды магниттік стимуляция (ТМС) кіреді. Миды бейнелеу техникалары кеңістіктік және уақыттық шешілімдері бойынша әртүрлі болады (fMRI пикселге бірнеше мың нейрондық шешілімге ие, ал ЭРП миллисекундық дәлдікке ие). Психолингвистиканы зерттеу үшін әрбір әдістеменің өз артықшылықтары мен кемшіліктері бар.
Есептеулік модельдеу
Макс Колтеарт және оның әріптестері ұсынған оқу және сөздерді танудың DRC моделі сияқты есептеу модельдеуі – тағы бір әдістеме, ол когнитивтік модельдерді орындалатын компьютерлік бағдарламалар түрінде құруды білдіреді. Мұндай бағдарламалар пайдалы, себебі олар теоретиктерден гипотезаларын нақты айқындауды талап етеді және оларды теориялық модельдердің күрделілігіне байланысты, дискурсивті талдаудың сенімді емес болу жағдайында, нақты болжамдар жасау үшін қолдануға болады. Есептеу модельдеудің басқа мысалдары – МакКлелланд пен Элманның сөйлеуді қабылдаудың TRACE моделі және Франклин Чангтың сөйлем құрастырудың екі жолды моделі.
Қосымша зерттеулер жүргізілетін салалар
Психолингвистика тілді түсіну және өндіру үшін мидың атқаратын процестерінің мәнімен айналысады. Мысалы, когорттық модель адам тілдік сигналды естіген немесе көрген кезде сөздердің ментальды лексикасынан қалай ізделіп табылатынын сипаттауға тырысады. Жаңа инвазивті емес бейнелеу техникаларын қолдана отырып, соңғы зерттеулер мидың тілді өңдеуге қатысатын аймақтарын анықтауға бағытталған. Психолингвистикада әлі жауап таппаған тағы бір мәселе – адамның синтаксисті қолдану қабілеті туа біткен ақыл-ой құрылымдарынан немесе әлеуметтік өзара әрекеттесуден пайда бола ма, және кейбір жануарларға адам тілінің синтаксисін үйретуге болады ма, жоқ па. Психолингвистиканың тағы екі маңызды саласы – ана тілін меңгеру, яғни нәрестелердің тілді қалай игеруі, және екінші тілді меңгеру. Ересектердің екінші тілді меңгеруі нәрестелердің ана тілін үйренуінен әлдеқайда қиын (нәрестелер бірнеше ана тілін оңай үйрене алады). Осылайша, тілді оңай үйрене алатын сезімтал кезеңдер болуы мүмкін. Психолингвистикадағы көптеген зерттеулер осы қабілеттің уақыт өте қалай дамып, қалай төмендейтініне назар аударады. Сонымен қатар, адам қанша тіл білсе, соғұрлым жаңа тілдерді үйрену оңайырақ болады. Афазиология тілдің жетіспеушілігімен айналысады, ол мидың зақымдануы салдарынан туындайды. Афазиологиядағы зерттеулер афазиямен күресіп жатқан адамдарға терапияның жаңа әдістерін ұсынуға және мидың тілді қалай өңдейтіні туралы түсінік беруге мүмкіндік береді.