Кіріспе
Тіл үйрету әдісі
Толық денелік жауап (ТДЖ) – Сан-Хосе мемлекеттік университетінің психология профессоры Джеймс Ашер әзірлеген тіл үйрету әдісі. Ол тіл мен дене қозғалысын үйлестіруге негізделген. ТДЖ-да оқытушылар оқушыларға нысана тілінде дене қозғалыстарын қолданып бұйрықтар береді, ал оқушылар бүкіл денесімен жауап береді. Бұл әдіс тіл үйретудегі түсіну арқылы оқытудың бір мысалы. Тыңдау және іс-қимылдармен жауап беру екі мақсатқа қызмет етеді: бұл оқушыға оқылатын тілдің мағынасын жылдам түсінуге және тілдің құрылымын беймәлім түрде үйренуге көмектеседі. Грамматика тікелей оқытылмайды, бірақ тілдік материалдан үйренуге болады. ТДЖ – әсіресе идиомалық тіркестер, мысалы, фразалық етістіктерді үйренуге пайдалы тәсіл. Ашер ТДЖ әдісін балалардың ана тілін үйренуін бақылағанда жасады. Ол ата-ана мен бала арасындағы әрекеттесулердің көбінесе ата-ананың сөзімен басталып, баланың денелік жауабымен аяқталатынын байқады. Ашер өз бақылауларының негізінде үш гипотеза жасады: бірінші, тіл көбінесе тыңдау арқылы үйреніледі; екінші, тіл үйрену үшін мидың оң жарты шары жұмылдырылуы керек; үшінші, тіл үйренуде стресс болмауы керек. ТДЖ көбінесе басқа әдістер мен техникалармен бірге қолданылады. Ол бастауыш деңгейдегі және жас оқушылар үшін танымал, бірақ барлық деңгейдегі және жастағы студенттермен де қолдануға болады.
Total physical response (TPR) is a language teaching method developed by James Asher, a professor emeritus of psychology at San José State University. It is based on the coordination of language and physical movement. In TPR, instructors give commands to students in the target language with body movements, and students respond with whole body actions. The method is an example of the comprehension approach to language teaching. Listening and responding (with actions) serves two purposes: It is a means of quickly recognizing meaning in the language being learned, and a means of passively learning the structure of the language itself. Grammar is not taught explicitly but can be learned from the language input. TPR is a valuable way to learn vocabulary, especially idiomatic terms, e. g., phrasal verbs. Asher developed TPR as a result of his experiences observing young children learning their first language. He noticed that interactions between parents and children often took the form of speech from the parent followed by a physical response from the child. Asher made three hypotheses based on his observations: first, that language is learned primarily by listening; second, that language learning must engage the right hemisphere of the brain; and third, that learning language should not involve any stress. TPR is often used alongside other methods and techniques. It is popular with beginners and with young learners, although it can be used with students of all levels and all age groups.
Өмірбаян
Джеймс Ашер жас балалардың тілдік дамуын бақылау нәтижесінде толық физикалық жауап (ТФР) әдісін әзірледі. Ашердің пікірінше, кішкентай балалардың ата-анасымен немесе басқа ересектермен болатын қарым-қатынасының көп бөлігінде сөз бен дене қимылы үйлеседі. Бала ата-анасының сөзіне дене бітімімен жауап береді, ал ата-ана баланың жауабын одан әрі сөйлеу арқылы нығайтады. Бұл ата-ананың сөзі мен баланың қимылы арасында жағымды кері байланыс тудырады. Ашер сондай-ақ, кішкентай балалар сөйлеуге әрекет етуден бұрын ұзақ уақыт бойы тілді тыңдайтынын, тіпті өздері айта алатын сөздерден де күрделі сөздерді түсіне алатынын және оларға ден қоя алатынын байқады. Осы тәжірибесінен Ашер екінші тілдерді үйрену туралы үш негізгі гипотезаны айқындады, олар ТФР әдісіне негізделген. Біріншісі – ми тілді тыңдау арқылы үйренуге табиғи бейімділік танытады. Ашердің сөзінше, оқушылар тілді ең жақсы қабылдайды, егер тілдік ақпаратқа физикалық қимылдармен жауап берсе. Ашер бұл гипотеза бойынша, тілдік материалды қабылдағаннан кейін сөйлеу дамуы табиғи және ерікті болады, оны күштеп енгізуге болмайды деп санайды. Ашердің өзінің айтуынша: «Ақылға қонымды гипотеза – ми мен жүйке жүйесі тілді, бірінші немесе екінші тілді белгілі бір ретпен және белгілі бір жолмен игеруге биологиялық тұрғыдан бағдарланған. Реті – сөйлеуден бұрын тыңдау, ал жолы – тілді адамның денесімен үйлестіру». Ашердің екінші гипотезасы – тиімді тіл үйрену үшін мидың оң жарты шарының жұмысы маңызды. Дене қимылдары негізінен оң жарты шармен басқарылады, сондықтан Ашер қимыл мен тілдік түсінікті байланыстыруды тілді игерудің кілті деп есептейді. Оның пікірінше, сол жарты шардан үйренуден аулақ болу керек, ал сол жарты шарға табиғи сөйлеуге қол жеткізу үшін оң жарты шарға негізделген көп тәжірибе қажет. Ашердің үшінші гипотезасы – тіл үйренуде стресске жол болмайды, себебі стресс және жағымсыз эмоциялар тілді табиғи жолмен үйрену процесін тежейді. Ол көптеген тіл оқыту әдістерінің стрестік сипатын олардың басты кемшілігі деп санайды. Ашер мұғалімдерге стресстің алдын алу үшін мазмұнға және дене қимылына назар аударуды ұсынады. ТФР туралы негізгі мәтін – Джеймс Ашердің «Іс-қимыл арқылы басқа тілді үйрену» кітабы, ол алғаш рет 1977 жылы жарық көрді.
A reasonable hypothesis is that the brain and the nervous system are biologically programmed to acquire language, either the first or the second in a particular sequence and in a particular mode. The sequence is listening before speaking and the mode is to synchronise language with the individual's body. The second of Asher's hypotheses is that effective language learning must engage the right hemisphere of the brain. Physical movement is controlled primarily by the right hemisphere, and Asher sees the coupling of movement with language comprehension as the key to language acquisition. He says that left hemisphere learning should be avoided, and that the left hemisphere needs a great deal of experience of right hemisphere based input before natural speech can occur. Asher's third hypothesis is that language learning should not involve any stress, as stress and negative emotions inhibit the natural language learning process. He regards the stressful nature of most language teaching methods as one of their major weaknesses. Asher recommends that teachers focus on meaning and physical movement to avoid stress. The main text on TPR is James Asher's Learning Another Language through Actions, first published in 1977.
Негізгі қағидалар
ТПР – тілдерді оқытудың түсінуге негізделген әдісінің мысалы. Түсінуге негізделген әдістер тіл дамуында тыңдаудың маңыздылығын баса көрсетеді және оқытудың бастапқы кезеңдерінде сөйлеу қажеттілігін тудырмайды. ТПР-да оқушыларды сөйлеуге мәжбүрлемейді. Оқытушылар оқушылар тыңдау арқылы жетерлік тілді меңгергенше күтеді, содан кейін олар өздігінен сөйлей бастайды. Оқытудың алғашқы кезеңдерінде оқушылар оқытушыға ана тілінде жауап бере алады. Сабақ уақытының көп бөлігі тілді түсінуге арналады, бірақ әдістің басты мақсаты – ауызша еркін сөйлеу дағдысын қалыптастыру. Ашер тілді түсіну дағдыларын дамытуды сөйлеу дағдыларын дамытудың ең тиімді жолы деп есептейді. ТПР сабақтары грамматикаға, әсіресе етістіктерге негізделген түрде ұйымдастырылады. Оқытушылар сол сабақта оқытылатын етістіктер мен сөздерді қолданып, тапсырмалар береді. Дегенмен, сабақтағы басты назар мағынаға аударылады, бұл ТПР-ді грамматикалық аударма сияқты грамматикалық әдістерден ерекшелендіреді. Грамматика тікелей оқытылмайды, бірақ индукция арқылы үйреніледі. Оқушылар сөйлеу тілімен танысу арқылы тілдің грамматикалық құрылымын беймәлім түрде меңгеруді және кіріс мәліметтерді түсіндіріп, олардың мағынасын табуды күтеді. Мұндай тыңдау тәсілі кодты бұзу деп аталады. ТПР – оқыту техникасының қатарға тілдерді оқыту философиясы да. Мұғалімдер әдістің принциптерін сақтап, оқыту үшін ТПР техникасын ғана қолдануға міндетті емес. Оқушылар тек тыңдауға, сөйлеуге емес, дайындалғандықтан, оқытушы студенттерге қандай ақпаратты тыңдату керектігін анықтауға жауапты.
Процедура
ТПР сабақтарындағы сабақ уақытының көп бөлігі императивті көңіл-күйді қолданып нұсқаушының бұйрық беруі арқылы жүзеге асырылатын жаттығуларға жұмсалады. Оқушылар осы бұйрықтарға физикалық қимылдармен жауап береді. Бастапқыда оқушылар естіген бұйрықтардың мағынасын тікелей бақылау арқылы түсінеді. Оқушылар осы бұйрықтардағы сөздердің мағынасын меңгергеннен кейін, мұғалім оқушылардың жаңа үйренген сөздерінің жаңа комбинацияларын қолдана отырып бұйрықтар береді. Оқытушылар бір уақытта оқушыларға берілетін жаңа сөздердің мөлшерін шектейді. Бұл оқушыларға жаңа сөздерді бұрынғы білімдерінен ажыратуға және оларды тілдік білімдерімен үйлестіруге көмектеседі. Ашердің сөзінше, оқушылар тіл деңгейі мен сыныптың санын ескере отырып, бір сағат ішінде 12-ден 36 сөзді меңгере алады. Императивті қолдану арқылы жасалатын жаттығулар сабақтың негізгі бөлігі болғанымен, мұғалімдер басқа да әрекеттерді пайдалана алады. Мәселен, рөлдік ойындар мен слайдтар арқылы таныстырулар. Дегенмен, жаңа бастағандар 120 сағаттан кейін ғана әңгімелесуге арналған диалогтарды үйрене бастайды. ТПР-де қателерді түзетуге аса мән берілмейді. Ашер мұғалімдерге оқушылардың қателіктерін ата-ана баласына қатыстырылатындай жаулы түрде қабылдауға кеңес береді. Бастапқы деңгейдегі оқушылардың қателіктері көбінесе назардан тыс қалдырылады, бірақ оқушылардың білімі жетілген сайын мұғалімдер олардың қателіктерін көбірек түзете алады. Бұл ата-ананың бала тәрбиесіне ұқсас: бала өскен сайын ата-ана оның грамматикалық қателерін жиірек түзетеді. Ашердің пікірінше, ТПР сабақ жоспарында мұғалім қолдануға ниеттенген нақты бұйрықтар болуы керек. Ол былай дейді: "Қолданатын нақты сөздеріңізді, әсіресе жаңа бұйрықтарды жазып қоюға кеңес беремін, себебі қимылдар өте жылдам болғандықтан, өздігінен ойлап табуға уақыт жетпейді."
Оқыту құралдары
ТПР сабақтарында әдетте түрлі нақты заттар, плакаттар және құралдар қолданылады. Оқу материалдары міндетті емес, ал ең алғашқы сабақтарда олар қолданылмауы мүмкін. Оқушылардың біліктілігі арта келе, мұғалім сыныптағы жиһаз сияқты заттарды немесе кітаптарды қолдана бастайды, ал кейіннен сөз тізімдерін, суреттерді және нақты заттарды пайдаланады. ТПР оқытуға арналған арнайы өнімдер де бар, олардың ішінде Ашер жасаған оқушылар жиынтығы және студенттердің жеке практикасы үшін интерактивті CD-ROM дискісі бар.
Зерттеу
Ашер гипотезаларын және ТТР-дегі оқыту тәжірибесін сынап, жетілдіру үшін көптеген ғылыми зерттеулер жүргізді. Балалар мен ересектерді сынақтан өткізген кезде Ашер мен Прайс ересектер балалардан жақсы нәтиже көрсеткенін анықтады. 2018 жылы Түркияда Аднан Офлаз ТПР бойынша жүргізген зерттеулері, осы әдісті қолдану студенттердің алаңдауын едәуір төмендетуі мүмкін екенін көрсетті. Офлаздың зерттеу барысында, алты апта бойы аптасына екі сағаттан ТПР әдісін қолданғанда, "жоғары деңгейде алаңдаған және алаңдау деңгейі жоғарыға жақын оқушылардың алаңдау деңгейі орташа деңгейге түсті". Офлаз сондай-ақ студенттердің неміс тілінде (мақсатты тіл) сөйлеуге көбірек құлшынғанын, мақсатты тілде сөйлеу қажет жағдайлардан қасақана жалтармағанын және кейбір студенттер тіпті "сөз кезегін алуға құштар" екенін байқады.
Қабылдау
Routledge Encyclopedia of Language Teaching and Learning энциклопедиясына сәйкес, ТПР көбінесе жаңадан бастаған оқушыларға ғана қолайлы деп сынға түсіріледі. Алайда, энциклопедияда ТПР-ді орта және жоғары деңгейдегі оқушылармен қалай қолдануға болатыны туралы бірнеше жарияланым бар екені айтылады. ТПР-ді жақтаушылардың пікірінше, оның бірнеше артықшылықтары бар: студенттер орындықтан тұрып, қозғалуды ұнатады. ТПР-дің қарапайым тапсырмаларын мұғалім көп дайындамай-ақ орындай алады. ТПР қабілетке қарамастан, түрлі деңгейдегі оқушылармен және мүмкіндігі шектеулі студенттермен жақсы жұмыс істейді. Бұл кинестетикалық қабылдауы бар оқушылар үшін өте пайдалы, себебі олар сабақта белсенді болуы керек. Сыныптың көлемі маңызды емес, ол балалар мен ересектерге де тиімді. Дегенмен, ТПР көбінесе жаңадан бастағандар үшін тиімдірек, бірақ мұғалімнің дайындық мәселесі туындаса, жоғары деңгейде де қолдануға болады. Бұл оқушыларға өз ойларын шығармашылықпен жеткізуге мүмкіндік бермейді. Сонымен қатар, ТПР-ді тым көп пайдалану оңай – «Кез келген жаңалық, егер тым ұзаққа созылса, бейімделуге әкеледі». Ұялшақ оқушылар үшін бұл қиындық тудыруы мүмкін. Сонымен қатар, ТПР табиғаты императивті сөздерді, яғни «отыр», «тұр» сияқты бұйрықтарды қолдануға артықша мән береді. Бұл мүмкіндіктер оқушыға шектеулі пайда әкеледі және жаңа тілді қолдануға тырысқанда оны әдепсіз қылық жасағандай көрінуіне себеп болуы мүмкін. ТПР сабағы дамыған сайын, топтық тапсырмалар мен сипаттамалар ТПР-дің негізгі ұғымдарын толыққанды қарым-қатынас жағдайларына дейін кеңейте алады. Қатысуға негізделген тәсілінің арқасында ТПР дислексиясы немесе оқуға қатысты қиындықтары бар оқушылар үшін де пайдалы балама оқыту стратегиясы болуы мүмкін, себебі олар дәстүрлі сабақтарда шетел тілін үйренуде қиындықтарға тап болады.
Ықпал
ТПР-ны қолданатын мұғалімдер оны әртүрлі басқа да іс-шаралар мен техникалармен бірге қолданады. Ашердің осы әдісті қолдану жөніндегі ұсыныстарына сәйкес, ол көбінесе жаңа лексиканы енгізу үшін пайдаланылады. Бұл Иерусалимдегі (Израиль) ежелгі тілдер мен гуманитарлық ғылымдар институтында – Полис институтында орын алады, ол ежелгі және қазіргі тілдерді оқытудың Полис әдісі шеңберінде ТПР-ды қолданады. Испан тілінің мұғалімі Блейн Рэй студенттерге физикалық емес тілді меңгеруге көмектесу үшін ТПР-ға оқиғаларды қосты, бұл Стивен Крашеннің тіл үйрену теорияларына негізделген Оқу және әңгімелеу арқылы тиімді оқыту (TPRS) деп аталатын әдістің негізін қалады.